Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kóshi-qon saıasatyn iske asyrýǵa mańyzdy memlekettik organdar men jergilikti atqarýshy organdar jumyla atsalysady. Olardyń aqparattyq júıeleri arasyndaǵy baılanys, jumysty atqarý boıynsha tıimdi ádisti birlese tabý isi jetile tússe, quba-qup. Mysaly, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń oblysta ashqan mansap ortalyǵynyń maqsaty – eńbek mobıldiligin qamtamasyz etý. Qaı jerde qandaı mamandyqqa suranys bar, qandaı jaǵdaı jasaıdy, mektebiniń jaı-kúıi, t.b. osyndaı aqparattardy beredi. Al jumys tıimdiligin arttyrýǵa halyqpen tikeleı jumys isteı alatyn azamattyq ınstıtýt ókilderi, ıaǵnı qoǵamdyq uıymdarǵa tıimdi jobalar usynýǵa memlekettik organdar belsendilik tanytsa dep oılaımyz.
Úsh-tórt jyldan beri Qyzyljar óńirinde shyryldap, «Teriskeı bizge amanat!» degen uran tastap, «Táýekel» degen uıym qurǵan Býrahan Dahanovtyń usynǵan jobalaryn qoldap, bastamasynyń iske asýyna qolǵabys tıgizse, birshama is ońynan sheshiler edi. Mysaly, Býrahan ońtústik óńirden qonys qarap, jaǵdaıdy barlaýǵa kelgen azamattardy, tipti otbasymen kóship kelgen jandardy jaıǵastyryp, jón silteıtin ortalyq qursam degen oı aıtady.
– Petropavldan 15 shaqyrymdaı jerde alystan kelgen qandastarǵa arnalyp salynǵan «Báıterek» aýyly bar. Bul – kezinde «Elıtnyı» dep atalǵan aýyldyń orny. Qazirgi turǵyndarynyń bári – «Nurly kósh» baǵdarlamasymen alys shetelderden oralǵan qandastar. Osy aýylda burynǵy keńshardan qalǵan ekiqabatty ǵımarat tur. Aýmaǵy – 900 sharshy metr shamasynda. «Sony ıesinen satyp alyp, jóndetip, maǵan jalǵa berińizder, men ony kóship kelgen qonys aýdarýshylar men qandastardy qabyldaıtyn ortalyqqa aınaldyraıyn» degen usynys aıttym. Osy jerde alystan kelgen aǵaıynǵa jón siltep, qaı jerlerge qonystaný tıimdi ekenin, qaı jerde qandaı jumys orny baryn, qaı jerde nemen aınalysýǵa bolatynyn, baspanalardyń qaıda tııanaqty ekenin aıtyp, barlyq aqparatpen tanystyrýǵa bolady. As-sýlaryn beretin shaǵyn ashana da ashýdy oıladym. Aýdandarǵa ózimiz aparyp, kórsetip kelemiz. Buryn kelgen jerlesterine de jolyqtyramyz. Sóıtip, alystan kelgen aǵaıynnyń kóńilin aýlap, munda jalǵyz emestigin, olarǵa qýanysh syılaıtyn, qoldaıtyn, qoshtaıtyn jandar bar ekenin kórsetýge bolar edi. Ońtústikten kelgen adamnyń dili basqa, ortasy basqa. Munda ol klımattyq, psıhologııalyq ózgeshelikterge tap bolady. Adam qoǵamnyń ónimi, óziniń úırengen ortasyn kórmegen soń olar jatyrqaıdy, jalǵyzsyraıdy, jany aýyrady. Sondaıda biz qazaqy keńdik kórsetip, janashyrlyq jasaımyz. Beıimdeý, áleýmettendirý degenimiz osy ǵoı. Qyzyljarǵa ońtústikten halyqty jetkizetin jalǵyz poıyz – «Qyzylorda-Petropavl». Ol keıde keshigip, tún ortasynda da kelýi múmkin. Sondaıda poıyzdan jerdiń sýyǵynan qorqasoqtap túsken adamdar tańsyq qalada qaıda bararyn bilmeı qańtarylyp, mansap ortalyǵyn izdep aıaǵynan sarsylady. Al bizdi olar saıtymyzda kórsetilgen telefonymyz arqyly taýyp, qashan keletinin, qaı vagonnan túsetinin aıtsa bolǵany, táýliktiń kez kelgen ýaqytynda qarsy alar edik. Ortalyqqa taksımen aparyp, joǵaryda aıtylǵan jaǵdaılardy jasar edik. Biraq sony eshkim qoldamaıdy. Tipti qaltaly azamattar da qoldaý bildirmeı tur, – deıdi Býrahan.
