Jastyq shaǵyn otty jyldar sharpyǵan

Aýǵan jerinde KSRO-nyń qatysýymen 1979-1989 jyldar aralyǵynda ótken soǵys qazaq jurtynyń jadynan óshe qoımaıdy. О́ıtkeni, osy 10 jyl ishinde elimizdiń 23 myńnan astam jas jigiti jat jerdegi urys qımyldaryna aralasyp, olardyń ishinde 985 bozdaq qyrshynynan qıyldy. Budan basqa, 23 arysymyz habar-osharsyz ketti, 1500-den astamy elge oralǵanymen, soǵystan alǵan túrli jaraqattary saldarynan kóz jumdy. Bulardyń deni qazaq balasy ekeni aıan. Sondyqtan aýǵan soǵysyn eldiń sanasynan sylyp tastaı almaımyz. Qazir elimizde aýǵan soǵysyna qatysqan 18 myńǵa jýyq azamat bar. Olar táýelsiz elimizdiń damýyna hal-qaderinshe atsalysyp, búgingi urpaqty otansúıgishtikke, ulttyq patrıotızmge tárbıeleýde aıryqsha úles qosyp otyr. Solardyń arasynda aýǵan jerinen eń sońynan shyǵarylǵan, general-leıtenant Borıs Gromov basqarǵan ataqty 40-shy armııanyń quramynda bolǵan qazaq ulany Jangeldi Maqashov ta bar. Ol búginde «Aýǵanstan ardagerleri» qoǵamdyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary retinde de tanymal. Sondaı-aq, bizdiń keıipkerimiz Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq muraǵaty bas dırektorynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Endeshe, ómiri jastarymyzǵa ónege bolar ardager jóninde az-kem áńgime órbiteıik. Qasıetti Túrkistan qalasynyń týmasy Jangeldi Meńlibaıuly onjyldyqty bitirgen soń bir jyldaı qurylysta eńbek etti. Kelesi jyly Shymkenttegi áskerı komıssarıattan shaqyrtý keldi. Bul 1987 jyldyń sáýir aıy bolatyn. Sol qarsańda aýǵan soǵysyna irikteý júrgizilip jatqan eken. Aıaq-qoly balǵadaı, ana tilinen bólek orysshaǵa aǵyp turǵan qaǵilez jigit ofıserlerdiń kózine birden tústi. Sodan komıssarıatta saıdyń tasyndaı iriktelgen bir top jigitti qazirgi Bishkekke alyp keldi. Munda birer apta aıaldady. Olardy sheni belgisiz, durysy «pogonsyz» «pokýpatelder» Tashkentke alyp ketti. Jigitter ózderiniń Aýǵanstanǵa attanatynyn osynda bir-aq bildi. Jas sarbaz óz serikterimen birge Tashkentte 3 aı baılanys qyzmeti boıynsha teorııalyq bilim alǵan soń, Shyrshyq qalasynda osynsha merzim praktıkalyq daıyndyqtan ótti. Júzge jýyq sarbaz mingen AN-12 áskerı ushaq О́zbekstannyń Termez qalasynan túnde ushyp shyǵyp, birer saǵattyń ishinde Aýǵanstannyń Qundyz qalasyna qondy. Bóten jer, salqyn orta, kóńilsiz kórinister, artıllerııanyń gúrsildegen daýysy beıbit ómirden kelgen jigitterdi á degennen-aq jasytyp tastaǵandaı. Bular kelgen ushaqpen áskerı boryshyn óteý ýaqyty bitken sarbazdar elge qaıtqaly tur eken. Tústeri sýyq, jasy jıyrmadaǵy jigitterge uqsamaıdy.Tym erte eseıip ketken sekildi. Qundyzda 2 kún boldy. Odan ári Baǵlan provınsııasyndaǵy Pýlı-Hýmrı degen qalaǵa alyp keldi. Jolaı bóline-bóline Tashkentten birge attanǵan jaýyngerlerdiń qatary sıreı túsken. Túrkistandyq jerlesi Turǵanbek Begimov ekeýi 395-shi motoatqyshtar polkiniń 2-shi batalonyna jiberildi. Batalon komandıri – qyrǵyzstandyq maıor Valerıı Podlesnyı degen azamat. Jangeldi Meńlibaıuly barlaý vzvodynyń baılanysshysy boldy. Onyń mindeti – kombattyń janynda júrip, baılanyspen úzbeı qamtamasyz etip otyrý. Qaǵylez, óz isine tııanaqty Jangeldi kóp ýaqyt ótpeı brondy mashınanyń komandıri, sodan keıin barlaý vzvody jetekshisiniń orynbasary boldy. Mundaı qyzmetke kóbine orys­tan basqa ult ókilderi taǵaıyndala bermeıtin. Alaıda, bizdiń keıipker bul úrdisti buzyp, óziniń bir vzvodty basqarýǵa laıyq ekenin is júzinde dáleldedi. Keıde komandırdiń mindetin atqaryp, talaı-talaı jaýapty tapsyrmalardy buljytpaı oryndady da. – 1987 jyldyń jeltoqsan aıynda «Magıstral» atty úlken operasııa bastaldy. Oǵan 40-shy armııa túgel qatysty, – dep eske alady aýǵan soǵysynyń ardageri. – Maqsatymyz – Pákistan shekarasynan 10 shaqyrym jerdegi, ıaǵnı Host provınsııasyndaǵy taýdyń arasynan ótetin joldy jaýyp tastaǵan dushpandy bekinisinen yǵystyryp shyǵarý. Bul jol keńes áskerleri úshin úlken mańyzǵa ıe edi. Bizdiń 2-shi batalonnyń barlaý vzvodyna operasııa ótetin jerge, ıaǵnı bıiktigi 3 myń metr bolatyn taý basyna bárinen buryn jetý mindeti júkteldi. О́zimizdiń salmaǵymyz 65-70 kılo bolsa, qajetti zattar salynǵan qapshyq 60 kılo tartady. Azaptyń kókesin sonda kórdik. Jaý tarapynan kenetten bolýy yqtımal shabýyl qaýpi, taýdyń bıiktigi, jaqpar-jaqpar tastarǵa órmelep shyǵý qıyndyǵy naǵyz synaq boldy. Sarbazdarǵa fızıkalyq qana emes, psıhologııalyq turǵydan da myqtylyq qajet edi. Qyzylordalyq Rýslan Balapanov barlyq qandas baýyrlardy qasyna jınap alyp: «Qazaq degen atqa laıyqty bolaıyq. Namysty qoldan bermeńder! О́lip bara jatsaq ta eńselerińdi túsirmeńder», dep rýhtandyryp otyrdy. Marqum byltyr qaıtys boldy. Kelbetti, dene bitimi kelisken saıypqyran jigit-tin. Dushmandar kúndiz tynyshtala qalady da, túnde shabýyl bastaıdy. Bul – olardyń úırenshikti ádisi. Ásirese, «Chernyı aıst» dep atalyp ketken qarsy jaqtyń shabýyldaýshy toptary mazamyzdy jıi-jıi alatyn. Shymqaı qara kıim kıip alyp, qatarlasa bizdiń shepke qaraı taısalmaı júgiredi. Oqqa ushyp, qatarlary sırese de alǵa umtylýlaryn qoımaıdy. Olar osy tásil arqyly keńes áskerin psıhologııalyq turǵydan álsiretýdi oılaıtyn. Taý basynda Jangeldi jáne onyń jaýynger qarýlastary bir aıdaı turdy. Talaı jantúrshigerlik oqıǵalardyń kýási boldy. Bir kúni Novosıbırsk qalasynan kelgen, birer aıdan soń úıine qaıtatyn Aleksandr atty dosymen uzaq áńgimelesti. Ekeýi elge barǵannan keıin bir-birine qonaqqa baratyn bolyp serttesti. Komandır J.Maqashovty 2 saǵattyq tynyǵýǵa bosatty. Aleksandr okopta qalǵan. Kenet atys bastalyp ketti de, ile «Sashany óltirdi» degen daýys taýdyń ishin jańǵyrtyp jiberdi. Ornynan atyp tursa, tórt jigit Aleksandrdy palatkaǵa salyp ákele jatqanyn kórdi. Betin qan jýyp ketken. Oq dál basynan tıipti. Kezekti bir tapsyrmamen attanyp bara jatqanda Jangeldi bastaǵan sarbazdar mingen BTR mashınasy mınaǵa túsip qaldy. Qýatty jarylys ońaı bolsyn ba, ústindegi jigitter jan-jaqqa ushyp ketedi. Ile olardyń barlyǵyn Gardez qalasyndaǵy gospıtalǵa jóneltti. О́kinishke qaraı, sarbazdardyń arasynda eń aýyr zardap shekkeni Jangeldi edi. Ony Kabýldaǵy ortalyq gospıtalǵa, odan ári Tashkentke jiberýge týra keledi. Biraq, saptan shyqqysy kelmegen ol, densaýlyǵyna qaramastan ebin taýyp, áskerı bıletin qolyna túsirip, áskerı ushaqtardyń birimen óz bólimine qaıta qosylady. Budan biz azamattyń el aldyndaǵy boryshyna adal bolǵanyn ańǵaramyz. 1988 jyldyń mamyrynda KSRO áskeri Aýǵanstan jerinen shyǵaryla bastaǵany belgili. Sol tustarda Jangeldi qyzmet etetin 395-shi motoatqyshtar polkine keńes áskerleriniń elge qaıtar jolyn jaýdan qorǵap, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindeti júkteledi. Qandaǵar, Kabýl, Qundyz, Pýlı-Hýmrı qalalaryndaǵy dıvızııalar aýǵan jerinen ońaı shyǵarylǵanymen, Aýǵanstannyń Taýly Badahshan jaǵynda ornalasqan Paıyzabad polkin shekaradan ótkizip jiberý óte qıyn bolady. О́ıtkeni, Keńes Odaǵy tarapynan Aýǵanstanǵa alǵashqylardyń biri bolyp engen atalǵan polkke dushmandardyń tisi qaıraýly eken. Kekti jaý polkti kóp shyǵynǵa ushyratady. Mine, sol tustarda J.Maqashov polktegi eń tańdaýly, ábjil qımyldy, tájirıbeli sarbazdardyń sanatyna jatqyzylyp, polk komandıri, keıinnen general-leıtenant shenin alyp, KSRO-nyń ataqty 201-shi dıvızııasyn basqarǵan Vladımır Varennıkovtiń senimdi jaýyngerleriniń biri bola biledi. Endi osy oraıdaǵy kórinisterdiń birin aýǵan soǵysy ardageriniń óz sózimen jetkizsek: – KSRO-nyń áskeri shyǵaryla bastaǵan shaqta joǵary jaqtyń tarapynan lajy bolsa jaýyngerlerdiń jaý qolyna túsip qalmaýy qatań eskertilip, al tutqynda otyrǵandardy bosatyp alý máselesi kún tártibine shyǵarylǵan-dy. Sol kezeńderde bizdiń polktiń eki praporshıgi men qatardaǵy eki jaýyngeri qarsylastyń qaqpanyna túsip qaldy. Sodan, polk komandıri Vladımır Varennıkov dushmandarmen kelissóz júrgizýge májbúr boldy. Biz jaqtan 30-daı adam komandırdiń sońyna erip, dushmandarmen kezdesýge bardyq. Olar da keldi. Muzdaı qarýlanǵan, tústeri sýyq 200-den astam modjahedterdiń arasynan basshylary bolýy kerek, bireýi kelip, Varennıkovpen sóılesti. Qarsy jaq el men jer ıesi retinde óktemdik tanytyp, óz talaptaryn qoıyp jatyr. Olar bizdiń tórt jigitke aıyrbas retinde Keńes ókimeti yqpalyndaǵy Aýǵanstan qarýly kúshteriniń tutqynynda otyrǵan 17 kisisin qaıtaryp berý týraly talap qoıdy. Sonymen, qos tarap osy shartqa kelisip tarqasty. Birer kúnde olardyń 17 adamyn Kabýldan aldyryp, jýyndyryp-shaıyndyryp, joqtaýshylaryna tapsyrdyq. Al olar bizdiń tórt jigittiń úsheýin qaıtaryp, bireýin bermedi. Osymen is bitti dep turǵan bizderge bul kútpegen jaǵdaı edi. Ýáde buzyldy. Olar: «Álgi sarbazdyń ornyna bir «KamAZ» kóligin jáne oǵymen qosyp jap-jańa 100 «Kalashnıkov» avtomatyn beresińder», dedi. Árbir sózi, árbir qımyly ańdýly polk komandıri Varennıkov atalǵan máselege qatysty jeke sheshim qabyldaı almaıtynyn, ózinen joǵary turǵan basshylarmen sóılesýi qajettigin jetkizdi. Ile Varennıkov dıvızııa shtabymen baılanysty. Ondaǵylar «suraǵanyn taýyp beremiz, tek tutqyn sarbazdy qaıtaryp alyńdar», dedi. Birer kúnde suraǵan avtokóligi men sońǵy úlgidegi 100 avtomatty berip, jaý qolyndaǵy otandasymyzdy bosatyp alý úshin taǵy dushmandarmen kezdestik. Kóńilimizde kúdik kóp. О́ıtkeni, alǵashqy kelisim talaptaryn buzǵan dushmandarǵa senim joq ekenin jaqsy bilemiz. Jaý jaǵy elden ketip bara jatqan áskerdiń ókilderin sarsańǵa salǵanyna razy sekildi. Bárine de kónýge peıilmiz. Eki tarap taǵy da betpe-bet keldik. Olar álgi qarýlasymyzdy qaıtardy, al biz tilegenderin