Adamzattyń aldynda turǵan aýqymdy da asqaraly mindet – bul, saıyp kelgende, saıası turaqtylyq, álemdegi beıbitshilikti, ózara alys-beristi, barys-kelisti, yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Bul álimsaqtan beri kele jatqan adamzattyń armany. Danyshpan Abaı «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» degende uly oıshyldyń neni meńzegeni qaı qyrynan alyp qarasaq ta túsinikti. Osy rette Elbasy Nursultan Nazarbaev óz eliniń bolashaǵy úshin úlken kúresker ári sara saıasatker ekenin taǵy da dáleldep, taǵy da tyń qadam jasady. Qazaqstan qýatty el retinde Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý jónindegi kelisimderdi sátti aıaqtady. Memleket basshysy osyǵan oraı qazaqstandyqtarǵa Úndeý arnady.
«Biz jahandyq naryq sharttaryna saı bolý úshin úlken daıyndyqtan óttik. Otandyq óndirýshilerge qoldaý kórsetip, bıznes úshin qolaıly jaǵdaılar jasadyq. Biryńǵaı kedendik jáne ekonomıkalyq keńistikte shyńdaldyq. Aldymyzda áli de aýqymdy jumystar kútip tur. Báseke kúsheıdi. Oǵan daıyn bolýymyz kerek. Sebebi, shetelden keletin taýarlarǵa biz shekaramyzdy ashamyz, taýar Qazaqstanǵa kóptep keletin bolady. Sapasy joǵary bolsa, baǵasy tómendeý bolsa, ol taýarlardy halyq kóptep tutynyp, osydan, bizdiń taýar óndiretin kásiporyndar jumysynyń toqtap qalý qaýpi bar. Barlyq bıznesmenderge meniń talaıdan beri aıtyp kele jatqanym sondyqtan: básekege saı bolý kerek» dep atap kórsetti Elbasy Úndeýinde.
Kásipker de, bıznesmen de emespiz, qarapaıym qatardaǵy jýrnalıst, barlyq saladan tam-tumdap habary bar maman retinde bizdiń de aıtarymyz bolsa kerek. Únemi qaınaǵan qyzý eńbektiń, kópshiliktiń kóz aldynda júrgendikten, oı túıemiz, qorytyndy jasaımyz, kórgen-bilgenimizdi halyqqa jetkizemiz, pikir almasamyz. Demek, adam degen úlken qaýymdastyqtyń biz de bir bólshegimiz. Endeshe, bizden de bir pikir.
Keshegi táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn kóz aldymyzǵa elestetip kórelikshi. Toqyraý jyldary atanǵan osy bir almaǵaıyp kezeńde qyz-kelinshekter, áıelder qaýymy belsendilik tanytyp, qorjyn, qapshyq arqalap, júk mashınalarymen, poıyzben shetel kezip ketken joq pa? Talaı ret jolaýshylap poıyzǵa biz de mingenbiz. Sonda aıaq asty júk salynǵan qapshyqqa tolyp turatyn. Jaratylysy názik áıelder teń-teń júkti basynan asyra vagondarǵa laqtyrǵanda «ıapyraı, mynandaı kúshti qaıdan aldy?» dep tańdaı qaǵatynbyz. Sóıtsek, otbasy jaýapkershiligi, balalaryna degen mahabbat olardy osyndaı orasan zor kúshke ıe etedi eken ǵoı.
Jasyryp-jabýlaýdyń qajeti joq, Qytaıdyń arzanqol taýarlary Qazaqstan naryǵyn sol kezden bastap jaýlaı bastady. Bazarlar men dúńgirshekterde, saýda núktelerinde sapasy syn kótermeıtin taýarlar syqasyp turdy. Tabylǵanyna qýandyq, arzandaryna aldandyq, sol taýarlardy túgelge jýyq tutyndyq. Es jııa bastaǵanda dárigerler, ǵalymdar qytaı oıynshyqtarynda, kıim-keshekterinde adam aǵzasyna zııan qospalardyń shamadan tys kóp ekenin aıtyp dabyl qaqty. Taýar tapshylyǵynan sonda da olardan tartyna qoımadyq. Bul azdaı shetelderden ákelingen tamaq túrlerinen de shıkilik shyqty. «Bireýdiń qańsyǵy bireýge tańsyq» degen, osy quramynda qıturqysy bar azyq-túlikterdi áli de qaptap alyp jatyrmyz. Bazarǵa baryńyzshy, torsıǵan-torsıǵan almalar, jemis-jıdekter tolyp tur. Qurt túspegen, syrty sulý, dámsiz, sólsiz alma, júzimderdi dastarqannan áli de alǵan joqpyz. Eýropadan ákelingen degen kıimderdi tutynýshylar da tolyp jatyr. Ujym usynatyn sharttardyń biri adamzat turmysynyń jaqsarýyna járdemdesý dep bilsek, endigi rette osyndaı adam aǵzasyna zııany kóp taýarlardy el shekarasynan beri asyrmaý kerek dep oılaımyn.
