– Artýr Ermekuly, 2024 jyl Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty úshin qandaı jyl boldy? Qandaı nátıjelerdi atap óter edińiz?
– Eń aldymen Ombýdsmen ınstıtýtyna degen senimniń artyp kele jatqanyn atap ótkim keledi. Byltyr bizge 6 748 ótinish kelip tústi. Bul – aldyńǵy jylmen salystyrǵanda shamamen 17%-ǵa kóp. Árbir ótinishtiń artynda adam, onyń muńy, alańdaýshylyǵy, ádildikke umtylysy jatyr.
Mazmundyq turǵyda eń kóp kóterilgen máseleler – tergeý jáne anyqtaý organdarynyń áreketterine shaǵym, qylmystyq-atqarý júıesindegi ustaý jaǵdaılary jáne sot sheshimderine kelispeýshilik. Sonymen qatar densaýlyq saqtaý quqyǵynyń buzylýyna qatysty shaǵymdar 2,5 esege artty. Adamdar medısınalyq qyzmet sapasynyń tómendigine, medısına qyzmetkerleriniń salǵyrttyǵyna jáne emdeý men dári-dármekpen qamtamasyz etýdegi qıyndyqtarǵa shaǵymdandy.
Biz tek ótinishterdi tirkeýmen shektelmeımiz. Quqyq buzýshylyqtar rastalǵan jaǵdaıda naqty nátıjelerge qol jetkizýge tyrysamyz. О́tken jyly ótinishterdi qaraý nátıjesinde 97 laýazymdy tulǵa tártiptik, 5 qyzmetker ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. 4 jaǵdaıda qylmystyq is qozǵaldy.
– Jabyq mekemelerdiń adam quqyqtaryn saqtaý deńgeıi memleket damýynyń kórsetkishi retinde qarastyrylady. Sondyqtan olarǵa árdaıym erekshe nazar aýdarylady. Bul baǵytta qandaı ózgerister bar?
– Jabyq mekemelerdegi quqyqtardyń saqtalýy – asa ózekti ári sezimtal taqyryptardyń biri. Bizge qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinen, arnaıy qabyldaý oryndarynan, sondaı-aq psıhıatrııalyq jáne narkologııalyq stasıonarlardan turaqty túrde ótinishter túsip otyrady. Bul mekemeler áli de adam quqyqtaryn buzý qaýpi joǵary aımaqtar qatarynda qalyp otyr.
Oqshaýlaný adamnyń negizgi quqyqtarynan aıyrylýy degendi bildirmeýge tıis. Jabyq mekemede otyrǵan ár adam qaýipsizdikke, densaýlyqqa, qadir-qasıetke ıe bolýǵa quqyly. Aldyn alý (preventıvtik) sharalary quqyq buzýshylyqtardy erte kezeńde anyqtap, mekemelerde quqyqty qurmetteý mádenıetin qalyptastyrýǵa yqpal etedi.
2024 jyly bul baǵyttaǵy jumysymyz kúsheıe tústi. Jabyq mekemelerge shamamen 800 ret bardyq. Túrli aımaqtardaǵy saparlardy qosa eseptegende munyń jalpy sany 1 200-den asty. Osy saparlar barysynda zańsyz kúsh qoldaný, sanıtarlyq-turmystyq jaǵdaıdyń nasharlyǵy, medısına qyzmetkerleriniń jetispeýshiligi, dári-dármekke qoljetimdiliktiń shektelýi syndy máseleler anyqtaldy. Árbir osyndaı jaǵdaı boıynsha prokýratýra men basqa da quzyrly organdarǵa aqparat berilip, tıisti sharalar qabyldandy.
– Siz bilim berý, otbasy, áıelder men balalar quqyqtary máseleleri boıynsha ótinishterdiń artqanyn atap óttińiz. Munyń sebepteri nede dep oılaısyz?
– Bul eki mańyzdy úrdisti kórsetedi. Birinshiden, azamattardyń, ásirese ata-analardyń, analardyń, jastardyń quqyqtyq saýaty artty. Ekinshiden, buryn eleýsiz qalyp kelgen máseleler qazir tereńdeı tústi.
