Avtordyń «Ál-Farabı jáne qazaqtyń mýzykalyq aspaptary» atty monografııasynda ǵulama negizin qalaǵan mýzykalyq aspaptardyń orta ǵasyrlardan beri qaraı qazaq topyraǵynda qalyptasý úderisterine sholý jasalǵan. Zertteýshi osy eńbeginde ál-Farabı sıpattaǵan mýzykalyq aspaptar qazaqtyń kóneden kele jatqan sazdy aspaptarmen tamyrlastyǵyn saraptaǵan. Dáris-konsertte ol tarıhı sýrettermen, syzbalarmen sabaqtastyra baıandaldy.
«Jýrnalıstıkada «jýrnalıstik aıǵaqtama» dep atalatyn aqıqatty ashý ádisi bar. Onda jýrnalıst beımálim bolyp kelgen nysannyń shyndyǵyn ashýǵa bel býady. Aıǵaqtaryn izdep, tabady. Zertteý nátıjesinde tabylǵan derekterdi, óz kózqarastary men paıymdaryn kásibı mamandar men sol sala ǵalymdarynyń nazaryna usynady. Sala mamandary olardy teorııalyq tanym tarazysyna salyp, ári qaraı óz tujyrymdaryn jasaıdy. Bul eńbek te sondaı izdenisten týǵan. Sondyqtan, bul monografııaǵa mýzykatanýshy nemese mýzykalyq aspaptanýshy ǵalymnyń eńbegi dep emes, jýrnalıst-ǵalymnyń zertteýi dep qaraǵan oryndy», – dedi monografııa avtory Saǵatbek Medeýbekuly.
Budan ári áńgime Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Mýzyka týraly úlken kitabynyń» qazaq ulttyq mýzyka aspaptaryna qatystylyǵy týrasynda tarqatyldy. Jalpy, bul taqyryp tanym turǵysynan qazaq mýzykatanýshylarynyń ǵylymı zertteýin qajet etetinin atap aıtty. Ǵulamanyń kitabyndaǵy mýzykalyq aspaptardy ulttyq aspaptarmen salystyra otyryp, uqsastyǵyna taldaý jasady.
«Mysaly, «shahrýd» aspaby biz áli tolyq jetildire almaı júrgen adyrnaǵa uqsaıdy. «Mızaf» – jetigen aspabyna óte jaqyn. Al «tanbýr» qazaqtyń dombyrasynan aýmaıdy. «Ýd» aspaby – qazaqtyń sherteri sıpattas. «Sýrnaı» aspaby – kádimgi syrnaı tektes. «Rabab» aspaby – ultymyzdyń qylqobyzyna jaqyn. Eń bastysy, ál-Farabı tilge tıek etken aspaptardyń barlyǵy derlik qazaq mýzykalyq aspaptarymen týystas ekendigi birden baıqalady», – deıdi ónertanýshy.
Dáris-konsertte Mádenıet qaıratkeri, professor Talǵat Muqyshev, ónertaný ǵylymdarynyń magıstri Qorlan Kartenbaeva, «Halyq aspaptary» beıininiń bilim alýshylary Aqnur Batyrhan men Aımara Saılaýbaeva dombyra, qobyz, qylqobyz, sherter aspaptarynda oınap, tyńdarmandardy sazdy áýenge uıytty.
«Jýrnalıst ári halyqtyq óner zertteýshisi Saǵatbek Medeýbekulynyń «Ál-Farabı jáne qazaqtyń mýzykalyq aspaptary» atty kitaby ótken jyly jaryq kórgenimen, tuńǵysh ret bizdiń akademııada tanystyrylyp otyr. Jalpy, Saǵatbek aǵamyz óner salasynda qalam tartyp júrgen birden-bir zertteýshi. Bul kisiniń eńbekteri budan buryn da jaryqqa shyqqan. Jetisýdyń kúıshilik, ánshi-kompozıtorlyq mektebine baılanysty osy óńirde ómirge kelgen barlyq óner ıeleriniń shyǵarmashylyq eńbegin zerttep, tarıhtyń qatparynda qalyp qoıǵan talaı tulǵalardy «tiriltip», halyqpen qaıta qaýyshtyrǵan qalamger. Búgingi eńbegin de irgeli eńbek dep baǵalaımyz. Sebebi, ál-Farabı – álemdik deńgeıdegi ǵalym. Mýzykanyń alǵash teorııasyn zerttep, notalyq júıeni jasaǵan ǵulama-ǵalymnyń mýzykalyq aspaptarymen qazaq ulttyq aspaptaryn shendestire zertteýi Saǵatbek Medeýbekulynyń tyńǵa túren salǵanymen teń. Farabı atamyzdyń mýzykalyq traktattaryn, mýzykaǵa qosqan kúrdeli eńbegin qazaqy kórkem tilmen kestelep, keleshek urpaqqa jetkizýi – úlken eńbektiń jemisi. Bul eńbek osy salany zerttep júrgen ǵalymdar men ustazdar, stýdentter úshin taptyrmas qural deýge bolady. Osy zertteýdiń túrtki bolýymen basqa da zertteý jumystary jaryqqa kelýi, soǵan jol ashýy múmkin. Bul stýdentterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrady», deıdi T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy «Dástúrli mýzykalyq óner» kafedrasynyń dosenti, kúıshi, óner zertteýshi Murat Ábýǵazy.
О́z kezeginde aqyn Almasbek Ahmetbekuly da óner zertteýshisiniń bul monografııasyn joǵary baǵalap, qazaq mýzyka aspaptarynyń qorjynyn toltyrǵan qundy eńbek ekenin erekshe atady. Saǵatbek Medeýbekuly halqymyzdyń aýyz ádebıetine, folkloryna, mýzykasyna qatysty muralardy jınaý jáne jarııalaý, sondaı-aq zertteýmen aınalysyp keledi. Mýzyka salasynda «Jetisýdyń kúıleri» jáne «Jetisý áýenderi» (B.Múptekeevpen birge, 1998 jyl) akademııalyq jınaqtary, «Alataýym meniń» atty avtorlyq ánder men kúıler toptamasy (2018 jyl) oqyrmanmen qaýyshty. Sonymen qatar qazaqtyń mýzykalyq aspaptaryn zertteý nátıjesinde «Sazdy aspaptar syry» (O.Beısenbekulymen birge, 1995 jyl) jáne «Dombyra» atty eńbekteri jaryq kórgen.
О́ner zertteýshi, ǵalym 30 jyldan astam ýaqyt boıy Ábý Nasyr ál-Farabı jáne onyń mýzykalyq eńbekteri týraly merzimdik basylymdarǵa birneshe taqyrypta ǵylymı-tanymdyq maqalalaryn úzbeı jarııalaýymen de tanymal.
Almaty
