Bul týraly: «Abaı on jasqa kelgende, ákesi Semeı qalasyna ákelip oqýǵa bergen. Budan buryn qyrda da biraz oqyǵan bolady. Semeıdegi alǵashqy bergen moldasy Ǵabduljappar degen tatar. Artynan budan shyǵaryp Ahmet Rıza moldaǵa tapsyrǵan. Ekeýi de meshitte ımamdyq qylady. Jáne sol meshitteriniń janynda medrese bolǵan. Oqýshy shákirttiń kóbi medresede jatyp oqıdy. Abaıdyń óz betimen oqıtyn kitaptary arab, parsy, túrik jurttarynyń aqyndary. Odan soń sol tilderde jazylǵan ertegi, dastan, hıssa sııaqty ádebıet muralary. Medresede úshinshi jyl oqyp júrgen ýaqytta, Abaı Semeı qalasyndaǵy «Prıhodskoı shkolge» túsip oryssha da oqı bastaǵan. Bas-aıaǵy úsh-aq aımen oryssha oqýy bitedi. Úsh jylmen musylmansha oqýy doǵarylady», – deıdi M.Áýezov óz zertteýlerinde.
Ahmet Rıza medresesi – HIH ǵasyrda Semeı qalasynda ornalasqan ıslamdyq dástúrli oqý orny bolǵan. Onda jastarǵa adamı, rýhanı jáne tabıǵı pánder boıynsha dárister oqylǵan. 1855-1859 jyldary osy medresede Abaı dáris alǵan. Quran men ǵylym tili – arab tilin, óner tili – parsy, ádebı til – shaǵataı tilderin meńgerip, shákirt Abaı alǵashqy óleńderin jazǵan. Al alda ónerge, bilimge qumarlyq bozbalalyq shaǵy, qyzyǵy mol jastyq shaǵy, «mahabbat qyzyq mol jyldar» turdy. 1865-1866 jyldary – Abaı 20-21 jasta bolatyn. 15 jasynda bı Alshynbaı Tilenshiulynyń nemere qyzy Dildáǵa úılenedi. 1861 jyly tuńǵyshy Aqylbaı (1861-1904), 1863 jyly qyzy Gúlbadan (1863-1932), 1866 jyly uly Ákimbaı (Hakimbaı) (1866-1873) dúnıege keledi. 21 jastaǵy Abaı úsh balanyń ákesi atanady. 1865 jyldan bastap bolystyq qyzmeti bastalady. Shilde aıynda kezekten tys bolystyq saılaýda Kúshik Tobyqty bolysyna bolystyqqa aǵasy Qudaıberdi Qunanbaev, oǵan kandıdat bolyp Abaı saılanady. 1866 jyly sáýir aıynda aǵasy qaıtys boldy. Qudaıberdi qaıtys bolǵannan keıin Kúshik Tobyqty elinde bolystyq qyzmet atqarady.
Sonymen, 1866-1868 jyldary Abaı Kúshik Tobyqty bolysynyń ýpravıteli bolady. Arhıvterde osy jyldary bolystyqty atqarǵan Abaı Qunanbaıuly qol qoıǵan qujattar jetkilikti. Birinshi, 1866 jyly 11 maýsym – Abaı qol qoıǵan raport (arhıv deregi: Omby qalasyna qazaq balalaryn oryssha oqytý úshin arnaıy ashylǵan mektepke kópshilik ortasynan Baımusa Táńirberdın degen balany jiberý týraly); ekinshi, 1866 jyly 13 shilde – Abaı Kúshik Tobyqty bolysy retinde «Delo ob ýkochevanıı kazahov roda Ýrýs-Korjaý Kýchýk Tobýklınskoı volostı Kýttýkbaeva ı drýgıh v Baıdjıgıtovskıe volostı» degen raport jazǵan; úshinshi, 1866 jyly 29 qarasha – Abaı bolys retinde raportqa qol qoıǵan (arhıv deregi: qazaq áıeli Kýzenova jas balasymen Kúshik Tobyqty bolysynan Mııaly qystaǵynan kóshkeni týraly) jáne t.b. 1875-1876 jyldary Abaı 30-31 jasta. Bul jyldar Abaıdyń búkil bolystyq qyzmetiniń, jeke basynyń eń kúrdeli kezeńi bolyp tabylady. 1874 jyly ákesi Qunanbaıdy Mekkege qajylyq saparǵa shyǵaryp salady.
