Hakimdi Naýaı tilinde sóıletken

I.V.Geteniń 1780 jyly jaz­ǵan «Baqtashynyń túngi ánin» M.Iý.Ler­­­mon­tov 1892 jyly «Gor­nye vershıny» dep aýdarsa, Abaı 1882 jyly «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» dep tárjimalaıdy. Aýda­ryp qana qoımaı, oǵan án de shyǵarady. 1979 jyly jazýshy Qalmuqan Isabaev Germanııanyń Gabelbahtaǵy Gete mýzeıine Abaı aýdarǵan «Qarań­ǵy túnde taý qal­­­ǵyp» óleńi qashal­ǵan mármár taqta men ánshi Maǵaýııa Kóshkinbaevtyń dombyramen oryn­daǵan ániniń magnıt taspasyn syıǵa tartqan. Qalamger Q.Isabaev keıingi bir joljazbasynda Abaıdyń Gete óleńi­ne shyǵarylǵan ániniń áýeni mýzeı­diń barar-qaıtar jolynda oınap turady degen edi.

Abaıdyń ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyn álem elderine nası­hat­taý­dyń basty joly – sol elder oqy­mys­tylarynyń óz tilderine aýdarýy. Abaı shyǵarmashylyǵy qazaq tilinde jazylǵanmen, maz­muny jalpy adamzatqa ortaq. Abaı – adamzattyń aqyny, son­dyqtan da onyń shyǵarmalary álem halyq­tarynyń 116 tiline aýda­­rylǵan. Aýdarma – haly­qtar­dyń elshisi. Aýdar­ma arqyly ha­­lyq­­tardyń bilim-ǵylymy, óneri men má­denıeti bas­qa ha­lyqtarǵa erkin tanys bolady.

Abaıdyń shyǵarmalaryn úne­mi, úzbeı oqyp-úırenip, zerdelep kele jatqan elderdiń biregeıi – týysqan ózbek halqy. Uly aqynnyń óleńderi men qara sózderi keńes zamanynan ózbek tilinde dástúrli túrde jaryqqa shyǵyp turdy. Baýyrlas qazaq-ózbek halyqtary arasyndaǵy baılanys elder táýel­sizdik alǵannan keıin jańa deń­geıge kóterildi. 2013 jyly Tash­kent qalasynda Qazaqstannyń О́zbeks­tandaǵy elshiligi aldynda Abaı eskertkishi asqaqtady. Kelesi bir memleketaralyq ıgi is – О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Sh.Mırzııoevtiń 2018 jyly 13 naýryzda «Uly Abaıdyń murasyn О́zbekstanda nasıhattaý men keńinen oqyp-úırený týraly» qaýly qabyldaýy.

Memlekettik is-sharanyń aıasynda birneshe jyldan beri qazaq­shadan óz bekshege aýdarylyp, jaryqqa shyǵýyn kútip jatqan Abaıdyń qara sózderi 2018, 2020 jyldary bas­pa betin kórdi. «Qara sózderi» ózbek tiline tolyq aýdaryldy. 2020 jylǵy basylymy Prezıdent Q.Toqaevtyń «Abaı jáne Qazaqstan HHI ǵasyrda» atty maqalasynan bastalǵan edi. Aýdarǵandar: Ibodýlla Mırzaev pen Qozoqbaı Iýldashev. Qazaq halqynyń uly perzentiniń qara sózderin ózbek tiline tárjima­la­ǵan­dar – eliniń kórnekti ǵalym­dary.

Ibodýlla Mırzaev – Sharaf Rashıdov atyndaǵy Samarqand memlekettik ýnıversıteti ózbek tili men ádebıeti kafedrasynyń professory, fılologııa ǵylym­da­rynyń doktory, lıngvıst ǵalym. 500-deı eńbektiń avtory. Ol 1948 jyly Surhandarııa oblysy Jarqorǵan aýdanynda týǵan. Qazaqshany qaıdan, qalaı úırengendigi týraly Ibodýlla aqsaqal tómendegishe áńgimeleıdi: «Bizdiń qyshlaqqa kórshi qazaq aýyly boldy. Sol aýyldaǵy Buhara med­re­sesin bitirgen molda Ábdiraıym degen aqsaqalmen ata-anam jaqyn syılas edi. Ol kisi sondaı aqyldy, arab, parsy, ózbek tilderin jetik biletin. Ábdiraıym molda kelgende bir erekshe zııa­ly­lardyń jıyny bolatyn. Bul kisi halyqtardyń tarıhy týraly óte áserli áńgimeleıtin. Osy áńgimelerden keıin meni qazaq halqynyń tili, ádebıeti jáne tarıhy qyzyqtyra tústi. Sóıtip, zertteı bastadym, búginge deıin qazaq halqynyń ozyq dástúrin, mádenıeti men ádebıetin únemi nasıhattap júremin. Bir kúni Abaıdyń qara sózderin ózbekshege aýdarý týraly oıymdy ózbektiń tanymal ádebıet­­­tanýshysy, professor Qozoqbaı Iýldashevpen bólistim. Aýdarmamyzdy Qazaq­­stan­nyń О́zbek­­­standaǵy elshiligi qýattady», dedi Ibodýlla myrza.

Qozoqbaı Iýldashev – Tashkent qalasyndaǵy О́zbekstan ulttyq ýnıversıteti ózbek fılologııasy kafedrasynyń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, ádebıettanýshy ǵalym. 400-den astam eńbektiń avtory. Ol 1949 jyly Syrdarııa oblysy Baımýt aýdanynda dúnıege kelgen.

Eshqandaı da tapsyryssyz, nus­qaýsyz, aldymen qazaq hal­qy­na qurmet, onyń uly oıshylyna qoshemet belgisi retinde, ula­­ǵatty oılarǵa toly aqynnyń qara sózderin ózbek tiline aýdaryp, óz halqyna Abaıdy tereńirek tanys­tyra túsken lıngvıst jáne ádebıet­tanýshy ǵalymdarǵa, áriptes­te­ri­miz­ge myń alǵys aıtamyz.

Shapaǵat JALMAHANOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor