Beren myltyq

Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bólekshe beınesine balama bolarlyq ádebı obrazdy kópten beri izdep, oılanyp-tolǵanyp júr edim. Sáti endi túsken sııaqty. Onyń jaıy bylaı boldy. Asqarbek Medeýbekov ekeýmiz budan bes-alty jyl buryn bir týystyń úıinde qonaqta bolǵan ekenbiz. Orta boıly, jumyr deneli, keń ıyqty, jotaly qyr muryndy, qaratory óńdi jigitti men umytyńqyrap qalyppyn. – Sol joly aıtqan keıbir oı-pikirińiz unaǵan edi, – dep amandyq-esendik biliskennen keıin ol óz sharýasyn aıtty. – E, durys. Qarsy bolmasańyz myna kósheniń arǵy betindegi kafege baryp, tamaqtana otyryp áńgimelescek. – Jaraıdy. Ekeýmiz muntazdaı taza, keń de jaryq kafege endik. Túski as mezgiline áli erte edi. Sodan ba, kafe ishinde bizden basqa eshkim kózge shalyna qoımady. Ońashalaý ústel janyndaǵy oryndyqtarǵa jaıǵasyp, bir-birimizge qarsy qarap, shúıirkelese bastadyq. Asqarbek biraz jyl Shymkenttegi ataqty qorǵasyn zaýytynda ınjener bolyp istepti. Keńes ókimeti ydyraǵan soń, Túlkibas aýdanyndaǵy týǵan aýyly Kelte Mashatta jattyqtyrýshylyq jumyspen aınalysyp, aýyl jastaryn boksqa baýlypty. – Boks ónerinen habaryń bar eken ǵoı? – degen maǵan: – Jas kezimde bokser bolǵanmyn, – dep jumsaq jymıdy. Ol óz ómirinen biraz syr sherte kelip: – Kezinde kóp qıyndyq kórgen, tipti, keıde isher tamaǵy da bolmaǵan, sonda da jasý, muń shaǵý degendi bilmeı izdengen, 1992 jyly 46 jasynda ómirden ozǵan sýretshi Batyr О́teptiń týyndylary týraly ózińizben oı bóliskim keldi, – dep toqtalmaı uzaq sóıledi. Daýysy áýezdi, oıyn dál de jınaqy jetkizedi eken. Asqarbektiń aıtqanynan uqqanym, Shymkent qalasynyń bir kóshesi men óner mektebi Batyr О́tep atymen atalypty, onyń týyndylaryna arnalyp óner mektebinen murajaı ashylypty. – Batyr О́teptiń «Túrki dastan» atty sýreti «ómirdiń ózgeretinin, bári adamnyń ózine baılanysty ekenin, tek qana alǵa, jaqsylyqqa umtylý keregin, kim de kim shynaıy ómir zańdylyǵymen sanaspasa, qıyn jaǵdaıǵa ushyraıtynyn alǵa jaıady. Sýrettegi qylysh – ımandylyq, sadaq – aqyl, naıza – kókirektiń tazalyǵy. Adamdar bes qarýyn – bes sezimin shyńdaýy kerek. Qazaqtyń bes qarýyń saı bolsyn degeni – bes sezimiń saı bolsyn degeni. Dúnıe – kezek, bári qaıta aınalyp keledi. Bizdiń ata-babamyzdyń salt-dástúrinde, ádet-ǵurpynda eshqandaı ótirik joq. О́tirik – tiri ólik degen sóz. Bizde avtomat, pýlemet, zeńbirek bolǵan emes. Qazaqtyń qarýy – aqyl men ıman. Sondyqtan bizdiń ómirimizde rýhanı damý, sananyń damýy erekshe oryn alǵan. Muny sýretshi gúl beınesi arqyly beınelegen. Gúl – máńgilik ómir. Sýrettegi Qorqyt atanyń aq qobyzy – tirshiliktiń oıanýyn bildiredi. Biz qazir oıanyp