Eldiń asqar taýdaı panasy
Orta dáýletti din qaıratkeriniń shańyraǵynda dúnıege kelgen Smaǵul jasynan musylmansha da, oryssha da birshama jaqsy bilim alǵan. Ákesi Sádýaqas Qyzyljardaǵy Begishev medresesin bitirgen. Balasyn alǵash ózi oqytqan áke onyń zerektigin kórgen soń, zamana talabyna saı bolýy úshin kórshi orys seleni Poltavkadaǵy qazaq-orys mektebine beredi. Keıin Smaǵul Ombydaǵy aýyl sharýashylyǵy ýchılıshesiniń kooperasııa bólimin támamdap, osyndaǵy ınstıtýttyń kooperasııa fakýltetinde bir jyl oqıdy. Osy jyldary onyń qaıratkerlik, uıymdastyrýshylyq qasıetteri de kórinip, ol Ombydaǵy qazaq jastarynyń uıytqysy bolyp, «Birlik», «Jas azamat» uıymdaryna belsendi aralasady. Osy jyldarda Maǵjanmen de tanysyp, onyń úlgi-ónegesin boıyna sińiredi.
«Ol Ombyda «Sentrosıbır» atalynatyn birlestikte nusqaýshy bolyp qyzmet istedi. Bylaısha aıtqanda, bolashaq respýblıkanyń ekonomıkasyna baılanysty tájirıbe kóriginen ótip júrgen-di. Shıkizatty qalaı ónim etý jáne ony qalaısha qazaqqa buıyrtý Smaǵuldyń ózekti maqsaty edi. Búginde klassıkalyq maqalalar dep júrgen «Kırgızskaıa (kazahskaıa) lıteratýra» ocherki men «Nýjdy aýla» atty toptama maqalalaryn ol bar bolǵany 18–19 jasynda osy uıymnyń «Trýdovaıa Sıbır» jýrnalyna jarııalaǵanyn jaqsy bilemiz. Ol tipti 1917–1918 jyldary Aqmola oblysynda Alash komıtetin qurýǵa da atsalysqan. 1918 jyly 5–13 sáýirde M.Myrzauly, Q.Kemeńgeruly, G.Dosymbekqyzy syndy jastarmen birge Ombyda ult jastary sezin uıymdastyrady. Alash ul-qyzyn bir murat tóńiregine toptastyrýǵa atsalysady» (Sádýaqasuly S. Úsh tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń alǵy sózinen, 2013).
Smaǵuldyń 1920 jyly 12–18 qyrkúıek aralyǵynda Máskeýde ótken Kúnshyǵys ulttary jastarynyń I konferensııasyna ókil retinde qatysyp, qazaq jastarynyń atynan sóz sóılep, Kúnshyǵys jastarynyń ortalyq bıýrosyna múshe bolyp saılanǵany, sondaı-aq sol jylǵy 4 qazanda Orynborda jalpy qazaq keńesteriniń I sezine delegat bolyp, jas qaıratkerler atynan minberge shaqyrylǵany týraly smaǵultanýshylar zertteýlerinde atap ótken.
Smaǵul Sádýaqasulynyń Qazaq avtonomııasyna sińirgen eńbekteri kópke belgili. 1921 jyly ol QazOAK hatshysy, QASSR Josparlaý komıssııasynyń basshysy, 1925 jyly Ahmet Baıtursynulynan keıin Halyq aǵartý komıssary, 1928 jyly Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń dırektory, «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaktory, t.b. qyzmetter atqarǵan. Qaı jerde istese de, qandaı qyzmetti atqarsa da, ol iske jalyndap kirisip, halqyna paıdasyn tıgizýge umtylǵan. Ol – F.Goloshekınniń qandy saıasatyna qarsy shyǵyp, taban tirese qarsylyq bildirgen az tulǵalardyń biri. Aqyry Goloshekın ony Máskeýge oqýǵa jiberip qutylady. Al 1933–1934 jyldary Goloshekınniń dosy Nıkolaı Ejov Máskeýdegi partııa Ortalyq komıtetiniń «partııany tazalaý» jónindegi jalpyodaqtyq komıssııasynyń múshesi bolǵan. Olar kompartııanyń bolashaǵyna sengen talaı adal jandardyń kózin qurtqan. Sonyń ishinde Voronejde temirjol basshylarynyń biri bolyp júrgen Smaǵulǵa da Goloshekınniń ótinishimen qastandyq jasaýy múmkin. Áıtpese tepse temir úzetin jalyndaǵan jas jigit 33 jasynda belgisiz dertten Máskeýdiń aýrýhanasynda qaıtys bola ma?
О́zin Goloshekın Qazaqstanǵa jolatpasa da, Smaǵul mundaǵy ashtyqty estip-bilip, úkimetke bildirip, kómek jasaýdy talap etken hattar jiberýi múmkin. Al mundaı áreketter qandyqasap Goloshekınge unamaıdy, árıne...
Smaǵuldyń qaıratkerligin Maǵjan joǵary baǵalaǵan. О́zi Solovkıde aıdaýda júrse de, Smaǵuldyń qazasyn estigen soń:
«Jas Smaǵul úzdik týǵan bala eken,
Baıtaq elge asqar taýdaı pana eken.
