Álem tilderi jahannyń úılesimin meńgertýge tıis

Táýelsiz sarapshylar qazaq tili­ne degen qajettilik pen orys tili jáne álem tilderine degen qa­jet­­­tilikti teń ustaý kerektigin jıi aı­tady.

Qazaq til bilimi tarıhynda shet tilin meńgerýge qatysty syndarly oı aıtqan tulǵa – kórnekti dáriger, jaratylystaný oqýlyqtary­nyń avtory, Alash tulǵasy Halel Dos­mu­hameduly. Ol: «Ana tilin jaqsy bilip turyp oryssha jaqsy sóıleseń, bul – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – kúıinish» dep jazady. Bul paıym osy kúni de kókeıkesti. Til – qarym-qatynas quraly ǵana emes, elaralyq áleý­met­tik-ekonomıkalyq, máde­nı-ta­rıhı, ǵylymı-aǵartýshy­lyq al­­tyn kópir. Osy týraly zama­ny­myz­dyń til bilimi klassık­teri – Á.Qaı­dar, R.Syzdyq, Sh.Sa­ry­baı, О́.Aıt­baıuly syndy akademık­terdiń pa­ıymdary – biz úshin temirqazyq.

Qazaqstannyń bilim júıesin álemdik deńgeıge kóterýdi oılasaq, qazirden bastap álem tilderin meńger­gen mamandar úshin bilikti­lik talabyna eleýli ózgeris engizge­ni­miz jón. Sondaı-aq kásibı salada­ǵy túrli etnos ókilderimen qatar, orystildi mektepterdegi balalarǵa memlekettik tildi meńgertip júr­gen ustazǵa qoıylatyn talaptardy da sapalandyra túsýge tıis­piz. Muny halyq assambleıasy múshe­leri de kóterip júr.

Bul rette jańa turpattaǵy oqý­lyq­tyń alar orny erekshe. Ras, bú­ginde oqýlyqtar men oqý-ádiste­melik keshenderdi daıyndaý júıesi bir qalypqa túsip keledi. Bilim berý mazmunyn túbegeıli ózgertýdiń túpki maqsaty – oqýshyǵa bilimdi alýdy ǵana emes, óz paıdasyna jarata bilýdi úıretý.

Qazaqstanda «Tilderdi damytý men qoldaný baǵdarlamasynyń» maqsat-mindetinde elimizde turatyn barlyq etnostyń tilderin saqtaı otyryp, memlekettik til aıasynda biregeılikti nyǵaıtý asa mańyzdy faktor retinde kórsetilgen. Son­daı-aq keń aýqymdy, úılesimdi til saıasaty sheńberinde aǵylshyn jáne basqa da shet tilderin oqyp-úırený, oqytýdyń modelin damytý kózdelgen. Búginde egemen elimiz álemdik qaýymdastyq qa­ta­rynda ózge eldermen saıası, eko­no­­m­ıkalyq, mádenı, dostyq qarym-qatynas ornatyp, álemde laıyqty ornyn alyp otyrǵany belgili. Osy oraıda qazirgi ómir talabyna saı básekege qabiletti, kóptildi tulǵa qalyptastyrý, kási­bı maman daıarlaý jolynda she­t tilin oqytýdy jańa saty­ǵa kóte­rý – bilim júıesindegi irge­li min­dettiń biri. Bastaýysh mek­tep­­­ten keıin balalardyń ana tilin de, álem­dik tilderdi de oqyp úı­­re­­­nýge múmkindigi mol ekeni ǵylym tur­ǵysynan jan-jaqty dáleldengen.

Ǵylymı-ádistemelik tujy­rym­darǵa súıensek, mektep tabal­dyryǵyn attaǵan bala ana tilin túsinip, ana tilinde qarapaıym sóıleı alsa da, sóıleý áreketi ishinde oqylym jáne jazylymdy 1-synypta ǵana meńgeredi. Iаǵnı sóıleý úderisin damytýda eń mańyzdysy ári qıyny – oqy­lym jáne jazylym. Endeshe, osy kezeńde birneshe tildi qatar meńgertý «kóptildi» tulǵa qalyp­tastyrýǵa emes, dúbáralyq­qa alyp keledi. Sondyqtan áli ana tilin meńgermegen, óz tilinde oıyn erkin, ashyq jetkizýdi úırenbegen balaǵa orys tili men aǵylshyn tilin bir mezgilde úıretý úlken jetistikke ákele qoımaıdy.