jatyrmyz. Myna kógershinder jerdiń oıanýynyń habarshylary. Qyz – Qydyr, jańa ómirdiń kelýiniń kórinisi. Tóńkerilip jatqan qazan – qazynamyz. Mynaý semser – sert. Biz soǵysyp, ata-babamyzdyń salt-dástúrin qaıta qalpyna keltirýimiz kerek. Sonda qalaı soǵysamyz? Adamdardyń ishki sezimin tazartyp, nápsimen soǵysýymyz kerek. Nápsi – tajal. Nápsini ımandylyq jeńedi. Sonda adamdar dúnıege emes, rýhanı ómirge den qoıady. Qazaq halqy rýhanı álemmen qupııa baılanysyp, qaıǵy-muńǵa berilmegen halyq. Bizdiń barlyq ertegimiz de, batyrlar jyrymyz da, sheshendik sózderimiz de, maqal-mátelderimiz de astarly. Olar sol kezgi qoǵamdaǵy adamdardyń ishki jan dúnıesinen habar beredi. Ol kezdegi adamdardy qarańǵy dep keldik qoı. Ol – qate, qarańǵy emes, qaıta óte taza, ádil, aqyldy bolǵan, bireýge jamandyq, qııanat jasamaǵan. Batyr О́teptiń «Túrki dastany» bizge osyndaı syr shertedi. Bul da az. Sýrette mysyq tyshqan aýlap júr. Qasyndaǵy jolbarys – ata-babamyzdyń batyrlyq rýhy. Aqboz at – salt-dástúrimizdiń, tilimizdiń tirilýi. Tańerteń adamdar uıyqtap jatqanda qus saırap, kim-kimdi de rahatqa bóleıdi ǵoı. Myna sýrette sol sát beınelengen. Jas jigittiń tý syrtyndaǵy kókke ilinip, saıraǵan boztorǵaı – kele jatqan jańa ómirdiń habarshysy. Ana kıiz úıdegi ata men ana, bala kórinisi – salt-dástúrimiz, mádenıettiligimiz jaǵynan eń taza, rýhanı baı halyqpyz, salt-dástúrimizdi, tilimizdi tolyq jandandyra almaı jatqan kezimizdiń ózinde myqty halyqpyz degen oıdy ańǵartady. Qazaqtyń «malymdy da al, janymdy da al, peıilimdi alma» degeni jaıdan-jaı aıtylmaǵanyn, dúnıeqońyzdyq qatygezdikti týdyryp, adamgershilikti joıatynyn sýretshi túrli qubylys arqyly áıgileı túsken. Muny sizge nege aıtyp otyrmyn? – Báse, nege? – 1997 jyly Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev Shymkentke keldi. Qasynda Imanǵalı Tasmaǵambetov bar. Sýretshi Batyr О́teptiń kilemge jippen toqyp salǵan, joǵaryda astarly syryn men azdap sóz etken «Túrki dastan» atty asa úlken, kólemdi sýretin Prezıdentimiz birden unatty. – Aıtty-aıtpady, Elbasymyz Nur­sultan Nazarbaev – beren myltyq, – degen Asqarbek oıyn bylaı jalǵady. – Beren myltyq degenimniń ma­ǵy­nasyn kóp adam túsinbeıdi. Sebebi, onyń oǵynyń ushqanyn eshkim kórmeıdi, nysanaǵa tıgenin bir-aq kóredi. Sol tárizdi Elbasymyzdyń qasıeti – beren myltyqtyń qasıetindeı. Anasy áýlıe Raıymbek babamyzdyń qabiri basynda túnep, túsinde sý túbinen myltyq taýyp alǵany tegin emes. Nursultan Ábishuly aldaǵy ómirdi – strategııany keremet boljaı biledi. Mysaly, Astanany alaıyq. Oǵan kóp adam alǵashynda qarsy boldy, salynǵanda ǵana moıyndady. Nursultan Ábishuly kórinbeıtin bolashaq ómirdi, bolashaq qazynany jasap jatyr. Ony kóp adam áli túsinbeıdi. Nursultan Ábishuly úlken bolashaqtyń irgetasyn qalady. Qazaqtar «Arystandaı aıbatty, jolbarystaı qaıratty» dep beker aıtpaǵan. Jolbarys – batyrlardyń rýhy. Nursultan Ábishulynda da batyrlardyń rýhy bar. Atasy Jambyldyń qyzyl jolbarysy osy Nursultanda qazir. Ol eshkimnen qoryqpaı, eldi tek alǵa bas­tap keledi. Baıqasańyz, Nurekeń eski dúnıeni qıratyp, jańa dúnıeni jasaýshy. Qıyndyqty elemeı, astanamyzdy da aýystyryp, bárimizge jańa oı, jańa arman syılady. – Maǵan seniń Nursultan Ábishuly qasıetin beren myltyq qasıetimen salystyra túsindirgeniń ǵajap áser etti. – Shynynda biz oqtyń ushqanyn kórmeımiz, nysanaǵa tıgenin bir-aq kóre­miz ǵoı. Sol sııaqty Nursultan Ábish­uly bastamasynyń nátıjesin bir-aq bilemiz. Ol kisi ata-babamyzdyń ǵasyr­lar boıǵy arman-qııalyn júzege asyrýshy. Astanany az jyldyń ishinde-aq álem tań­ǵa­larlyq Aq ordaǵa aınaldyryp jiberdi. Bul Allanyń meıirimimen, Allanyń qoldaýymen júzege asty. Astana alda salt-dástúrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy qal­pyna keltirer ilimniń ordasy bolady. – Asqarbek, Nursultan Ábishuly qa­sıetin beren myltyq qasıetimen salys­tyrý tárizdi oı basyńa qalaı keldi? – О́tken-ketkendi san márte oı elegi­nen ótkizdim. Beren myltyq – qasıetti qarý ǵoı. Ol jeti qazynanyń biri. Biz jer betindegi erekshe halyqtyń sanatyndamyz. Basqa halyqta arýaq degen uǵym bar ma, joq pa? Menińshe, ondaı uǵym joq tárizdi. Nursultan Ábishulyn birinshi Alla, ekinshi arýaq qoldap tur. Qazaqta «Arýaq urǵan ońalmaıdy, Qudaı urǵan ońalady» degen sóz bar. Sonda bizdi birinshi tarazylaıtyn ata-babamyzdyń arýaǵy. Ata-baba arýaǵy arqyly Allaǵa sıynamyz. Qazaqtar ada bolma, adam bol deıdi ǵoı. Adam bol degen sóz – bizdiń salt-dástúrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy bil, saqta degen sóz. Muny Elbasymyz Nursultan Ábishuly ylǵı da eskerip keledi. – Beren degen sóz qandaı maǵyna beredi? – Beren degen sóz, meniń túsinigimde, kórinbegen nárseni kórmeı biledi, bolashaqty boljaı alady degen uǵym beredi. Mysaly, Nursultannyń istep jatqan tirshiliginiń bári – bolashaqtyń tirshiligi. Ol – ómirdi ózgertýshi, bolashaqty jasaýshy. Anasynyń túsinde sýdy kórýi de ǵajap. Sý – tazartýshy, oıatýshy. Sý – Nursultannyń kóńili, oıy. Ol qandaı bastama bastasa da, bári iske asyp jatyr. Ertegimizdegi samuryq qus – qutqarýshy ǵoı. Nursultan sol samuryq qusqa uqsap áreket etip keledi. Bir ǵana Báıterekti alyńyz. Bala kezimde Kenen Ázirbaevtyń samuryq qus týraly óleńin oqyp, tańǵalǵan edim. Kenekeń de tegin emes, óte qasıetti kisi. Jambyl babamyz da áýlıe bolatyn. Ol kisilerdiń ertegi-ańyz­daryndaǵy