Bala quqyqtaryna qatysty shaǵymdar 2,5 ese ósti. Mektepterdegi býllıng, keıde jergilikti atqarýshy organdardyń áreketsizdigi, kópbalaly otbasylardan shyqqan balalardyń sapaly bilimge qol jetkize almaýy – erekshe alańdatarlyq jaıttar. Biz mundaı otbasylar úshin mamandandyrylǵan bilim berý uıymdaryna qabyldaý kvotasyn ulǵaıtý bastamasyn kóterdik.
Turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekken áıelderden de kóptegen ótinish kelip tústi. Sonyń biri – kópbalaly anany psıhıatrııalyq mekemege zańsyz májbúrlep jatqyzý áreketi. Bizdiń aralasýymyzben bul fakt boıynsha qylmystyq is qaıta tergelip jatyr. Bul – jekelegen quqyqtyq kómektiń júıeli ózgeristerge negiz bola alatynynyń naqty mysaly.
– Azamattyq shaǵymdardyń sany men mazmuny qoǵamda júıeli sıpattaǵy problemalardyń bar ekenin kórsetedi. Osy baǵytta Ýákil ınstıtýty sheshim qabyldaý prosesine qalaı tartylyp otyr?
– Árıne, bizdiń qyzmetkerler zańnama men quqyq qoldaný tájirıbesine turaqty túrde taldaý júrgizip, azamattardyń quqyqtarynyń buzylýyna alyp kelýi múmkin olqylyqtardy anyqtap otyrady. Bul – jumysymyzdyń basty baǵyttarynyń biri.
2024 jyly qoldanystaǵy zańnamany jetildirýge baǵyttalǵan 20-dan asa usynys ázirlenip, ýákiletti organdarǵa joldandy. Negizgi basymdyq – azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kedergi keltiretin nemese ony múmkin etpeıtin quqyqtyq normalar men qaıshylyqtardy joıýǵa aýdaryldy.
Mysal retinde múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qorǵaý kepildikterin keńeıtý, belgili bir sanattaǵy sottalǵandar úshin shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa qoljetimdilikti jeńildetý, bilim berý júıesinde balalardyń qorǵalýyn arttyrý, sondaı-aq bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryndaǵy jaǵdaıdy jaqsartý jónindegi bastamalardy atap ótýge bolady.
Sot alqalarynyń qoljetimdiligin arttyrý jáne sot prosesteriniń ashyqtyǵyn qalypty tájirıbege aınaldyrý baǵytynda da belsendi jumys júrgizilip jatyr. Biz zań shyǵarý jumysyna bastama kezeńinen bastap qatysyp, qabyldanatyn normalardyń ádilet pen quqyqtyq aıqyndyq qaǵıdattaryna saı bolýyn qamtamasyz etýge tyrysamyz.
– Halyqaralyq seriktestik baǵytynda qandaı jumystar atqaryldy?
– 2024 jyly biz BUU, TMD, AQSh, Eýropa Keńesi, EQYU jáne Eýropalyq odaq ókilderimen qosa alǵanda, halyqaralyq seriktestermen 50-ge jýyq kezdesý ótkizdik. Elimiz BUU Adam quqyqtary jónindegi keńesiniń Ámbebap kezeńdik sholýyna ulttyq baıandamasyn usynyp, arnaıy is-shara ótkizdi. Bul kezdesýlerde elimizdiń azaptaýlarǵa qarsy kúres salasyndaǵy tájirıbesi joǵary baǵalandy.
Biz óz jumysymyzdy memlekettik organdarmen jáne azamattyq qoǵamnyń jaýapty ókilderimen birlesip, halyqaralyq qaýymdastyqqa jaǵý úshin emes, eń aldymen, óz halqymyzdyń múddesi úshin júrgizemiz. О́ıtkeni bul saladaǵy negizgi ári jalǵyz benefısıarlar – elimizdiń azamattary.
Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty adam quqyqtarynyń múltiksiz saqtalýyn qamtamasyz etý baǵytyndaǵy qyzmetin jalǵastyra otyryp, halyqaralyq standarttar men ulttyq quqyqtyq júıe arasyndaǵy úılesimdilikti odan ári nyǵaıtýdy kózdeıdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
