Kórnekti qalamger Qadyr Myrza Áliniń 1977 jyly jaryq kórgen «Alaqan nemese Orta Azııa otaýlary» kitabynda: «Bir kezderi bir-birine judyryq bolyp jumylyp kelgen Orta Azııa halyqtarynyń qýatty qoldary búginde dostyqtyń alyp alaqany bolyp jaıylsa, tatýlyq pen týystyqtyń beıbit qusy sol alaqannan ushyp, sol alaqanǵa qonady», delingen joldar bar. Aqynnyń osy oıyn naýryz aıynyń sońyn ala jetken aqjoltaı habar aıshyqtaı tústi. Ortalyq Azııa jurty úshin tarıhı máni bıik oqıǵa – Tájikstannyń Hojand qalasynda О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan memleketteri basshylarynyń bas qosyp, úshjaqty sammıt aıasynda asa mańyzdy kelisimge kelýi. Onda memlekettik shekaralardyń túıiser tusy týraly shartqa qol qoıylyp, Máńgilik dostyq týraly deklarasııa qabyldandy. «Ǵasyr kelisimi» dep baǵalanǵan bul qadam – Ortalyq Azııadaǵy ózara yntymaqtastyqtyń jańa belesi. Kóp jyl boıy basy ashyq qalyp kelgen túıtkilderdiń túıini tarqap, tatýlyqtyń týy qaıta jelbiredi.
Osylaısha, aýyzbirshiligi bekı túsken, aırandaı uıyǵan aımaqtyń betine jınalǵan «qaımaqtaı» bolyp О́zbekstannyń Samarqand qalasynda aıtýly «Ortalyq Azııa – Eýropa Odaǵy» sammıtiniń ótýi nur ústine tógilgen nur boldy. Bul keıingi jyldary OA men EO arasyndaǵy qarym-qatynas buryn-sońdy bolmaǵan serpinmen damyp kele jatqanyn odan saıyn aıqyndady. Samarqandta ótken joǵary deńgeıdegi kezdesýde osy yqpaldastyqtyń jańa mazmunmen tolyǵyp, strategııalyq baǵytqa bet alǵany ańǵaryldy. Qurǵaq protokoldan góri ilgeri ozdyratyn ilkimdi joba, dabyra deklarasııadan góri nátıjege jetkizetin naqty áreket mańyzdy ekenin túsingen taraptar ortaq múddelerdi eskerip, ózara senimge negizdelgen áriptestikti tereńdetýge nıetti.
Atalǵan sammıtte qol jetkizilgen jemisti kelisimderdi saýsaqqa ilingen ıne dersiz. Bul ıneni ıntegrasııa, ınvestısııa sııaqty ıgiliktermen sabaqtastyryp túsinýge de bolady. Investısııa demekshi, Eýropa Odaǵyna múshe elder keıingi 10 jylda Ortalyq Azııa memleketterine 121 mlrd dollardan asa qarjy quıypty. Bul aımaqtaǵy tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy kóleminiń 40%-ynan asady. Al OA-nyń EO-men jalpy saýda aınalymynyń kólemi keıingi 7 jylda 4 ese ósip, 58,3 mlrd dollardy qurady. Munyń 80%-y Qazaqstanǵa tıesili ekenin erekshe atap ótý kerek. Osyǵan qarap saýsaqtyń bas barmaǵy bizdiń elimiz desek, qatelese qoımaspyz. Bulaı deýimizge negiz retinde birneshe faktordy alǵa tartýǵa bolady. Mysaly, elimiz – óńirlik turaqtylyqtyń tiregi, ıntegrasııalyq bastamalardyń qozǵaýshy kúshi. Eýrazııa keńistiginde kópvektorly saıasat ustanǵan Qazaqstan – Ortalyq Azııa men Eýropa Odaǵy arasyndaǵy altyn kópir. Qazaqstannyń geosaıası artyqshylyǵy – tek keń baıtaq jerinde emes, salmaqty saıasatynda. Eýropa Odaǵymen strategııalyq áriptestik ornatqan Qazaqstan – energetıka, kólik-logıstıka, «jasyl» ekonomıka jáne sıfrlyq transformasııa salalarynda mańyzdy bastamalardy júzege asyryp keledi. Qazirdiń ózinde Eýropaǵa baǵyttalǵan kóptegen iri joba Qazaqstan arqyly ótedi. Bul baǵytta Ortalyq Azııa memleketteriniń ózara túsinistigi men tyǵyz baılanysy aýadaı qajet. Al Ortalyq Azııa elderiniń yntymaqtastyǵy – tutas óńir úshin qaýipsizdik pen damýdyń kepili. Qaı salada bolsyn, ózara qoldaý men úılesimdilik bolmasa, eshbir jobanyń ilgeri baspasy anyq. Endigi betburys – beıbitshilik pen bereke jolyndaǵy ulttar múddesiniń toǵysýy.