Sol baladan, sol panadan aırylǵan,
Qaıran qazaq, orny tolmas jara eken»...
dep bastalatyn kóńil aıtý jyryn joldaǵan.
33 jastaǵy jas jigitti «eldiń aǵasy», «asqar taýdaı panasy» dep jazǵanyna qaraǵanda, Maǵjan Smaǵuldy óte jaqsy bilip, onyń aıryqsha tulǵa ekenin tanyǵan.
Ashylmaǵan eskertkish
Osy áńgimelerdiń bárin Smaǵul Sádýaqasulyna arnalǵan keshte jınalǵandar eske aldy. Sonyń ishinde qazir oblystyq kásipodaqtar ortalyǵynyń tóraǵasy qyzmetin atqaryp júrgen Erik Nuraqaev erekshe derekter keltirdi. «Kim bildi erdiń asyl týǵan baǵasyn» dep Maǵjan aıtqandaı, Smaǵuldyń baǵasyn qazaq áli kúnge bile almaı keledi», dep bastady ol óziniń sózin. Odan ári 2003 jyly Smaǵuldyń týǵan jeri Aqjar aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalǵanyn aıtty. Bir aqsaqaldar aýdandyq máslıhattyń sheshimimen osydan 10 jyl buryn Smaǵulǵa eskertkish ornatý týraly sheshim qabyldanǵanyn aıtady. Erik Esimuly onyń nege ornatylmaǵanyn suraıdy. Sóıtse, sol jyldary Kókshetaý oblysy jabylyp, aýdan Soltústik Qazaqstanǵa qaraǵan, birneshe ákim aýysqan, al Reseıdiń Poltavka aýylyndaǵy sheberge berilgen tapsyrys sol kúıi umyt qalǵan. Bul olaqtyqty túzetý úshin E.Nuraqaev Poltavkadaǵy sheberge barady. Smaǵuldy dál uqsatyp jasaǵan eskertkish úlken sheberhanasynyń bir buryshynda shań basyp jatyr eken. Sheber: «Tapsyrys beresińder de izdemeısińder, sender ne qylǵan halyqsyńdar, qazaqtar?» dep biraz buldanady. «Endi alyp ketýge keldik» dese, «Kelisken 7 myń dollardy alaqanyma salyńdar, sonda ǵana alasyńdar», deıdi. Erik Nuraqaev Aqjar aýdanyndaǵy bir isker azamatqa aıtyp, suraǵan aqshasyn berip, eskertkishti aýdan ortalyǵynyń qaq ortasyna ornatady. Buǵan halyq qatty qýanady.
2023 jyly Petropavl qalasyndaǵy eń úlken mektepterdiń birine Smaǵul Sádýaqasulynyń esimi berildi. Bul oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Nyǵmetov bolǵan tamasha kezeń edi. Osy azamattyń bastamasymen aýyl-selolardyń kóshelerine 500-deı qazaq ataýy berildi. Endi qaladaǵy kóshelerge kirisemiz dep otyrǵanda oblys ákimi Q.Aqsaqalov onyń qyzmetin qysqartyp tastady. Biraq sol jyldary Ǵanekeńniń qoldaýymen qala mektepterine Qajymuqannyń, Álıhan Bókeıhannyń, Mirjaqyp Dýlatulynyń, Jumaǵalı Tileýliulynyń esimderi berilip úlgergen edi. Smaǵulǵa da mektep ataýy sol kezde berilgen.
Mektepke esimi berilgenimen, aldyna eskertkish-bıýst ornatý aıaqsyz qaldy. Ony da Erik Nuraqaev qolǵa alyp, músinshi Qazybek Satybaldınge Smaǵuldyń bıýstin jasatyp, mekteptiń aldyna qoıdyrdy. Alaıda sol tusta oblys ákimi Qumar Aqsaqalov aýysyp, onyń ornyna qysqa merzimde turǵan Aıdarbek Saparov ta áne ashylady, mine ashylady dep júrgende basqa qyzmetke ketti. Sóıtip, Smaǵuldyń eskertkishi áli kúnge resmı túrde ashylmaı qaldy. Tek qalanyń patrıot belsendileri Táýelsizdik kúni oǵan gúl shoqtaryn qoıyp júr...
Erik Nuraqaev sóziniń sońynda bıylǵy 125 jyldyǵynda eskertkishti resmı túrde ashyp, oǵan kóshe atyn da berý kerek degen usynys jasady. Otyrǵan halyqtyń bári usynysty qyzý qoldady.
Keshti jergilikti aqyn Amanjol Zaǵypar Smaǵulǵa arnaǵan óleńimen aıaqtady. Onda mynadaı joldar bar eken:
«Alashtyń ár zamanda týady uly,
Qııada túlegen ǵoı qyran uly.
Jarqynda jaryq syılap Jaratqanym,
Alashtyń týǵan edi Smaǵuly.
Smaǵul súrip ketken ǵumyr bólek,
Tulǵany baptaıtuǵyn tuǵyrly el ek.
Áli kúnge jatyrmyz oıana almaı,
Oıatýǵa bir Smaǵul týý kerek».
Petropavl
