Sebebi sol – statıstıkaǵa sáıkes, elimizdegi ár besinshi bastaýysh synyp oqýshysy artyq salmaqtyń zardabyn tartyp otyr. Áý basta durys tamaq ishýge daǵdylanbaý, bala kezden qalyptaspaǵan ádet ómir boıy adamnyń sońynan qalmaıdy.
Álbette, bul máselede memleket qareketsiz emes, qazirgi tańda mektep ashanalarynda kóptegen ózgeris júrip jatyr. Eń bastysy, otandyq mektepterde oqýshylarǵa beriletin tamaqtyń jańa standarttary bekitildi. Ǵylymı zertteýlerge súıengen standarttar bala azyǵyn aǵzaǵa kúndelikti qajetti dárýmendermen teńshep, astan keletin keselderdiń aldyn alýdy qarastyrady.
Qalaı desek te, burynǵydaı, bala áıteýir ash júrmese bolǵany degen ustanym kelmeske ketip barady. О́ıtkeni as mázirinde qant, tuz, óndiristik maılardyń, óńdelgen azyq-túliktiń qatań standarttarmen qadaǵalanbaýy – balalar arasyndaǵy dıabet, gıpertonııa, artyq salmaq syndy máselelerdi týyndatqanyn naqty statıstıkamen dáıekteýge bolady. Balǵyn jemis-jıdekterdiń, kókónis, aıran-sút pen quramynda temiri bar unnyń jetispeýshiligi qany azdyq pen álsizdikke bastady. Eń ókinishtisi, mektep ashanalaryndaǵy dámsiz tamaqtyń jartysyna jýyǵy jýyndyǵa tógilip, balalar fastfýd sııaqty iship-jemge áýes boldy.
Al jańa standarttar neni ózgerte alatynyn baıandamas buryn, burynǵy ahýalǵa da toqtala ketken jón. Mysaly, 2024 jyly júrgizilgen tekserister nátıjesinde 771 mektep ashanasynda sanıtarlyq normanyń buzylǵany anyqtalǵan. Ashanalarda merzimi ótken ónimder qoldanylǵan, ydystar las, al tamaq sapasy kúmán týdyrady. Osyndaı jaǵdaı, ásirese Shymkent, Almaty, Atyraý, Jambyl jáne Mańǵystaý oblystarynda jıi kezdeskeni ókinishti.
Eń soraqysy – keıbir mektepterde ashana degen atymen bolmaǵandyqtan, eldiń ár shalǵaıyndaǵy 591 mektepte balalar ystyq tamaqsyz qalǵan. Al ashanasy bar degen talaı mekteptegi tamaqtyń sapasy kóńil kónshitpeıdi. Onyń bir aıǵaǵy – 2023 jyly mektep tamaǵynan ýlanǵan 125 oqýshy týraly oqıǵa. Osyǵan baılanysty 21 qylmystyq is qozǵalyp, 20 is sotqa jiberildi. Sol sııaqty sońǵy jyldary basqa mektepterdiń ashanalarynan shý shyqqanyn op-ońaı eske túsirýge bolady. Almaty oblysynda bastaýysh synyp oqýshylaryna eki jyl merzimi ótken ıogýrt berilgeni anyqtalyp, basy daýǵa qaldy. Pavlodarlyq oqýshy botqa ishinen qurt taýyp alǵanyn áleýmettik jeliler ájeptáýir talqyǵa saldy. Tize berseń, mundaı mysal jetkilikti.
Qysqasy, osyndaı jaǵdaılar aýyldyq, ásirese shalǵaı aımaqtardaǵy ashanalardy jańǵyrtý qajettigin, mektepterge taza aýyzsý ornatý, sapaly sý jetkizý júıesin qalyptastyrýdy talap etip otyrǵanyn kórsetti. О́z kezeginde qordalana túsken jaǵdaılar jurttyń narazylyǵyn týdyryp qana qoımaı, munan bylaıǵy jerde bılik bul máselemen shyndap kúresýge bel býǵany qýantady.
Joǵaryda atap ótkendeı, bıyldan jańa standarttar jumysyn bastady. Endi oqýshylar tórt saǵattan artyq ýaqyt mektepte bolsa, mindetti túrde ystyq tamaq berilip, as mázirindegi ónimderdiń keminde 75%-y ósimdik tektes bolýy tıis. Ystyq taǵamdardyń temperatýrasy +75°C-tan tómen bolmaýy kerek, al salqyn taǵamdar +14°C-tan aspaýy tıis.
Qantty tutyný mólsheri 26-34 gramm aralyǵynda bolýy qajet. Taǵam quramynyń 75%-dan astamy kókónister, jemister, dándi daqyldar, burshaq tuqymdastar, jańǵaqtar jáne tuqymdar bolýy kerek. Et taǵamdary kókónis garnırlerimen jáne salattarmen úılestirilýi tıis.
