El aýzynda Astana qaıdan bastaldy degen sóz bar. Smaǵul eńbekterinde Omby ne Orynbor emes, qazaq astanasy Aqmola óńirinde bolý kerek degen eken. Bul oıyn qaıratker pýblısıstıkasymen qatar «Sársenbek» romanynda da qaıtalapty. Nebári 33-aq jyl jasaǵan qaıratker orystarda Pýgachev qalaı dáriptelse, Kenesary han da solaı áıgilenýge tıis degen pikir aıtqan. Táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldyǵynda Astanaǵa súıeginiń kúli ákelinip, osyndaǵy Kenesary hannyń sarbazdary jerlengen Qaraótkel qorymyna qoıylǵany elorda qaıdan bastaldy degen sózimizdiń jaýabyna jarap turǵan shyǵar. Iá, Smaǵuldar astanaly el bolýdyń negizin qalap ketkenine eshkim talas týdyra almaıdy. Konferensııany tulǵanyń súıek-kúlin Reseıden ákelgen topty basqarǵan smaǵultanýshy, akademık Dıhan Qamzabekuly ashyp, júrgizip otyrdy. Prezıdenttiń quttyqtaý hatyn keńesshisi, akademık Baýyrjan Omarov oqyp berdi. «Smaǵul Sadýaqasuly – halqymyzdyń birtýar perzenti. Ol kúrdeli kezeńde mańyzdy memlekettik qyzmetterdi abyroımen atqaryp, kóptegen ıgi bastamaǵa uıytqy boldy.
Taǵdyrly tulǵa tól rýhanııatymyzdy órkendetýge zor eńbek sińirdi. Tuńǵysh qazaq drama teatrynyń ashylýyna, Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń irgeli oqý ornyna aınalýyna yqpal etti. Búgingi «Egemen Qazaqstan», «Aqıqat» syndy birqatar tarıhı basylymnyń bastaýynda turdy, qazaq baspasózin damytýǵa belsene atsalysty.
Halqymyz Smaǵul Sadýaqasulynyń esimin eshqashan umytpaıdy. Onyń ónegeli ómiri – óskeleń urpaqqa árdaıym úlgi. Búgingi alqaly jıynda arda azamattyń elge sińirgen eńbegine jáne shyǵarmashylyǵyna qatysty tyń oılar men salmaqty pikirler aıtylady dep senemin. Konferensııa jumysy tabysty bolsyn» delingen onda. Buǵan qosa, salalyq mınıstrlikter men oblys basshylary, sonyń ishinde Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵaýez Nurmuhambetov quttyqtaý hatyn joldapty.
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, «Qazaq gazetteri» seriktestigi, «Qaharmandar» qoǵamdyq qory, «Aýyl» partııasy, Soltústik Qazaqstan oblysy Aqjar aýdany ákimdigi uıymdastyrǵan «1925 jyl: Ult muraty shyńdaǵan qaıratkerlik» atty konferensııada baıandamashylar tulǵany ár qyrynan tanytty. «Aýyl» partııasy tóraǵasynyń quttyqtaýyn orynbasary, Májilis depýtaty Erbolat Saýryqov oqyp, lebizin bildirdi. Onda «Sadýaqasuly jas qazaq memleketiniń shekarasyn shegendep, jerdiń tutastyǵy úshin kúresti. Sibirrevkom qaramaǵyndaǵy Semeı, Aqmola gýbernııasy aýmaqtaryn Qazaqstanǵa qaıtarýǵa yqpal etkeni, agrarlyq máselelerdi sheshýdiń teorııalyq, praktıkalyq joldaryn usynyp, aýyl sharýashylyǵyn damytý men kooperatıv qurý týraly eńbekteri áli kúnge mańyzyn joımaǵany» aıtyldy.