Sonyń saldarynan ana tilin tolyqqandy meńgermegen bala shet tili turmaq, basqa oqý pánderin de durys túsinbeı, qandaı da bilimdi meńgerip, pikirin aıtýdyń ornyna jattandylyqqa urynatynyn ǵalymdar jıi aıtady.

Birneshe shet (túrik, aǵylshyn, nemis) tilderin erkin meńgergen, Túrkııa ýnıversıtetterinde «Sa­lys­tyrmaly grammatıka», «She­tel­dikter úshin túrik tili», t.b. pán­di júrgizgen, ózimizben birlesip oqý quralyn jazǵan professor Alty­nshash Arystanbekqyzy: «Qazaq tilinde erkin sóılep, óz oıyn ashyq, erkin jetkize alatyn dá­rejege kóterilgennen keıin ǵana balaǵa shet tilin úıretý kerek. Jalpy tilderdi oqytýda máseleni tereń zerttep kirisken jón» deıdi. Bul – jurtshylyqqa tosyndaý kóringenimen, álemniń tájirıbesi.

Biz ana tili men shet tilin salys­tyra, baılanystyra oqytýdyń róli erekshe dep oılaımyz. Bul rette túrli ozyq tehnologııalardy qoldaný mańyzy. Shet tilin úıretý qıyn da qyzyq qyzmet ekenin jaqsy bilemiz. Ana tili men shet tilin oqytý úderisinde tildi durys úıretý, aýyzsha sóıleý, saýatty jazý, mánerlep oqý úshin lıngo­fon kabınetteri, elektron oqýlyqtar, ata-analarǵa arnal­ǵan nusqaýlyqtar asa qajet. Mun­daı ınnovasııalyq tehnologııa­lar oqytý barysynda aıtylym, tyńdalym, jazylym, oqylym daǵ­­­­dylaryn birtindep damytady. О́zin­dik jumystardy tez oryndaý mashyǵy da jetiledi.

Shet tili mamany Bákıza Pazy­lo­vanyń: «Mýltımedııalyq ınno­vasııalyq tehnologııalar, Alma palýbasy (Pear Deck), Padlet vırtýaldy taqtasy, «Google» prezen­tasııa­sy men saıty, Jamboard onlaın taqtasy, stýdentterdiń bili­min tek­se­rýge arnalǵan «Socrative», «Quizizz», «Google» formasy – búgingi ádiskerdiń mańyzdy quraly» degen pikiri eskerýge turarlyq.

Taǵy bir mańyzdy másele – orys­tildi aýdıtorııalarda qazaq tilin oqytý jaıy. Táýelsiz­dik­tiń bastapqy jyldary stýdent­terdi kúndelikti jıi qoldanatyn sózderge, aýyzeki sóıleýge daǵdyla­nadyratyn «Kásibı qazaq tili» páni engizilgeni málim. Alaıda sońǵy biliktilik standarttarynan «kásibı» degen sóz alynyp tastalyp, «Qazaq tili» bolyp qalǵany ádisker-ǵalymdardy oılantyp tas­tady. Buryn «Kásibı qazaq tilin­de» oqý-ádistemelik jumystar eko­nomıkalyq, gýmanıtarlyq, jara­tylystaný, tehnıkalyq maman­dyqtarǵa baǵyttalyp, sala ter­mın­derin meńgerýge, bolashaq qyz­metine qajetti sóz qoryn molaıtýǵa múmkindik týǵyzylyp, leksıkalyq mınımýmdarǵa da kóp kóńil bóline­tin.

О́z ultynyń tarıhy men dástú­rin ónege etip úırengen bilim alýshyǵa ana tili arqyly shet til­derin meńgertý de qıynshylyq týdyr­­maıdy. Muny da keshiktirmeı qolǵa alsaq, qısyndy bolmaq.