kóp qubylystardy búgin Nursultan ómir shyndyǵyna aınaldyrdy. Jákeń de, Kenekeń de óz kezeńindegi ómir syryn jaqsy bilgen. Ony ol kezde ashyq aıtý múmkin emes edi. Aıtsa, joq bolyp ketedi. Qarańǵyda jaryqty aıtýǵa bolmaıdy. Jaryqtyń zamany keldi. Endi oıyńdy ashyq aıta berýińe bolady. Jaryq degen sóz rýhanı damý degen sóz. Qazaq qýanyshta shashý shashqan ǵoı. Búgin shashý shashýǵa bolady. Jer betindegi halyqtyń kóbisi óz salt-dástúrin umytyp ketti. Qudaıǵa shúkir, biz umytqan joqpyz. Qupııalardyń bári bizde. «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maıqy bı» dep beker aıtylmaǵan. Barlyq sózdiń túbiri halqymyzda. Baıqasań, biz kóp nárseden alǵa kettik. Qazir ózgerister óte tez. Birde ýaqyt jaı júredi, ne toqtap qalady, birde tez, shapshań júredi deımiz ǵoı. Bizdiń zamanymyz shapshań júrispen keledi. Ár kúnimiz myń kúnge tatıdy. Saǵat saıyn ózgeris, jańalyq bolyp jatyr. Ony televızor men kompıýterge engizip úlgere alar emespiz. О́kinetinim, adamdar maıdalanyp barady. Materıaldyq baılyqqa qunyqqandardyń ary kúl astyna kómiledi, rýhanı qundylyqtarǵa umtylǵandardyń ary jeti qat kókke kóteriledi. «Arýaq urǵan ońalmaıdy, Qudaı urǵan ońalady» degenniń maǵynasy osy shyǵar dep oılaımyn. Bizdiń tapqan baılyǵymyzdy shashyp, halqymyzdy satyp, shetelde taırańdap júrgender – arýaq urǵandar. Bala kezimde aqsaqaldar qııamette tajal shyǵady deýshi edi. Sol tajal – aqsha eken. Aqsha ázázil – adamdy buzyp, boıyndaǵy barlyq qasıetin joıyp jiberetin kórinedi. О́li tirige muqtaj. «О́li rıza bolmaı tiri baıymaıdy» deımiz. Bizdiń paryzymyz – arýaqtardy syılaý. Ata-babamyz ne úshin óldi, ne úshin qyryldy? Olar bizdiń ómirimizdi qanymen, janymen qorǵady emes pe? Olar tek jerdi ǵana saqtap qalǵan joq, bizdi de saqtap qaldy. Kim óziniń tilin, rýhyn saqtasa, ol ári qaraı damı beredi. Kim dúnıeqońyzdyqqa salynsa, ol ári qaraı joǵala beredi. Keńes Odaǵy ydyraǵanda eń birinshi ury-qarylar kózge tústi emes pe? Qazir olar joq, tez joıyldy. Kóbisi ólip ketti. Ozbyrlyqpen jınaǵan dúnıesi shashylyp ár jerde qaldy. Mılısıonerge deıin ury-qary atandy. Ákim-qaralar da shetelge qashyp, masqara bolyp jatty. Sol kezde ózim: – Oıpyrym-aı, jer betinen birjola joıylyp ketpesek eken. Qudaı onyń betin ary qylsyn, – dep qatty ýaıym jep, qoryqtym. Halqymyz qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn altyn ǵasyr kelse eken dep armandaǵan. Altyn ǵasyr degenimiz – qasıetter ǵasyry, adamdardyń qasıetteri ashylatyn ǵasyr. Onyń negizi bizdiń ertegilerimizde, batyrlyq jyrlarymyzda, salt-dástúrimizde saqtalǵan. Biz óte talantty halyqpyz. Qazir eki til, úsh tildi bilý qazaqtyń jastaryna sóz bolmaı