Búkil jer júzinde tek sapaly kıimderdiń taralýy jáne olardyń baǵasy qoljetimdi bolýy mańyzdy. Biz shyǵarǵan taýarlar da sheteldikter úshin kóp suranysqa ıe bolady. Jýyrda jaqyn shetelge júk tasıtyn bir júrgizýshi tanysym kezdese ketpesi bar ma. «Ońtústiktiń astyqty aýdandarynan úsh «KamAz» baý-baqsha ónimderin syqap tıep, Reseıge tartyp kettik. Jyl saıynǵy baryp júrgen jerimiz ǵoı. Biraq, bul jolǵy sapar aýyrlaý boldy. Qarbyzda da, qaýynda da, qyryqqabatta da dıqandar qosqan dári kóp eken. Arnaıy laboratorııalyq zerthanalarda ónim sapasyn teksergen mekemeler taýarymyzdy túsirtpeı qoıdy. Sodan qaýyn-qarbyz irip-shirip ketetindikten zerthana, laboratorııasy joq bir aýdan ortalyǵyna kóterme baǵasyna ótkizip, keri qaıttyq», deıdi ol. Áne, kórdińiz be, jemis-jıdekke, kókóniske degen suranysy kóp Reseı de qospasy kóp ónimnen qasha bastady. Sonda biz qurt ta jemeıtin torsıǵan almadan, basqa da jemis-jıdek, kókónisten nege tartynbaımyz? Ońtústiktiń ózinde sońǵy jyldary myńdaǵan gektar jerge baý otyrǵyzylǵanyn bilemiz. Taýly aýdandarymyzda alma, órik, jańǵaq, júzim, almurt, alqory kóp ósedi. Búginde tropıkalyq ósimdikterdi de ózimiz ósirip jatyrmyz. Endeshe, sheteldik shirindige nege qumarmyz?
Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý bizdiń aldymyzǵa da kóptegen mindetter júkteıtini belgili. Bul DSU erejelerinde jan-jaqty qarastyrylǵan. Sol qaǵıdalarǵa jaýap berýimiz kerek. Eger óndirgen ónimimiz sheteldikterdiń suranysyna kóbirek ıe bolsyn desek, eń áýeli onyń sapasyn oılaǵan jón. Taýar neǵurlym arzan baǵada óndirilse, soǵurlym paıdaly. Jalpy, Dúnıejúzilik saýda uıymy bul jaǵyna erekshe mán beredi.
Iá, Elbasy atap kórsetkendeı, báseke kúsheıedi. Endeshe, kásipker, bıznesmen sen de kúsheı. Taýaryń sapaly bolsyn. Shetelderden shekteýsiz mólsherde keletin taýarlardyń sapasy joǵary, baǵasy tómendeý kelip, bizdiń kıimder shetke yǵysyp qalmaýyn osy bastan oılastyraıyq. Jasyratyny joq, keıbir zaýyttar men kásiporyndar DSU-ǵa múshe bolmaı turyp-aq toqtap qalyp, keıinnen qaıta qurylyp jatty emes pe? Demek, sol olqylyqtarǵa endigi jerde jol joq.
Jahandyq ekonomıkanyń bólinbes bólshegi retinde moıyndalý – bul, saıyp kelgende, Qazaqstannyń, onyń kóregen Kóshbasshysynyń jeńisi. Mádenıet pen óner salasynyń bir ókili retinde aıtarym, mynadaı aıy ońynan týyp turǵan kezeńde qazaq zııalylarynyń shyǵarmashylyq týyndylary da álem naryǵyn jaýlap jatsa, nur ústine nur emes pe?
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