«Abaı ózi basqaryp Mekke jaqtyń jolyn, jónin jazyp berip jáne aýyzsha uqtyryp jiberedi», deıdi Árham Kákitaıuly esteliginde. 1875 jyly Áıgerimdi (shyn esimi – Shúkiman) (1856-1919) kezdestirip úılenedi. 1876 jyly Áıgerimnen tuńǵysh balasy Turaǵul (1876-1934) dúnıege keledi. Osy jyly Abaı Qońyr-Kókshe eline bolys bolyp saılanady. Abaı bolys bolǵanǵa deıin bul elde aıtys, tartys, daý kúshti bolypty. Semeıdiń ýezdik basqarmasy resmı raportynda: «Tobyqtynyń Qońyr-Kókshe bolysynda birde-bir bolys durys qyzmet atqara almaı jıi-jıi túse berdi. 1872 jyldan 1874 jylǵa deıin bul elde bes bolys aýysty... Bolys halqy Qunanbaevty daýsyz biraýyzdan bolys saılady. Buryn Qońyr-Kókshe bolysynda eriksiz alynyp jatatyn barymta, ýlanǵan daý, janjal, neshe túrli qylmystar men kisi óltirý tyıylyp, el ishinde tynyshtyq ornaı bastady. Osynyń barlyǵy Qunanbaevtyń bedeldiliginen boldy», dep jazady.
Osy bolysta Abaı ózgelerden erekshe is kórsetip halyqqa syıymdy bolady. Aqynnyń úsh jyldyqqa (1876-1878) bolys bolǵandyǵyn dáleldeıtin birneshe arhıv derekterine toqtalaıyq. Onyń birinshisi, 1876 jyly Qońyr-Kókshe eliniń statıstıkalyq málimdemelerin kórsetip, bolys retinde qol qoıǵan; ekinshi, 1876 jyly 6 jeltoqsanda – Semeı ýezi bolystary orys-túrik soǵysyna baılanysty qazaq elin patsha ókimetine qarjylaı kómek berýge, moraldyq jaǵynan qoldaý kórsetýge Úndeý jazǵan. Abaı Qońyr-Kókshe eliniń bolysy retinde qol qoıǵan; úshinshi, 1876 jyly – Abaı «III-shi razrıadty kaftanmen» marapattalady; tórtinshi, 1876 jyly 21 qyrkúıek – Úzikbaı Bóribaevtyń jalǵan aryzymen Abaıdyń ústinen Semeıdiń ulyqtary tergeý isin qozǵaıdy. Osy tergeý isi uly aqyndy aldaǵy jyldarda kóp áýrege salady. 1885-1886 jyldary Abaı 40-41 jasta edi. Naǵyz tolysqan, azamat esebinde eseıip, kemeline kelgen shaǵy. Budan buryn ol birneshe jyl bı-bolystyq qyzmetter atqaryp, el basqarý isine de tájirıbe jınaqtaǵan, musylmansha ǵana emes, oryssha da saýatty, baıtaq jurtqa da, ákimderge de aty málim qurmetti azamat. Otbasylyq jaǵdaıy: Dildádan 6 balasy, Áıgerimnen 2 balasy bar. 17 jasynda tuńǵyshy Aqylbaı úılenip, Abaıdyń 1879 jyly – Álimqul, 1881 jyly – Áýbákir, 1884 jyly – Saǵadat, 1885 jyly – Bákızat atty nemereleri dúnıege keledi.
1886 jyly ákesi Qunanbaı qaıtys bolady. Bul jyldar Abaıdyń shyǵarmashylyq qyzmeti men onyń bılik qyzmetine de erekshe iz qaldyrǵan aıtýly kezeń bolyp tabylady. «40 jastan asqan sońǵy Abaı, bizge bir Abaı emes, eki Abaı bolyp ketedi. Bireýi: ómirge úıleskisi kelmeı, zamannan, ortasynan ozyp shyǵyp, synshy, ustaz aqylshy, aqyn-danyshpan bolýǵa aınalǵan Abaı da, ekinshisi, kúndegi ómirdiń betimen eldiń sózin ustap, burynǵysha partııa tartystyń, bılik ákimshiliktiń jolyndaǵy rý basshy, el meńgerýshi Abaı», – dep jazady M.Áýezov. Al aqynnyń ózi aıtýynsha: «Otyzdyń ishinen bastap Eýropa oqymystylarynyń kóp kitaptaryn oqyp, qyryqqa taman kelgen ýaqytta, burynǵy dúnıeniń asty ústine shyǵyp ózgerip: kúnshyǵysym kúnbatys, kúnbatysym kúnshyǵys bolyp ketti», deıdi.
M.Áýezov kórsetkendeı, 1886 jyl Abaıdyń naǵyz aqyndyqqa shynymen boı berip, kóp kóńil bóle bastaǵanyn bildiredi. Bul jylda 16-17 óleń shyǵarady jáne orys aqyndary Pýshkın, Lermontovtan aýdarmalar jasaıdy. Osy jyldary aqyn ómirinde bolǵan eleýli oqıǵalardyń biri, 1885 jyly mamyr aıynda Semeı gýbernııasyna qarasty bes oıazdyń bı-bolystary, el bıleýshi aqsaqaldary bas qosqan Qaramola jármeńkesinde tótenshe sezd ótedi. Osynaý qujatty qabyldap, bekitýshilerdiń ishinde Abaı Qunanbaıuly bolǵan. «Semeı oblysyna qarasty bes ýezdiń 1885 jyly ótken Shar sezine Abaı bı emes, Shyńǵys bolysynyń «qurmetti qazaǵy» retinde shaqyrylǵan. Buǵan atalǵan sezd qabyldaǵan erejeniń sońyna jazylǵan tizimdegi aty-jóni dálel bolady. Oraıy kelgende aıta ketýimiz kerek, «qurmetti qazaq» – el uǵymyndaǵy aýyldyń syıly aqsaqaly, kez kelgen bedeldi adamy emes, jergilikti ákimshilik tarapynan usynylyp, Dala gýbernatory bekitetin ataq-dáreje. Bul dáreje ókimet aldynda erekshe eńbegimen kózge túsken qazaqtarǵa ǵana berilgen», deıdi ǵalym Beısenbaı Baıǵalıev «Abaı ómirbaıany arhıv derekterinde» atty kitabynda.