Osy sózimizge tuzdyq retinde kúni keshe Eýropadaǵy bedeldi aqparat kóziniń biri Eureporter portalynda jarııalanǵan Derııa Soısal esimdi sarapshynyń «Samarqand sapary: Toqaev pen fon der Lıaıen ıdeal áriptester me?» atty maqalasyn atap ótýge bolady. Munda avtor keıingi jyldary Qazaqstan men Eýropa Odaǵy arasyndaǵy baılanys tipten nyǵaıa túskenin, eýropalyq delegasııalar jıi kelip, Astana-Brıýssel baǵyty boıynsha saıası dıalogtiń arnasy keńeıgenin, bul kezdeısoq úrdis emes ekenin, sáıkesinshe Qazaqstan aımaqtaǵy turaqtylyq pen senimdi seriktestiktiń rámizine aınalǵanyn jazdy.
Avtor Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen Eýropalyq komıssııa Prezıdenti Ýrsýla fon der Lıaıenniń kezdesýinde aıtylǵan negizgi máselelerdi sóz etipti. Mysaly, Qasym-Jomart Toqaevtyń osy seriktestiktiń bolashaǵyna senim bildirip, energetıka, logıstıka, sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt sekildi tórt irgeli baǵytty usynǵanyn atap ótse, Ýrsýla fon der Lıaıenniń Transkaspıı kólik dáliziniń mańyzdylyǵyna erekshe toqtalyp, Qazaqstan Prezıdentin sırek kezdesetin metaldardyń iri ken ornynyń tabylýymen quttyqtaǵanyn jazǵan.
Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstan ekonomıkasy qýatty, saıasaty ashyq, tabıǵı resýrstary baı el retinde Eýropaǵa mańyzdy. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys Eýropaǵa óziniń energetıkalyq bolashaǵyn qaıta qaraýǵa túrtki boldy. Burynǵydaı Reseı gazy máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Endi kózqaras ózgerdi. Qazaqstan – Eýropa úshin balama ári senimdi energetıkalyq áriptes. Ýran, munaı, sırek kezdesetin metaldar – bári de Eýroodaq úshin strategııalyq salmaǵy basym resýrs. Qazaqstan Eýroodaqpen jasyl energııa salasynda da seriktestik ornatyp otyr. Tipti jańartylatyn sýtek pen akkýmýlıator óndirisi boıynsha birlesken jobalar iske qosyla bastady. Bul – tek ekonomıkalyq emes, ekologııalyq jaýapkershilikti de bólise bilýdiń kórinisi.
«Qazaqstan men Eýropa Odaǵy arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qatynastar aıtarlyqtaı jaqsaryp keledi. Ásirese energetıkalyq saladaǵy áriptestik erekshe mańyzǵa ıe. Búginde EO – Qazaqstan munaıynyń negizgi tutynýshysy: munaı eksportynyń 70 paıyzy osy elge tıesili. Bul kórsetkish Eýroodaqtyń jalpy munaı ımportynyń 6 paıyzyna teń. Qazaqstan OPEC quramyna kirmeıtin elderdiń arasynda EO-ǵa munaı jetkizetin úshinshi iri memleket sanalady. 2022 jyly Qazaqstan men Eýroodaq arasyndaǵy taýar aınalymy 40,2 mlrd eýroǵa jetip, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 74 paıyzǵa ósti. Onyń ishinde EO-dan Qazaqstanǵa jasalǵan eksport kólemi 89 paıyzǵa artyp, 10,4 mlrd eýroǵa jetse, Qazaqstannan EO-ǵa baǵyttalǵan ımport 70 paıyzǵa ósip, 29,8 mlrd eýrony qurady. Qazaqstannyń Eýroodaqqa eksporttaıtyn negizgi ónimderi – mıneraldy shıkizat, ıaǵnı munaı men gaz. 2022 jyly olardyń jalpy quny 26 mlrd eýrony qurap, eksporttyń 88 paıyzyn ıelendi», delingen maqalada.
Sonymen qatar bedeldi basylymda Qazaqstanda saıası reformalar belsendi júrip jatqany, adam quqyqtary, sot júıesin jańǵyrtý, ólim jazasynan bas tartý sekildi naqty ózgerister halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazarynan tys qalmaǵany, Eýroodaqtyń bul úderisti qoldaıtynyn birneshe márte málimdegeni atap kórsetildi.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, Qazaqstannyń tóńiregindegi baýyrlas eldermen birge Eýropa Odaǵymen tıimdi seriktes qurýyn ekonomıka men saıasattyń, ekologııa men tehnologııanyń, qaýipsizdik pen órkendeýdiń toǵysqan tusy dep baǵalaımyz. «Alaǵan qolym – beregen» degendeı, alys-beristi arttyrǵan osyndaı baıypty baılanys berekeli alyp alaqan – Ortalyq Azııanyń qutyn ortaıtpaı, nesibesiniń eselenýine qyzmet ete berse, ıgi.
