Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta nasıstik Germanııa aınalasyndaǵy kórshi jatqan elderdi jaýyzdyqpen basyp aldy. Bul soǵystyń syrtqy kórinisi. Biraq ishki bet-beınesine úńilsek, onyń tutanýyna birneshe jaǵdaı sebep bolǵan. Kóptegen zertteýshilerdiń paıymynsha Germanııa bastaǵan shaıqas bar-joǵy I dúnıejúzilik soǵystyń kezekti jalǵasy, sonda ketken eseni qaıtaryp alý. Sonyń ishinde eń basty sebeptiń birine 1919 jylǵy Versal beıbit kelisimin jatqyzady. Qujat sharty boıynsha Germanııaǵa kóptegen jaza túrleri qarastyryldy. Osynyń saldarynan nemister 12.5% jerinen aıyryldy. Turǵyndarynyń sany 12% qysqardy, aýyl sharýashylyǵy ónimderi 15%, aýyr ónerkásip 10%, temir shıkizatyn óndirý 74% azaıdy. Sondaı-aq jeńgen odaqtas elderge úlken kólemde ótemaqy tóleý mindetteldi. Kelisimniń taǵy bir tusy Germanııaǵa ásker sanyn júz myń jaýyngerden asyrmaýǵa shart qoıyldy. Keıbir tarıhshylardyń pikirinshe soǵystyń shyǵý sebebi ultshyldyq kózqarastyń paıda bolýynan týyndaǵan. 1922 jyly Italııa bıligine fashıster kelse, 1933 jyly Germanııa nasıstik partııa basqarýyna ótti. Qos memleket keıin bir-birimen odaq quryp, artynsha olarǵa Japonııa qosylady.
Gıtler 1938 jyly Avstrııaǵa shabýyl jasaǵan soń Chehoslovakııaǵa basyp kiredi. 1939 jyly qyrkúıekte Polsha eline joıqyn joryǵyn bastaıdy. Osy mezette Italııa Albanııa jerine kóz tigedi. Buǵan shydamaǵan Brıtanııa men Fransııa bularǵa soǵys jarııalaıdy. Osylaısha shaıqas II dúnıejúzilik soǵystyń alapat órtine ulasady. Nemis áskeri jan-jaǵyndaǵy Eýropa elderin tize búktirip, Parıjdi ózine qaratady. Alaıda 1941 jyly maýsymda keńester odaǵyna shabýyl jasaǵan Germanııanyń Brıtan áskeri úshin arqasy kórinip qalady. Bul kezde AQSh áli soǵysqa kirmegen edi. Biraq ol Japonııaǵa munaı salasy boıynsha sanksııa jarııalap, temir eksporttaýǵa tyıym salǵan bolatyn. 1941 jyly jeltoqsanda Japonııa AQSh-tyń Gavaı araldaryndaǵy Perl-Harbor áskerı keme bazasyna shabýyldan soń Amerıka da gıtlerlik Germanııa bastaǵan kúshke qarsy soǵysqa shyǵady. Jalpy AQSh HIH ǵasyrdan beri beıtaraptyq saıasat ustanyp kelgen. 1823 jyly bastalǵan bul saıasat Eýropanyń amerıka jerin otarlaýyna qarsy turý úshin kári qurlyqpen baılanysty azaıtyp, eshqandaı urys qımyldaryna qatyspaýdy kózdegen. Alaıda soǵys nátıjesinde bári kerisinshe bolyp shyqty.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy qyrǵyn shaıqastyń biri Stalıngrad jerinde boldy. Tipti ol osy surapyl soǵystyń taǵdyryn sheshken urys dep te aıtylady. Qazirgi Volgograd burynǵy Stalıngrad qalasy 6 aı boıy 1942 jyldyń tamyzy men 1943 jyldyń aqpany aralyǵynda qan maıdanǵa aınaldy. Aldymen nemis áskeri shahardy áýeden bombalap, ábden ǵımarattary qırap búlingen soń qalaǵa kiredi. Biraq qyzyl áskerdiń qatty qarsylyǵyna ushyrap, birneshe aı boıy keskilesken urys júredi. Jaý qalanyń kóp bóligin basyp alǵanymen keńester áskeriniń Edil ózeniniń batysyndaǵy sońǵy qorǵanys shebin talqandaýǵa kelgende zor jeńilis tabady. 1942 jyly qarasha aıynda qyzyl ásker eki dúrkin sátti shabýyl uıymdastyryp, 250 myń nemis áskerin qolǵa túsiredi. Jaýyngerlerin kerek-jaraqpen qamtamasyz ete almaǵan Germanııa aqyrynda qyrǵynǵa ushyrap, 1943 jyldyń aqpan aıynda áskerı qolbasshy Frıdrıh Paýlıýs jeńilgenin moıyndaıdy. Qolbasshymen birge altynshy armııanyń sarbazdary qyzyl ásker qolyna beriledi. Derek boıynsha osy soǵysta mıllıonnan astam adam qyrylǵan. Sondyqtan ol tarıhtaǵy eń qandy shaıqastardyń biri retinde qalyp qoıdy.
Ǵalamdyq soǵystaǵy sheshýshi urystardyń biri Mysyr eliniń Ál-Iskanderııa qalasynan júz shaqyrym jerdegi Ál-Alamaın degen eldi mekenniń túbinde 1942 jyldyń qarasha aıynda oryn aldy. Shaıqas Germanııa men Italııanyń birikken áskeriniń qolbasshysy Ervın Rommel men Brıtanııa áskerı kúshin bastaǵan Bernard Montgomerıdiń arasynda júrdi. Soǵys Brıtanııanyń osy aımaqtaǵy qorǵanys bekinisin Germanııanyń shabýyldaýynan bastaldy. Sonyń aldynda ǵana 1942 jyldyń qyrkúıeginde nemis áskeri qaıta kúsh jınaý úshin az ýaqyt damyldap alǵan. Biraq Soltústik Afrıkadaǵy odaqtas kúshterdiń jańa qolbasshy etip taǵaıyndalǵan general Montgomerı qarý-jaraq pen ásker sany jaǵynan qarsylastan basym túspese, nemis áskerimen soǵyspaıtynyn aıtqan. Sóıtip brıtandyq general qolastyndaǵy jaýyngerlerin qatal tártipke urysqa daıyndaıdy. Qajetti qarý-jaraqqa da qol jetkizedi. Qorǵanys bekinisiniń Ál-Iskanderııadaǵy teńiz portyna jaqyndyǵy da brıtandyqtardyń paıdasyna sheshiledi. Al Rommel áskeri qashyqta bolǵan soń kerekti tehnıkamen jabdyqtaý qıynǵa soqty. Onyń ústine nemis kúshteriniń arasynda oba aýrýy tarap, qolbasshynyń ózi Germanııaǵa baryp emdelýge týra kelgen. Qazan aıynda Brıtanııa jaý áskerine shabýyl jasaýdy uıǵarady. Osy kezde Rommel Avstrııada emdelip jatqan. Ol joǵarǵy basshylyqtan urys dalasynan ketýdi suraıdy. Biraq Gıtler oǵan qarsylyq bildirip, soǵysty jalǵastyrýyn talap etedi. Degenmen Rommel óz erkimen sheshim qabyldap, maıdannan áskerin alyp shyǵyp ketedi. Budan biraz buryn Germanııa áskeri sahara tósinde úlken jeńiske jetip, Rommeldiń esimi shartarapqa jaıylǵan-tuǵyn. Bul joly ol jeńilis taýyp, shaıqasýdan bas tartýǵa májbúr boldy. Rommeldiń jeńilisi Soltústik Afrıkadaǵy Germanııa-Italııa áskeriniń kúni bite bastaǵanyn kórsetti. Jáne Ál-Alamaın soǵysy tarıhta tankiler arasyndaǵy eń iri shaıqas retinde este qaldy. Urys nátıjesinde Brıtanııanyń odaqtas kúshteri 31 myń nemis áskerin tutqynǵa túsirdi. Afrıkadaǵy nemis áskerı shtabynyń basshylyǵy tolyǵymen joıyldy. Osylaısha Gıtlerdiń Sýes kanalyn basyp alyp, Taıaý Shyǵys munaıyna ıelik etý arman-jospary iske aspaı qaldy. Osy oqıǵa jóninde Ýınston Cherchıl bylaı dep eske alǵan eken: «Ál-Alamaındaǵy soǵys Brıtanııa áskeriniń taǵdyryn sheshken aıqas boldy. Bul shaıqastyń aldynda biz tek tiri qalý úshin kúressek, al sodan keıin tek jeńisterge jettik».
Sonymen birge Mıdýeı shaıqasy da ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń basty oqıǵalarynyń qatarynda sanalady. Perl-Harbor shabýylynan keıin japondyq ushaqtar Mıdýeı aralyna áýe soqqysyn uıymdastyrady. Olar bul soqqyny amerıkandyq kúshter sonda shoǵyrlanǵan degen oımen jasaıdy. Biraq ol amerıkandyq kúshterdiń áskerı aldaý taktıkasy edi. Negizinen AQSh kúshteri araldyń shyǵysynda Japonııa áskerine shabýyl jasaýǵa daıyndalǵan edi. Nátıjesinde janarmaı otynyn quıdyrý úshin keri qaıtqan japondyq ushaqtar AQSh áskerı teńiz kúshteri tarapynan aýyr soqqyǵa ushyraıdy. Keskilesken shaıqastardan soń kúnshyǵys eliniń áskerı teńiz kúshi tolyǵymen kúıreıdi. Tarıhshylardyń aıtýynsha Mıdýeı soǵysynan keıin Japonnyń áskerı teńiz kúshi tynyq muhıtyndaǵy jaýlap alýshylyq joryǵyn birjolata toqtatty. Al osy urys barysynda japondyqtar 4 ushaq tasyǵysh jáne basqa da áskerı kemelerinen aırylady. Úsh myńnan astam japondyq jaýynger opat bolady. AQSh kúshterinen úsh júzden astam áskerı soǵys qurbanyna aınalady. Sondaı-aq Mıdýeı shaıqasynda japondyqtar júzden astam amerıkandyq ushaqtardy joıyp jibergen.
Sonymen qatar Normandııa operasııasyn da ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń taǵdyryn ózgertken negizgi shaıqastardyń biri deýge bolady.