berdik. Upaı túgeldengendeı boldy. Biraq úreı basylar emes. Saq turmyz. Kenet Varennıkovqa dushmandar tobynyń basshysy tilmash arqyly: «Sizder bizdiń qonaǵymyzsyzdar. Sizderge arnaıy dastarqan jaıyp qoıǵanbyz. Sondyqtan barlyǵyńyz da bizdiń aýylǵa baryp, dám aýyz tıip qaıtasyzdar», dedi. Muny estigen bizdiń kóńilimiz sý sepkendeı basyldy. Otyz shaqty ofıser-sarbazdardyń qaýipsizdigin oılaǵan Varennıkov te ne derin bilmeı, tosylyp qaldy. Qarsylastyń ishki oıynda ne jatqanyn eshkim bilmeıdi. Biraq, eńse túsirmeý qajet. Ne isteý kerek? Osy arada aýdarmashy tájik jigiti olardyń shaqyrtýyn qabyl almasaq, onda bul jerde qyrǵyn bolatynyn, Aýǵanstan halqy óziniń qonaqjaı peıiline kúmánmen qaraǵandy aıamaıtynyn jetkizdi. Varennıkov basqa salǵanyn kórermiz degendeı, qonaqqa barýǵa kelisti. Polk komandırine ońaı bolǵan joq. Biraq jigittik ar-namysy táýekelge barýǵa májbúr etti. Sonymen, kólikterimizge minip, jaýdyń sońynan ilestik. Olar keńestik jaýyngerlerdi shaǵyn aýyldaǵy bir úıdiń aýlasyna alyp kirdi. Kirgen qaqpa tars jabyldy. Bárinde ún joq. Ishteı peshenege jazylǵanyna kóngendeı. Qoldaryn jýyp, ústelderge jaıylǵan dastarqan basyna jaıǵasty. Basshysyn qarsy jaqtyń jetekshisi bólek jaıǵa alyp ketti. Olar engen úıdiń esigin kúzetip eki jaqtan bir-bir sarbaz turdy. Aýyl qojaıyndary aldyna úlkendi-kishili tabaqtarǵa salynǵan palaý taratty. Qasyq, shanyshqy suraǵysy kelgender tabylyp edi, Jangeldi olarǵa: «Bular tamaqty qolmen jeıdi. Sondyqtan birnárseni búldirip almaıyq deseńder, qoldaryńmen jeńder», dedi. Ile serikteri palaýǵa bas qoıdy. As óte dámdi daıyndalypty. Desek te, kóńil qatty alańdaýly. Sol kezde jaýyngerler qandaı da bir jaǵdaı oryn alsa, tutqynǵa túsip qalmaý úshin beldikterine ilgen granattaryn jaryp jiberýge daıyn otyrypty. Biraq, qýanyshqa oraı, Aýǵanstannyń ata salttan attamaǵan jigitteri qonaqtardy qurmettep shyǵaryp salady. Osy oqıǵadan keıin barlyǵy marapatqa ıe boldy. Jangeldi Maqashov áli kúnge Valentın Varennıkovpen habarlasyp turady eken. Aýǵan soǵysynan oralǵan ol Reseıdiń Ekaterınbýrg qalasyndaǵy Ýral zań ınstıtýtyn, Almaty ekonomıka jáne statıstıka akademııasyn bitirdi. Mamandyǵy – zańger-ekonomıst. Eńbek jolyn Reseıde bastaǵan azamat jat jerde júrip kúzet mekemesiniń bastyǵy boldy. Elge oralǵan soń, týǵan jerindegi qyzmetin keden salasynan bastady. О́mirdiń ystyq-sýyǵyn kórgen keıipkerimiz júrek qalaýymen qarýlastaryna, múgedek jáne qaza tapqan jaýyngerlerdiń ata-analaryna, otbasylaryna qolushyn sozýdy aldyna maqsat etip qoıady. Aýǵan soǵysy ardagerleriniń áleýmettik máselelerin sheshýde, olardyń quqyqtaryn qorǵaýda aıanyp qalmady. Ońtústik Qazaqstan oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy, Shymkent qalalyq máslıhatynyń hatshysy kezinde qarýlastarynyń áleýmettik máselelerin sheshýde belsendilik tanytqanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Jangeldi Maqashovtyń eleýli eńbegi memleket, qoǵam tarapynan laıyqty baǵalanyp júr. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2006 jyly «Qurmet» ordenimen jáne 2011 jyly II dárejeli «Aıbyn» ordenimen marapattaldy. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».