Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi – 19 jyl júrgizilgen úlken sharalar men el múddesin kózdegen tııanaqty kelissózderdiń jemisi, salıqaly ishki-syrtqy saıasat pen ekonomıkalyq jáne quqyqtyq reformalardyń jeńisi, bıylǵy jyldyń eń úlken jetistigi men jańalyǵy. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń halyqqa jasaǵan málimdemesi men Marrakesh kelisimine qol qoıǵany – el úshin eleýli oqıǵa, úlken úmit, zor qýanysh, táýelsiz Qazaqstan tarıhynda bastalǵan jańa jasampaz kezeń.
Bul oqıǵa elimizge ne beredi? Utylamyz ba, álde utamyz ba? Qarapaıym halyqqa qandaı paıdasy bar? Bul úderistiń plıýsteri men mınýstary qandaı? Dúnıejúzilik básekelestikke el ekonomıkasy tótep bere ala ma? Bul suraqtarǵa otandyq jáne sheteldik sarapshylarmen qatar, qatardaǵy el turǵyndary jaýap izdep, ártúrli pikirlerin jarysa bildirýde. Olarǵa qulaq túrsek, oń pikirler kóbirek, kúdikten úmit basymdaý. Eń bastysy, Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý Qazaq eliniń álemdegi abyroıyn asqaqtatyp, halyqtyń saıası jáne ekonomıkalyq áleýetin joǵarylatady. Bul baǵyttaǵy basty maqsat – álemdik naryqqa utymdy kirigý, ozyq tehnologııalar men zamanaýı ǵylymǵa súıengen ınnovasııalardy keńinen engizý, erkin saýda men básekelestik ortada qaryshtap damýdyń múmkindikterin tıimdi paıdalaný, memlekettiń múddelerin qorǵaý, eldiń esesin eshkimge jibermeý, jan basyna óndiriletin ónimdi eselep ulǵaıtyp, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý. «Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýimiz durys pa?» degen suraqty kún tártibinen alyp tastasaq ta, artyq ketpeımiz. Sebebi, biz álemniń bir bólshegimiz. Sondyqtan da, úlken álemge kirigýden, dúnıejúzi elderimen erkin saýda jasap birigýden qashqaqtaýdyń jóni de, reti de joq. Zamanymyzdyń basty úderisi – jaHandaný toqtamaıdy. Kúnnen-kúnge ózgerip, órkendep jatqan órkenıetti álemmen birge damyp, batyl ekonomıkalyq reformalar jasap, damyǵan otyz eldiń qataryna ený úderisin barynsha jaqyndatýdyń joldaryn qarastyrǵan jón. Báıgege qosylǵan attardyń júzden – júırik, myńnan – tulparlary ǵana oza shabatynyn atbegi dana babalarymyz baıaǵyda aıtyp ketken. Básekelestiktiń ne ekenin jylqy jandy qazaq jaqsy biledi, tereń uǵynady. Sondyqtan, toqmeıilsip toqyraýǵa, erinshektik ustap jalqaýlanýǵa, ysyrapshyl shashpa bolýǵa, el tynysh, jurt amanda úderiske ilespeı kóshten qalýǵa, dosqa – kúlki, dushpanǵa – taba bolýǵa múldem jol joq.
Kerisinshe, ár azamat, ár basshy, ár qyzmetker, ár jumysshy, ár otbasy, ár ujym, ár mekeme, ár kásiporyn, ár sala, ár aımaq, qysqasy, basshysynan qosshysyna deıin elimizdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa atsalysyp, kúsh-jigerin aıamaý kerek. Eldegi tynyshtyq pen tatýlyq, qazaq eliniń halqynyń birligi, sonyń ishinde qara shańyraqtyń ıesi qazaq halqynyń aýyzbirshiligi básekege qabiletti ultty qalyptastyryp, elimizdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna ornyn taýyp, kirpish bolyp qalanýyna negiz bolary anyq.
«Jumyla kótergen júk jeńil», «Aǵaıyn tatý bolsa, at kóp. Abysyn tatý bolsa, as kóp», «Birlik joq jerde, tirlik joq», «Yrys aldy – yntymaq», «Kásip bolmaı, násip bolmas», «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi. Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi», «Bitken iske synshy kóp», «Bitken iste min joq, bitirgen erge syn joq».
Qazaqta aıtylmaǵan sóz joq shyǵar, babalardyń aıtyp ketken ataly sózderinen sabaq alyp, sózden iske kóship, judyryqtaı jumylyp, jumys jasaıyq, dúnıejúzilik naryqta básekege qabiletti bolaıyq. Bizdiń el Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirip birdeı teń jaǵdaıda erkin saýda jasap, jahandyq ekonomıkalyq úderisterge belsene qatysýǵa quqyq aldy, halyqaralyq naryqqa shyqty. Osyǵan baılanysty, ınvestısııalyq múmkindikteri artatyn Qazaq elinde ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq oń ózgerister oryn alady, júzdegen jańa kásiporyndar salynady, jańa ónimder óndiriledi, myńdaǵan jańa jumys oryndary paıda bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń naryǵyna shyqqanda elimizdiń órisi keńeıgen, endi dúnıejúzilik naryqtyń odan birneshe ese úlken ekenin uǵynyp, nege múmkindikterdi utymdy paıdalanbasqa.