Osy sezde Abaı tóbe bı bolyp saılanady da, qazaqtyń jańa zań Erejesi (74 bap) qabyldanady. 1885 jyly 21 maýsymda – Dala general-gýbernatorynyń kanselıarııasyn basqarýshy V.Losevskıı «O prekrashenıı sledstvııa nad volostnym ýpravıtelem Kýnanbaevym ı Aıýbaeva ı predanıı sýdý kırgıza Býrobaeva za lojnyı donos» degen baıandama jasaıdy. Sonymen, 1876 jyly bastalǵan Úzikbaı Bóribaev jazǵan aryzdy tekserý isi aıaqtalady. 1885 jyly shilde-tamyz aılarynda Shyńǵys taýyndaǵy Abaı aýylyna aqynnyń orys dosy, saıası jaǵynan senimsiz dep jer aýdarylǵan N.I.Dolgopolov kelip, jatyp qaıtady. Abaı sol kisi arqyly Semeıdiń ólketaný mýzeıine jádigerler tapsyrady. 1895 jyly – Abaı 50 jasta. Áıgerimnen úshinshi balasy Izkáıil (Zikesh) (1895-1929) dúnıege keledi. Abaı 9 balanyń ákesi jáne 8 nemere súıip otyrǵan ata. 1891 jyly inisi Ospan qaıtys bolady. Bul aqyn kórgen qatty aýyr qazanyń biri boldy. Inisiniń qazasynan keıin osy kúnge deıin bolǵan tartystyń álegi Abaıdyń jeke basyna túsedi. Bul jyldary aqyn Shyńǵys bolysyn basqarady. «Prıkaz Voennogo Gýbernatora Semıpalatınskoı oblastı Sentıabrıa 11 dnıa 1893 goda» degen buıryq sol jyly gazette basylǵan.
Osy arhıv deregi Turaǵuldyń esteligindegi myna joldardy dáıekteı túsedi. «1893 jyly saılaýda, baıaǵy Orazbaı men Kúntý taǵy da biri Buǵylyǵa, biri Muqyrǵa shyǵyp, qalǵan eldi óziń ıe bolyp qaıyryp almasań bolmaıdy dep halyq aqsaqaldary meniń ákemdi bolystyqqa saılaǵan», deıdi. Iаǵnı, 1893-1896 jyldary Abaı Shyńǵys bolysyna ýpravıtel bolyp saılanǵan. 1895 jyly 15 qarashada Abaı taǵy bir aýyr qaza kóredi. Aqynnyń bilimdi, talantty balasy Ábdirahman 27 jasynda qaıtys bolady, súıegi elge ákelinip Aqshoqyǵa jerlenedi. Onyń qaıǵysy aqynǵa qatty batady, egilip kóp óleń jazady.
Osy jyly jazǵan 18 óleńiniń 10-y Ábdirahmanǵa arnalǵan. «Árıne, bul ýaqyttarda Abaı tereń, danalyqpen tolǵaıtyn aqynnyń ózi bolǵan. Syrtqy ómirdiń ý qosyp tartyp jatqan sybaǵasy bar. О́z ishinde, qalyptanyp tolǵan synshy aqyldyń, muny tabynan uzatyp áketetin jalǵyzdyǵy bar. Onyń ústine, janyna súıenish sanap, tirshiligine jubanysh qylǵan súıikti jandarynyń ólimi bar. Osynyń bári jınalǵan soń bar sotqarmen alysyp júrse de, Abaı óleńdi óz júreginiń tynysy sııaqty qylyp alǵan. Sondyqtan, Lermontovtaı aqyndardyń óleńderin qazaqshaǵa aýdarsa, sol sózderdi qur ǵana syrtqy kelisimin súıgendikten aýdarmaıdy. Barlyǵyn da óz júregine túsinikti, óz haline janasatyn, óziniń áleýmettik muń-armanyna tap keletin jáne óz qııalyna úılesetin, erekshe bir jaqyndyǵy bolǵandyqtan aýdarady», – dep jazady M.Áýezov. 1895 jyly Lermontovtan eki aýdarma jasaǵan. Uly aqynnyń ómir joly osylaı jalǵasyp otyrǵan.
Marjan MUHAMEDOVA,
Abaıdyń memlekettik tarıhı- mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri. SEMEI.