«Aq jol» partııasy atynan sóılegen belgili aqyn, Májilis depýtaty Qazybek Isa: «Smaǵul «Eńbekshi Qazaqstanǵa» redaktor bola salysymen maqala jazyp, 90 paıyz qazaqtar turatyn úıez mekemesiniń qujattary orys tilinde júrýi qandaı prınsıpke saı keledi? Malyn satýǵa aýyldan kelgen qazaqtyń raspıskasyn mılısııa túsinbeıdi de, oryssha talap etedi. Usaq nárse bolyp kóringenimen, qazaqtyń júreginde ultyn kemitý paıda bolady. Ultymnyń ár isi osal, orynsyz eken dep oılaıdy ári jasqanshaqtaı bastaıdy. Mine, kórdińizder me, ulttyq psıhologııa jaǵynan qalaı tereń taldap jazyp otyr. «Aýyldan kelgen qara qazaq qaladaǵy sharýasyn qazaq tilinde talap etip, tyndyryp ketýi kerek. Ol úshin kez kelgen mekemedegi sheneýnik qazaqsha túsinip, jaýap berýi kerek. Al bizdikiler olaı etip otyr ma, joq», deıdi. Muny Smaǵul tarıhı «Eńbekshi qazaq», qazirgi «Egemen qazaqstan»-da 1925 jyly, júz jyl buryn jazǵan», dedi depýtat.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas dırektory, akademık Zııabek Qabyldınov «Smaǵul Sadýaqasovtyń memlekettik qurylys jáne tarıhtaný týraly ustanymy» atty jan-jaqty baıandama jasady. «Keńes odaǵy qaı baǵytpen ketip barady, bárin salystyrmaly túrde strategııalyq baǵytta oılap, josparlap, respýblıkamyz qaı baǵytta, qalaı damýy keregi jóninde oılaryn bildirip otyrǵan. Smaǵul óndiristi damytý kerek, oǵan Qazaqstannyń barlyq negizi baryn alǵa tartty. Oǵan shıkizat ta bar, jumys kúshi de bar. Jer qoınaýynda jatqan baılyq ta bar. Sonyń bárin durys paıdalaný kerek. Qazaqstanda zaýyt, fabrıkalar ashý kerek degen ıdeıany tý etti jáne sol oıynan aınymaı ótti», dedi.
«Smaǵul bılikte júrip bolshevıkterdiń ozbyrlyǵyna qarsy kúrestiń sımvolyna aınaldy. Qostanaı, Pavlodar, taǵy basqa jerlerde esimi ulttyq kóshbasshy retinde ataldy. Belgili tarıhshy Talas Omarbekov «1929–1931 jyldardaǵy halyq kóterilisteri» kitabynda qazaqtardyń «óńirden Goloshekındi alyp tastap, Sadýaqasulyn ákelý kerek, Qazaqstandy sol basqaratyn bolady» degenin alǵa tartty», dedi «Qaharmandar» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, ǵalym-zańger, qoǵam qaıratkeri Sabyr Qasymov. Professordyń «S.Sadýaqasuly azamattyq erligi jáne tulǵa taǵylymy» atty baıandamasy keńestik bılik pen Sadýaqasulynyń arasyndaǵy tartysty keń tynysta qarastyra aldy.
Májilis depýtaty, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Ábil «Keńestik Qazaqstannyń konstıtýsııalyq mártebesi: 1925–1936 jyldar» taqyrybynda baıandama jasady. Ǵalym avtonomııalyq táýelsizdik izdenisteri men tájirıbesine toqtaldy.
Smaǵul Sadýaqasulynyń súıegin elge ákelgende Dıhan Qamzabekuly bastaǵan toptyń ishinde únemi bir egde kisi júrgenin fotolardan jıi kórýge bolady. Arystyń atalasy Qapar aqsaqaldyń balasy, «Aýyl» partııasy tóraǵasynyń orynbasary, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Qaırat Aıtýǵanov: «Men S.Sadýaqasulynyń jaqyn týysymyn», dep bastady sózin. Ol ekonomıka, aýyl sharýashylyǵy salasyna qosqan úlesi tóńireginde baıandama jasady. Qazaqstan azattyǵyn ańsaǵan tulǵanyń agrarlyq salada, kooperasııa taqyrybynda jazǵandary áli kúnge mańyzyn joımaǵan.