Dúnıejúzilik naryq pen básekelestik Qazaq eliniń ekonomıkasy men halqymyzdyń ómir sapasyn, jańa satyǵa, joǵary deńgeıge kóteretin kún alys emes. Soǵan senim mol, endi básekelestikke qabilettilikti arttyrý – basty mindet. Básekelestikke tótep berý úshin kúsh-qaırat, aqyl-aıla, izdenis, uqyptylyq, únemshildik, eren eńbek, utymdy ekonomıkalyq saıasat, joǵary eńbek ónimdiligi, shyǵyndardy barynsha azaıtý, óndiriletin ónimderdiń sapasyn arttyrý, tıimdilikti arttyrý aýadaı qajet. Menedjment, marketıng, ǵylymı boljam, jan-jaqty monıtorıng sekildi ekonomıkalyq ádisterge erekshe kóńil aýdarsaq, mınýstardyń aldyn alyp, joıyp, plıýsterdi kóbeıtsek, utpasaq, utylmaımyz. Plıýsy men mınýsy degende, naryqtaǵy myń qubylǵan ózgeristerdi qadaǵalap, eskerip otyrǵan durys. Bir jaqsysy, qarapaıym el turǵyndaryna baj salyǵy tómendeýdiń nátıjesinde, Batystyń sapaly taýarlary qoljetimdi bolyp, olardyń tutynýshylyq qabileti artady. Bir jamany, syrttan keletin salyqtarǵa salynatyn baj tólemderiniń aıtarlyqtaı tómendegeni, otandyq taýar óndirýshilerdiń jaǵdaıyna áserin tıgizýi yqtımal.
Osyny eskergen qazaq Úkimetiniń birqatar talaptary eskerilip, kelissózderdiń arqasynda Qazaqstanǵa aýyl sharýashylyǵyna sýbsıdııalar berýge ruqsat etildi. Mysaly, elimizdiń aýyl sharýashylyǵynda memlekettik assıgnovanııalardyń mólsheri 8,5 paıyz deńgeıinde 2020 jylǵa deıin saqtalady. Salystyrsaq, kóptegen elderde aýyl sharýashylyǵyna beriletin sýbsıdııalar 5 paıyz shamasynda ekenin eskersek, bul birshama jeńildik ekeni daýsyz. Bizdiń elimizde aýyl sharýashylyǵynyń negizgi salasynyń biri, ata kásibimiz mal sharýashylyǵy ónimderiniń sapasyn álemdik deńgeıge jetkizip, eksporttyq áleýetin jáne eńbek ónimdiligin arttyrýǵa zor múmkindikter bar. Elimizde iri qara, qoı, eshki, jylqy jáne túıe sharýashylyqtary ónimderiniń básekege qabilettiligin arttyryp, sapasy joǵary sút, qymyz, shubat, «mármárli» iri qara eti, sút tatyǵan buzaý jáne qozy etteri, jún, túbit, teri óndirýdi durys jolǵa qoıý kerek. Qymyz, shubat, balqaımaq, qurt, qazy, qarta, jal, jaıa, baǵylan eti, qýyrdaq, túbit sháliler sekildi ónimderdi mol óndirip, standarttardy jetildirip, berkitip, sapalaryn álemdik deńgeıge jetkizip, ınnovasııalyq patentter alyp, nege ulttyq brendke aınaldyrmasqa.
Atamyzdyń asyn adamzattyń asyna aınaldyrýǵa ne kedergi? Elimizde otandyq mol ónimdi aqbas sıyry, edilbaı, aqjaıyq etti-júndi jáne Atyraý etti-maıly, quıryqty-eltirili qoılary, kóshim, adaı, Muǵaljar jáne Qostanaı jylqylary, qazaqtyń qos órkeshti túıeleri ósiriledi. Sonaý 1950 jyly bekitilgen qazaqtyń aqbas sıyrynyń tuqymy bıyl 65 jasqa toldy. О́nimdilik jáne tuqymdylyq qasıetteri boıynsha sheteldik tuqymdardan kem emes, al jergilikti jaǵdaıǵa beıimdiligi boıynsha olardan anaǵurlym artyq mal. Jáńgir han atyndaǵy agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary men asyl tuqymdy sharýashylyqtardyń mamandarynyń kóp jylǵy birlesken eńbeginiń nátıjesinde qazaqtyń aqbas sıyrynyń Batys Qazaqstan tuqymishilik, ańqaty irilengen jáne shaǵataı toqal zaýyttyq súleleri, Maılan jáne Kopperton zaýyttyq atalyq izderin shyǵaryp ınnovasııalyq seleksııalyq jetistikteri úshin bes patent jáne birneshe avtorlyq kýálikter alyndy. Bul básekege qabiletti, mol ónimdi zaýyttyq súleler men atalyq izderdiń maly dúnıejúzilik naryqqa tótep beretin seleksııalyq jetistikter ekeni tájirıbede dáleldengen.
Zamanaýı ǵylym men ozyq tájirıbe ushtassa, joǵary básekelestik qabilettiń kepili. Bizdiń ǵalymdar men mamandar bul baǵyttaǵy jumystaryn jalǵastyrýda. Ǵylymı jobalarǵa baıqaýlar ótkizip, qarjylaı qoldaýdy ulǵaıtsaq, óndiriske ınnovasııalyq tehnologııalar kóptep engizilmek, el ekonomıkasynyń básekelestikke qabileti artpaq. Al dúnıejúzilik naryqta básekege qabilettiler ǵana utady, osyny árqashan esten shyǵarmaıyq.
Bolatqalı TО́LEBAEV,
bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, ǵylym kandıdaty.