Memlekettik tildi tereń túsinip, qyr-syryn jiti bilý úshin salys­tyrmaly zertteýlerdi odan ári damytý kerek. Elimizdiń jetekshi oqý oryndarynda «Salystyrmaly-tarı­hı, salǵastyrmaly-tıpolo­gııa­lyq til bilimi, aýdarma teorııasy» mamandyqtary boıynsha dıs­serta­sııalyq keńesterde sońǵy ýaqytta qyzyq jumystar qorǵala bastady. Endigi mindet – osy ǵylym alańy men minberine qoǵamǵa qa­jetti, sapaly zertteýlerdi úzdiksiz shyǵarý.

 Aqyn, qaıratker Gıote: «Shet tilin bilmegen adam óz tilinde de eshnárse bilip jarytpaıdy» degen eken. Biz kommýnıkasııa quraly ári danalyq máıegi retinde tilder qundylyǵyn joǵary qoıǵanymyz jón. Sonymen birge ana tili men shet tilderin baılanystyra oqytý mádenı kommýnıkasııadan aıryqsha ıkemdilikti talap etedi. О́ıtkeni qazirgi álem, túrli saıası, t.b. qaqtyǵystar tildi oqytý men meńgertýde túrli sýbektıvti faktorlardan joǵary turýy shart. Sonymen birge jańarǵan elimizde Abylaıhan atyndaǵy Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti men túrli ýnıversıtetterdiń shetel tili fakýlteti (nemese kafedralary) tildik kommýnıkasııanyń úılesimdilik qýaty týraly ortaq ǵylymı jobany birlesip oryndasa, serpindi bastama bolar edi.

Qazir álem pándik oqýdan (nemese oqytýdan) quzyrettilik oqýǵa ıaǵnı tańdalǵan tilde sóıleıtin elder men qaýymdastyqtardyń mádenıetin, órkenıettik áleýetin meńgertýge jumylyp otyr. Biz de osy óreden tabylýǵa tıispiz.

Ulttyq quryltaıda Memleket bas­shysy balalar ádebıetin qoldaý týraly birneshe ret keleli bastama kóterdi. Biz osy máselede de álem­dik balalar ádebıeti klassıkasyn túpnusqa tilden aýdarýǵa qol jet­kizýge múddelimiz. Ol mátin­der­di oqý úderisine birte-birte engizýge de múmkindik bar.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bilim baǵytyndaǵy kóptil­dilikti suranym men júıeni eskerip engizýdiń mańyzyn aıta kelip, bylaı dep tujyrymdady: «Úsh tildi júıege kóshý oqytýshylar men bilim berý baǵdarlamalarynyń daıyndyǵyna qaraı júzege asady. Son­dyqtan aǵylshyn tilin oqytý­dy 2–3-synyptan nemese ata-analar­dyń qalaýyna qaraı 5-synyptan bas­taý alýy oryndy ári tıim­di bola­dy dep sanaımyn. Al jo­ǵary sy­­nyp­tarda jara­tylystaný-tehnı­­ka­­lyq pánderdi mektepterdiń daıyn­­dyǵyna qaraı júrgizý qajet».

Joǵary oqý oryndary salasyna kelsek, bul býynda da shet tilderin meńgertý – memlekettik til­di sapaly oqytýdan bastaý alyp, ǵy­­lymmen ushtastyrylýy mańyzdy.

P.S. 21 sáýir kúni Abaı atyndaǵy QazUPÝ-da «Memlekettik til men álem tilderin meńgertýdiń tıimdi joldary» atty respýblıkalyq ǵylymı jıyn ótedi. Sharada UǴA akademıkteri, shet tili páni ǵalymdary men oqytýshylary, mektep muǵalimderi baıandama jasap, mańyzdy oı-pikirin ortaǵa salady.

Kárimbek QURMANÁLIEV,

Ulttyq ǵylym akademııasy Dırektorlar keńesiniń táýelsiz dırektory, akademık