Mine, óz aıaǵymen kelip, qonys aýdarýshyny da, alystan oralǵan qandastardy da qonystandyrǵysy kelip, jan-tánimen kirisip júrgen osyndaı azamattardy da qýana qoldaý joq. Býrahan tipti ózdiginen demeýshiler taýyp, ondaǵan ulttyq is-sharalardy uıymdastyryp júr. Jýyrda ǵana ol oblystyq mýzeıde qazaq kımeshekteriniń kórmesin de uıymdastyrdy. Maqsaty kelgen aǵaıyn teriskeıdi jatyrqamasyn, munda da qazaqy orta, óner baryn kórsetý ekenin aıtty.
Resmı aqparat boıynsha, 2023–2024 jyldary Soltústikke jalpy sany 5 245 adam nemese 1 636 otbasy qonys aýdarǵan. Onyń 445-i – shetelderden kelgen qandastar. Jalpy sanyn aıtsaq, 2023 jyly 2 698 adam, 821 otbasy qonys aýdarsa, byltyr 2 547 adamy bar 815 otbasy ǵana qonys aýdaryp, kóship kelýshiler sany azaıyp ketti.
Memleket tarapynan kóshi-qon máselesine baılanysty arnaıy sýbsıdııa alǵan adamdar sany joǵaryda atalǵan 5 245 adam bolsa, sonyń eńbekke jaramdysy – 2 271, 18 jasqa tolmaǵany – 2 512. Sondaı-aq 162 zeınetker, 103 stýdent, dekrettik demalystaǵy 197 áıel bar.
Keıbir otbasylyq, klımattyq, ekonomıkalyq sebeptermen keri qaıtyp ketken adamdar da bar. Olardyń jalpy sany 560-tan asady. Iаǵnı orta eseppen 10 paıyzy qaıta ketken degen sóz. Oblysqa kóship kelgenderdiń 90 paıyzy – etnostyq qazaqtar, qalǵany – basqa etnostardyń ókili, biraq Qazaqstan azamattary. Al alystan kelgenderdiń bári – qazaqtar.
Jylyna 2,5 myń adamnyń ǵana kelýi óte az. Bul qarqynmen 10 jylda 25 myń adam ǵana keledi degen sóz. Al qazir oblys halqynyń jalpy sanynyń ósýi óte mardymsyz, alys shetelderge kóship ketýshiler de azaıar emes. Sondyqtan kóshi-qonnyń turaqtylyǵy ǵana emes, onyń artýyna janashyrlyqpen qaraǵan jón. Kvota sanyn eki ese arttyrsa, quba-qup bolar edi. Onyń ústine kóship kelgen jandardy turaqtandyrý úshin qosymsha sharalar qabyldaǵan jón. Mundaǵy halyqtyń shyǵyndary ońtústikke qaraǵanda artyq ekenin de eskerý kerek. Ásirese qysta jyly kıim, otyn, jylý, qýatty taǵam munda ońtústikpen salystyrǵanda áldeqaıda kóbirek qajet.
Árıne, aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaıdy. Soltústikke kelip, eńbekte tabysqa jetip jatqan qandastarymyz da bar. Mysaly, Túrkistan óńirinen kelgen Jánibek Asqarbekuly Ǵ.Músirepov aýdanyndaǵy temirjol bólimshesine jumysqa turyp, aldymen qatardaǵy jumysshy bolyp, qazir osy kásiporyn basshylarynyń biri. Jýyrda ol Mansap ortalyǵy qyzmetkerlerimen birge Túrkistan óńirine baryp, temirjolǵa jumys isteýge nıet bildirgen 18 adamdy ákeldi. Qyzyljar aýdanyndaǵy Podgornoe aýylyna tústiktegi Arys aýdanynan qonys aýdarǵan Nursultan Qýatov qazir osy aýyldyq okrýgtiń ákimi bolyp saılandy. Ol da qonys aýdarýshylardy shaqyrý úshin tústikke talaı ret at basyn tiredi.
Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Al jylyjaı ornatyp, jemis-jıdek, gúl ósirip satyp, tabys taýyp otyrǵandar qanshama. Tipti bir qonys aýdarýshy bódene ósirip, tabysqa kenelip otyr. Jalǵa alǵan 30–40 gektar jerine mal ósirip, birneshe qara maldy bordaqylap, turmysyn túzep jatqandar da bar. Qalaı desek te, ońtústikten qonys aýdarǵan aǵaıyn dúnıege soltústiktegilerge qaraǵanda epti ekenin kórsetip jatyr. Eńbek etkenderiniń bári jańa ortada ózderiniń joba-josparlaryn jyldam iske asyryp júr.
Jalpy, shekaralyq aımaqtardyń bos qalmaı, halyqtyń qonystaný jıiligi qalypty deńgeıde bolǵany mańyzdy. Sol úshin ońtústiktegi tyǵyz qonystanǵan halyqty soltústikke tartyp, kóshi-qonnyń barlyq shyǵynyn óteýmen qatar jeńildetilgen baǵamen baspana salyp berý qolǵa alyndy. Biraq úı salýǵa jaldanǵan keıbir qurylys kompanııalary qadaǵalaýdyń kemshiliginen sýyqqa shydas bermeıtin, sapasyz baspanalar turǵyzyp, mıllıondaǵan qarajat bosqa shashyldy. Sonyń kesirinen talaı úı bos qaldy. Odan soń qonys aýdarýshynyń satylatyn úılerdi ózi tańdap alyp, belgili shektegi baǵanyń kóleminde jarty aqshasyn bıýdjetten (utqyrlyq sertıfıkaty dep atalady) berip, satyp alýyna jol berildi. Munyń da shıkiligi shyǵyp, prokýratýra organdary talaı alaıaqtyqty áshkereledi.
Árıne, aýyrdyń ústi, jeńildiń astyn qalap, ońaı aqsha tapqysy kelgen qýlar da joq emes. Ondaılardy da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jýyrda oblystyq prokýratýranyń baspasóz qyzmeti málimdeme jasap, joǵaryda aıtqanymyzdaı, qonys aýdarýshylar tarapynan memleketke 11 mln teńgeden artyq shyǵyn keltirilgen faktini ashqanyn aıtty. Bul qylmystar Aıyrtaý, Ǵ.Músirepov jáne Jambyl aýdandarynda tirkelgen. Utqyrlyq sertıfıkatymen jarty aqshasyn bıýdjetten tóleý arqyly úı satyp alǵysy kelgen qýlar satýshymen kelisip, úıdiń baǵasyn jymysqylyqpen ósirip kórsetken. Al úıdiń naryqtaǵy baǵasy áldeqaıda tómen bolǵan.
«Osy faktilerge súıene otyryp, prokýratýra Qylmystyq kodekstiń 190-baby «Alaıaqtyq» boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý jumystaryn júrgizip, qorytyndysynda, aýdandyq sot úkimimen baǵdarlamanyń úsh qatysýshysy bir jyldan úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý jazasymen sottaldy», dep habarlady SQO prokýratýrasynyń baspasóz qyzmeti.
Sondaı-aq memleketten qarjylaı kómek alǵan bir qonys aýdarýshylar basqa óńirlerge kóship ketken. Soǵan qaramastan, jergilikti atqarýshy organdardyń sheneýnikteri 103,6 mln teńge kólemindegi tólemderdi óndirip alý sharalaryn jasamaǵan.
«Prokýrorlyq qadaǵalaý aktilerine sáıkes, jergilikti atqarýshy organdardyń 25 qyzmetkeri, onyń ishinde mansap ortalyqtary fılıalynyń 11 basshysy tártiptik jaýapkershilikke tartylyp, 19,1 mln teńge kólemindegi bıýdjet qarajaty qaıtaryldy. Qalǵan somalar boıynsha talap-aryzdar sotqa berilip, qaralyp jatyr», delingen baspasóz habarlamasynda.
Teristiktegi kóshi-qon jaǵdaıy osyndaı. Adamı turǵydan janashyrlyq kóbeıe tússe, onyń jandanýy da arta túser degen oıymyz bar. Al kóp ishinde kezdesetin sońǵy aıtylǵan faktiler kóshtiń kólikti bolýyna zardabyn tıgize qoımas dep oılaımyz.
Soltústik Qazaqstan oblysy