Qarasha men mamyr aılary aralyǵynda daıyn taǵamdarǵa balalardyń ımmýnıtetin kúsheıtý maqsatynda S dárýmenin qosý qarastyrylǵan.Osy talaptardy buzǵan jetkizýshiler men mektep ákimshiligi jaýapqa tartylady. Degenmen jyldar boıy qalyptasqan júıeni ózgertý, qatyp qalǵan seńdi buzý, orasan qarajatty qajet etetin jumysty jolǵa qoıý da ońaı emes. Qaǵaz júzinde bári tamasha bolyp, jańa standarttar, biraq shynaıy ómirde jaǵdaı basqasha sıpat almaýy úshin ata-analar da bul úderiste belsendi bolýy qajettigi kórinip otyr.
Mektep ashanalarynyń sapasyn baqylaýǵa ata-analar komıtetteri de múddeli bolý kerek. Olar da balalarymen sóılesip, ne iship-jeıtinin, tamaqtyń sapasyn unatatyn-unatpaıtynyn suractyryp otyrsa, dittigen maqsatqa jaqyndaı túsemiz. Oǵan qosa áleýmettik jeliler men BAQ arqyly aqparat taratý – sapasyz tamaq máseleleri boıynsha qoǵamnyń nazaryn aýdarý da nátıje beretinin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sondaı-aq jańa standarttardy jetkizýshilerdi qatań irikteý – mektep ákimshiligi men jergilikti bılikke sapaly ónim jetkizýshilermen ǵana kelisim jasaý qajettigin talap etý qarastyrylǵan.
Endi ne ózgeredi desek, birinshi kezekte tamaqqa qosylatyn tuz ben qant mólsheri tómendetilip, tuz 0,3%-dan aspaýy tıis, al qant eki esege deıin azaıtylady (5%-ǵa deıin). As mázirinde mindetti túrde paıdaly kókónisterdiń, jemister men dándi daqyldardyń, balyq, et, burshaqtardyń, sút ónimderiniń bolýy qadaǵalanady. Mektepterge fastfýd, gazdalǵan sýsyndar, shujyq, kremdi desertter men konsentrattardy múlde jolatpaý máselesi de nazarǵa alynyp, ashanalarda shved ústeli formatynda alýan túrli paıdaly as mázirleriniń lanch-paketteri daıyndalmaq.
Armandaǵan standarttardyń údesinen shyǵý úshin sapa tómendegideı baqylanady. Iаǵnı elimizde alǵash ret jeýge jaramsyzdyq ındeksi engizildi, eger mektep ashanalaryndaǵy tamaqtyń 30%-dan astamy jelinbeı qalatyn bolsa, onda mázirdi qaıta qaraýǵa týra keledi. Jáne ónimderi qatań baqylaýdan ótip, GMO men sertıfıkattalmaǵan taýarlarǵa tıym salynady.
Tamaq ónimderiniń óndiristik úderisinde qoldanylatyn qaýiptilikti taldaý jáne baqylaý núkteleri júıesi – HASSP qaǵıdattary engizilip, sanıtarlyq baqylaý men personal mindetti medısınalyq tekserýlerden ótkizilip otyrady.
Jańa standarttardy jasaýǵa Qazaq taǵamtaný akademııasy tartylyp, ol Fınlıandııa, Shvesııa sekildi elderdiń naqty ómirdegi tájirıbelerine súıense, densaýlyq saqtaý, oqý-aǵartý mınıstrlikteri, ǵalymdar, qoǵamdyq uıymdar men IýNISEF, tipti ata-analarǵa deıin aralasty. Jańa standarttar qabyldanbas buryn elimizdiń iri qalalarynda synaqtan ótkizilip, bul mektepter men balabaqshalarda júzege asqan qanatqaqty jobany jetildire túsýge septesti.
Sonymen jańa standarttardan ne kútemiz? Birinshi kezekte mektep oqýshylary arasyndaǵy dıabet, gıpertonııa, semizdik sııaqty keselderdiń kórsetkishi azaıýy tıis. Balalardy kishkentaı kúninen durys tamaqtana bilýge daǵdylandyrý. Úshinshiden, munyń ekonomıkanyń damýyna da ıgi yqpaly bar, sapaly azyq-túlik ósiretin otandyq óndirýshiler qalyptasady.
Qysqasy, jańa standarttar qaǵazda ǵana qalmaı, is júzinde oryndalsa, onda bul aqıqatynda da mektep ashanalaryndaǵy úlken ózgeris bolmaq. Alaıda ata-analar, mektep ákimshiligi jáne bılik birigip, sapaǵa jumys istemese, balalarymyzdyń ne jep júrgenin áli de talaı jyl talqylaı beremiz.
ALMATY