qaldy. Ilim elimizge uıa saldy. Kóktemde qustar bizge kep, kóbeıedi de, basqa jaqqa ushyp ketedi ǵoı. Olar bizge kóbeıý úshin keledi. Sol sııaqty, Qudaı qalasa, ilim bizden taraıtyn bolady. Ilim – bizdiń bes qarýymyz. Qyrsyqtyń bárin qylyshpen kesemiz. Qylysh – ımam. Imam halqymyzdyń júreginde saqtaýly. Ol bolmasa, din bolmaıdy. Din ımam bar jerde bolady. Qazaq «Qudaıdan qoryqpaǵannan qoryq» deıdi. Biz Qudaıdan, sózdiń kıesinen qoryqqan, sózdiń kıesin ustaǵan halyqpyz. Sózdiń kıesin Tóle, Qazybek, Áıteke bıler saqtaǵan. Bir sýretshiniń Ordabasy bıigindegi aıdahardyń ústine úsh bıdi otyrǵyzyp salǵan sýretin kórdim. Aıdahardy baılaǵan úsh bı eken. Biz aıdahardan qoryqpaımyz. Qazaqtar jylanda sút joq degen. Sondyqtan jylanda rýh joq. Ol jer baýyrlap júredi, kókke kóterile almaıdy. Barysymyzdyń da oıanatyn kezi keldi. Barys – qazaqtyń salt-dástúri ǵoı. Nursultan barysty beker tańdaǵan joq. Qudaı qalasa, barys oıanady. Ata-babalarymyzdyń istegen isteri, sóılegen sózderi, ertegilerimiz, ańyz áńgimelerimiz, batyrlar jyrlary, salt-dástúrimiz – bári bizdiń asyl qazynamyz. Ol taýsylmaıtyn baılyǵymyz, máńgi baılyǵymyz. Qazaqstan jer kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryn alady. Toǵyz san qazaqta kıeli san. Qyz uzatqanda jasaýdy toǵyz-toǵyzdan jasaıdy. Toǵyz sany bárin biriktirýshi. Qudaı qalasa, Qazaqstan álemdi biriktiredi. Toǵyz joldyń torabyna salynǵan Astananyń beınesi, bolmys-bitimi ańyzdaǵydaı, múlde bólek. Qazir barlyq jaǵynan damıtyn memleket Qazaqstan bolyp tur. Bizde jańa ómir, ol damı beredi. Keleshek urpaqtar da jańa. Olar bizdiń ómirdeı ómir súrmeıdi. Olarǵa bizdiń búgingi tárbıe júrmeıdi. Olar rýhanı baılyqty – birinshi, ekinshi, materıaldyq baılyqty – úshinshi orynǵa qoıatyn múlde basqa adamdar. Dúnıeqońyz jandar eshýaqytta jaqsy bolǵan emes. Adam neǵurlym materıaldyq baılyqqa umtylǵan saıyn solǵurlym rýhanı kedeılenip, azyp-toza beredi. Oǵan jol bermeı, salt-dástúrimizdi saqtap, keler kúnge aman alyp barý – bizdiń azamattyq boryshymyz. О́ıtkeni, ol san ǵasyr synnan ótken. Bizdiń ǵana emes, qaı halyqtyń salt-dástúrin alsańyz da, keremet. Salt-dástúr árkimge qýanysh syılaıdy, árkimdi adamdyq qalypty saqtaýǵa baý­lıdy. Salt-dástúr – zań. Qudaı qalasa, biz rýhanı jaǵynan qatty damımyz. Sebebi, óz salt-dástúrimizge, tilimizge, dinimizge qaıta oralyp, ony qasterlep, qadirleýge jiti kóńil bólip otyrmyz, kókiregi oıaý, namysshyl jastarymyzdyń qatary barǵan saıyn kóbeıip keledi, Beren myltyǵymyz bar kezde kóbeıe beredi... – Meniń oı kókjıegimdi keńeıtip jiberdiń. Rahmet saǵan, Asqarbek, – dedim men qatty tolqyp-tebirenip… Mamytbek QALDYBAI, jazýshy. Almaty.