Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qan taldaýlaryn jasatyp, qandaı dárýmenge zárý bolyp júrgenińizdi bilip ishseńiz, naryqta sapaly, tabıǵı BBQ tabylady. Osy turǵyda ǵylymı zertteýler ne deıdi, keri kórsetkishter bar ma degen saýaldarǵa toqtalmas buryn, jaǵymdy bir jańalyqpen bólise ketken jón. Elimizde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi pármenimen, bıologııalyq belsendi qospalardyń túpnusqalyǵyn tekserýge bolatyn sıfrlyq tańbalaý júıesi engizildi. Qanatqaqty joba halyqty kontrafaktilik ónimderden qorǵap, BBQ-nyń ashyq naryǵyn qurý maqsatynda qolǵa alyndy. О́nim qaptamasyna «Data Matrix» ýnıkaldy kod qoldaný arqyly ony jetkizý tizbegi boıynsha tolyq baqylaýǵa múmkindik beretin júıe iske qosyldy. Árbir kodta ónimniń ataýy, partııa nómiri, óndirýshi, jaramdylyq merzimi, basqa da mańyzdy aqparattar shoǵyrlanǵan.
Buǵan deıin de elimizde BBQ óndirý, ımporttaý men satýǵa memlekettik tirkeýden ótkennen keıin ǵana ruqsat etiletin. Biraq BBQ-ny jarnamalaý barysynda onyń dárilik zat emes ekeni mindetti túrde eskertilýge tıis edi. Tańbalaý kodtary memlekettik organdarǵa qospalardy óndirýshiden túpki tutynýshyǵa deıingi qozǵalysyn qadaǵalaýǵa múmkindik berip, bul qadam kontrafakt pen jalǵan, jasandy ónimderdiń sanyn azaıtýǵa septesýge tıis.
Qanatqaqty jobany júzege asyratyn «Tanba» Biryńǵaı tańbalaý operatorynyń dárilik zattardy tańbalaý jobasynyń jetekshisi Anar Káribaeva bul bastamany mańyzdy dep baǵalap otyr. Sebebi bıologııalyq belsendi qospalarǵa arnalǵan sıfrlyq tańbalaý júıesin engizý – tutynýshylarǵa ǵana paıdaly emes, sondaı-aq memleket pen adal bızneske birqatar strategııalyq artyqshylyq bermek.
«Sıfrlyq tańbalaý árbir taýar birliginiń óndirýshiden tutynýshyǵa deıingi qozǵalysyn aıqyn kórsetedi. Bul falsıfıkattardy tez anyqtap, olardy naryqtan jedel alyp tastaýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, osy joba aıasynda naryqty retke keltirýge bolady. Kóleńkeli naryq ókilderi, ıaǵnı zańdy jetkizý tizbeginen tabylmaǵan kásipkerler naryqtan yǵystyrylady. Bul adal básekelestikti arttyryp, bıznestiń ashyq ári ádil damýyna yqpal etedi. Úshinshiden, kóleńkeli aınalymnan shyǵý resmı satylymdardy arttyrady, nátıjesinde bıýdjetke túsetin salyq túsimderi kóbeıedi. Tórtinshiden, tutynýshylardyń senimi artady. Satyp alýshylar ónimniń túpnusqalyǵyn tekserip, tolyq aqparat ala alady. Eń bastysy, memlekettik baqylaý kúsheıedi. Quzyrly mekeme naqty ýaqyt rejiminde óndiris kólemin, ımportty, satylym men qaldyqtardy baqylaı alatyndyqtan, ónimniń búlinýi, saqtaý sharttarynyń buzylýy nemese keri qaıtarý qajettiligi týyndaǵan jaǵdaıda jedel áreket ete alady», dedi A.Káribaeva.
Tańbalanǵan ónimder qajetti tekserýler men sertıfıkattaýdan ótetindikten, olardyń qaýipsizdigi arta túsedi. Jobaǵa óndirýshiler, ımporttaýshylar, dıstrıbıýtorlar, bólshek, jelilik saýda ókilderi qatysa alady. Kásipkerlerge tańbalaý aqparattyq júıesiniń múmkindikterin tegin synap kórýge múmkindik berilgen. Tutynýshylar ónimniń túpnusqalyǵyn biregeı sandyq kodty Naqty Onim qosymshasy arqyly teksere alady.
Degenmen halyqty da naryqty da kontrafakt pen jalǵan taýarlardan qorǵaý ózekti desek te, oraıy kelip turǵanda toqtala ketýge tıisti jaıttar bar. Bul – máseleniń ekinshi jaǵy, ıaǵnı otandastarymyzdyń belgili bir bóligi ózdiginshe BBQ qabyldaýǵa áýes.
Tanymal psıhoterapevt, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Jibek Joldasova áleýmettik jelidegi paraqshasynda bylaı dep jazdy: «2019 jyly keń kólemdi zertteýler jarııalanyp, 2023 jyly AQSh-tyń Azyq-túlik jáne dári-dármek basqarmasy (FDA) BBQ týraly anyqtamalyq shyǵarǵan. Osy eki derekkózde BBQ týraly nazar aýdararlyq áńgimeler kóp. Mysaly, kalsıı qospalar túrinde qabyldanǵanda, taǵamnan alynǵan kalsııge qaraǵanda áldeqaıda zııandy, ári nashar sińedi. Sondyqtan kapsýla ishkennen góri kalsııge baı taǵamdardy tutynǵan durys. Qospa kúıindegi kalsıı qan tamyrlarynda aterosklerozdy da kúsheıtip, onkologııalyq ólim-jitim sanyn arttyrady degen derekter bar. Máselen, magnıı, myrysh, A, K dárýmenderi tabıǵı as arqyly asqazanǵa túskende ajaldy alystatady, biraq BBQ túrinde emes. D dárýmeni – eń daýly taqyryptardyń biri. Ol belgili bir mólsherde ǵana paıdaly. Artyq ishseń bulshyqet aýrýlaryna, kóńil kúıdiń nasharlaýyna, búırekte tas baılanýyna dýshar etýi múmkin. Infarkt pen ınsýlt qaýpin arttyrady, basqa dári-dármekterdiń kópshiligimen úılespeıdi».
Mamannyń qysqa ǵana jazbasy kóp jaıttan habar berip tur. BBQ zertteýleri týraly málimetterdi odan ári indetseńiz, mynadaı derekke tap bolasyz. BBQ qabyldaýǵa qatysty júrgizilgen zertteýlerge 40 myń áıel tartylyp, BBQ men polıvıtamınder qabyldaǵandar qyz-kelinshekter arasynda merziminen buryn kóz jumǵandar kórsetkishi joǵarylaǵany anyqtalǵan. Polıvıtamınder olardyń eshqaısysyn obyrdan, júrek-qan tamyr aýrýlary nemese mezgilsiz ajaldan arashalaı almaǵan. Sol sııaqty A dárýmeni de shylymqorlar arasynda ókpe obyrynyń órshite túsýi múmkin eken. Degbirsizdikke dárý dep eseptelinetin kava shóbi de tabıǵı qural retinde tanylǵanymen, ýly gepatıtke sebepshi bolýy ǵajap emes, ıaǵnı antıdepressanttardan da zııandy.
Taǵy bir alańdatatyn derek, 2018 jyly 800 túrli BBQ-ǵa taldaý júrgizilgende, olardyń 80%-ynyń quramynda bir farmakologııalyq preparat bolǵany, 20%-y eki preparat, 33%-y úsh túrli preparattan turatyny anyqtalǵan. Eń ókinishtisi, bul preparattardyń kópshiliginiń jappaı óndiristen alynyp tastalǵany nemese múlde ruqsat etilmegeni belgili bolǵan. Esesine, ol qaptamada múldem kórsetilmegen nemese beıtarap ataýlarmen jasyrylǵan. Sonyń kesirinen keıbir zeınetkerlerdiń BBQ-ny dári retinde qabyldap, aýrýlaryn asqyndyryp alǵan jaǵdaılary bar.
Bıologııalyq belsendi qospalardy tutyný deńgeıi ár elde ártúrli. Japonııa, AQSh, Ońtústik Koreıa sııaqty memleketterde BBQ naryǵy óte damyǵan. Turǵyndar densaýlyqty saqtaý men aýrýlardyń aldyn alý maqsatynda túrli qospalardy jıi paıdalanady. BBQ naryǵy bul elderde qatań baqylanady.
О́zge de halyqaralyq tájirıbelerdi bezbendeıtin bolsaq, Reseıde 2023 jylǵy 1 qazannan bastap tańbalaý barlyq naryq qatysýshylaryna mindettelgen. Nátıjesinde, naryq qatysýshylarynyń sany 3 esege artyp, ımporttaýshylar qatary 200-den birden 1 500-ge deıin kóbeıgen. Kúmándi jetkizilimder kólemi 30%-ǵa qysqarǵan. Indonezııada ónimniń shyǵý tegi men zańdylyǵyn baqylaýǵa arnalǵan kodtardy engizý jobasy daıyndyq satysynda tur. Qytaı elinde «Safe Food», «Smart Traceability» strategııalary aıasynda keıbir BBQ sanattary tańbalaý kodtar arqyly baqylanyp, jekelegen provınsııalarda engizilip jatyr.
Bizdiń elde de otandastarymyzdyń BBQ-ǵa degen qyzyǵýshylyǵy, densaýlyǵyn saqtaýǵa degen múddeliligi artyp kele jatqany qýantady. Búginde BBQ-ǵa qatysty zertteýler men retteý jumystaryn Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy atqarady. Mekeme bıotehnologııa salasynda irgeli, qoldanbaly zertteýler júrgizedi. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi BBQ-nyń qaýipsizdigi men sapasyn baqylaýǵa jaýapty bolǵandyqtan, BBQ-ny sáıkestendirý quraldarymen tańbalaý jónindegi qanatqaqty jobany iske qosty. Munan bylaıǵy jerde BBQ satyp almas buryn, onyń Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde tirkelgenin tekserip alý ońaı. Qarapaıym oqyrmanǵa aıtarymyz, sozylmaly aýrýlaryńyz bolsa nemese basqa dári-dármekter qabyldap júrseńiz, BBQ satyp alarda aldymen aradaǵy deldaldarǵa emes, dárigerlerge senińiz. «Búkil aýrýyńyzdy joq qylatyn» jarnamalarǵa syn kózben qaraǵanyńyz abzal.
ALMATY