Goloshekınniń «kishi qazan» tóńkerisi ıdeıasynyń shıkiligin birden baıqap, zamannyń aldy-artyn paıymdaǵan tulǵanyń kóregendigi tańǵaldyrady. 1926 jyly Kazkraıkomnyń II plenýmynda Goloshekınniń osy teorııasymaǵyna Smaǵul óltire soqqy beredi. Bul sózinde Sadýaqasuly eki uly jańalyq ashty. Birinshi, qazaq dalasyna azamattyq soǵys emes, azamattyq kelisim kerek dedi. Beıbitshilikke, azamattyq kelisimge kóship, sharýashylyqty basqaryp, ekonomıkany kóterý keregin jón kórdi. Ekinshi aıtqany, «kishi qazannyń» jolymen júrsek, búlikke urynamyz, sharýashylyqtan aıyrylyp qalamyz dedi. Onyń aıtqan osy eki boljamy dál keldi. 1929 jyldan qazaq dalasynda kóterilister bastaldy. Batpaqqara, Sozaq, Moıynqum, taǵysyn taǵy. Sharýashylyqtan aıyrylamyz degeni de anyq kórindi. Kóterilisten adamdar qyryldy, mal basy azaıdy, keıin uly qyrǵyn, ashtyq oryn aldy», dedi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetiniń professory, akademık Hangeldi Ábjanov.
Alashtanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaı Sábıt Muqanovtyń jary Márııamnyń Smaǵul aqtyq saparynan jazǵan esteliginen áńgime órbitti. 20-jyldardyń basynda qaıratker qazaq jeriniń tutastyǵyn janqııarlyqpen saqtap qalǵan. Sadýaqasuly men Ejov arasynda teketires sonda tutanady. 1922 jylǵa deıin Semeı gýbernııasy Sibirrevkom quramynda boldy. Osy jyldyń mamyrynda Smaǵul baryp, Sibirrevkomyn taratyp, Semeıgýbkomyn ashyp, ózi tóraǵa bolyp úsh aı otyrady. Ejovty sonda jumystan shyǵaryp jiberedi, ony kektendiredi. Tursyn Jurtbaı osy áńgimeni tarqata kele, Ejov Kreml aýrýhanasynda Smaǵulǵa qastandyq jasaýy ábden múmkin dep túıdi.
Sondaı-aq ǵylymı jıynda M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ Qazaqstan fılıalynyń professory, ekonomıst О́mirzaq Sultanov, SQO Kásipodaq uıymynyń jetekshisi Erik Nuraqaev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, beıimbettanýshy Serikqalı Baımenshe sóz sóılep, mándi oılaryn ortaǵa saldy.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negımov Smaǵul Sadýaqasulynyń «Sársenbek» romanyn jan-jaqty taldasa, «Alash» mádenıet jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń dırektory, PhD Sultanhan Júsip Smaǵuldyń jary Elızavetanyń taǵdyry týraly baıandady.
Kórnekti qaıratkerdiń mereıtoıyna týǵan jerinen delegasııany bastap kelgen Aqjar aýdanynyń ákimi Rústem Elýbaev tańnan konferensııaǵa qatysýshylar aldynda jerlesteriniń Smaǵul Sadýaqasulynyń súıek-kúli jerlengen Qaraótkel qorymyna baryp, zııarat etkenin habarlady. Sondaı-aq dál osy kúni azattyq jolynda qurban bolǵan S.Sadýaqasuly bastaǵan tulǵalardyń rýhyna quran baǵyshtap, as bergen aqjarlyqtar Máskeýde S.Sadýaqasulynyń súıek-kúli 77 jyl saqtalǵan granıt qobdıshany arnaıy rásimmen Ulttyq mýzeıge tapsyrdy. Qaıratker atyndaǵy elordalyq №78 mektep ujymymen kezdesip, oqý ornynyń 10 jyldyq mereıtoıymen quttyqtap, jerlesteri atynan kádesyı tartý etti.
