Aral taǵdyry – óńirlik yntymaq tarazysy

Soltústik Araldy saqtaýdyń ekinshi kezeńi bastaldy

Jaqynda Qyzylorda oblysyndaǵy Kókaral bógetinde Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov Dúnıejúzilik banktiń Eýropa jáne Ortalyq Azııa boıynsha aımaqtyq dırektory Sameh Vahbamen kezdesip, Soltústik Aral teńizin saqtaýǵa arnalǵan jobanyń ekinshi kezeńin iske asyrý máselesin talqylady.

Qazirgi ýaqytta Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi jo­ba­nyń ekinshi kezeńine qatysty tehnı­kalyq-ekonomıkalyq negizdemeni (TEN) ázirleý jumystaryn aıaqtaýǵa jaqyn. Onda Kókaral bógetin qaıta jań­ǵyrtý jáne Baltyq júıesi boıyn­sha teńiz deńgeıin 44 metrge deıin kóte­rý, sondaı-aq Qyzylorda oblysy Aral aýdanyndaǵy Aqshataý jáne Qa­mystybas kólder júıelerindegi sý re­sýrstaryn turaqtandyrý úshin Aman­ótkel aýyly mańynda gıdrotorap salý qarastyrylǵan. Nátıjesinde Soltústik Araldyń sý aıdynynyń aýdany 3 913 sharshy shaqyrymǵa deıin ulǵaıyp, sý kólemi 34 tekshe shaqyrymǵa jetedi. Teńizdiń bul deńgeıge deıin tolýy úshin 4-5 jyl qajet. Teńizdi saqtaýdyń bul nusqasy 1913 jyldan 2019 jylǵa deıingi Syrdarııa ózeni basseınindegi sýdyń ortasha kópjyldyq aǵynyn taldaý men baǵalaý nátıjeleri, sondaı-aq sý qoımalarynyń fızıkalyq sıpattamalary negizinde tańdalǵan. Kókaral bógetin kóterý jáne nyǵaıtý jóninde Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵynyń burynǵy mınıstri Narıman Qypshaqbaev ta usynys jasaǵanyn eske sala keteıik.

– Jobany iske asyrýdyń birneshe nusqasyn qaradyq. Eń tıimdi sheshimdi tabý úshin osy jyldyń basynan bas­tap Qyzylorda oblysy men Aral aýda­ny ákimdikteriniń ókilderimen bir­qa­tar keńes ótkizildi. Sonymen qatar mınıstrligimizdiń mamandary jer­gilikti turǵyndarmen jáne qoǵamdyq uıymdarmen birneshe ret kezdesti. Aı­maqqa jumys sapary barysynda Par­lament depýtattarynyń, jobalaý­shylardyń, sý sharýashylyǵy salasy ardagerleriniń jáne basqa da múddeli memlekettik organdardyń qatysýymen azamattarmen kezdesý ótkizdim. Kezdesýde Aral aýdany men Aral qalasynyń turǵyn­darynyń usynystary tyńdalyp, jobany júzege asyrý máseleleri talqy­landy. Tańdalǵan nusqa merzim men naqty jaǵdaılardy, sonyń ishinde Syrdarııa ózeni basseıniniń jaǵdaıyn eskere otyryp, eń qolaıly sheshim retinde anyqtaldy, – dedi N.Nurjigitov.

Al S.Vahba Dúnıejúzilik bank Sol­tústik Araldyń saqtalýyna aldaǵy ýaqyt­ta da qatysýǵa múddeli ekenin jet­kizdi. Osy oraıda halyqaralyq qar­jy uıymy jobanyń tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negizdemesin ázirleýge grant bólgenin aıta ketken jón.

– Búgin biz balyq óńdeý zaýytyn aralap, jobany júzege asyrǵannan keıin óńirde qanshama jumys orny ashylatynyn óz kózimizben kórdik. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy jáne týrızm sııaqty basqa salalarda da ju­myspen qamtý múmkindikteri paı­da bolady. Osylaısha, bul joba búkil óńir úshin jańa ekonomıkalyq múm­kin­dikterge jol ashady. Soltústik Aral­dy saqtaý jobasy biz úshin óte mańyz­dy, óıtkeni ol búkil álemge tutas bir ekojúıeni qalpyna keltirýdiń naqty úlgisin kórsetedi, – dedi Dúnıejúzilik bank­tiń Eýropa jáne Ortalyq Azııa boıyn­sha aımaqtyq dırektory.

Mınıstrlik ázirlegen tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme boıynsha saraptama qorytyndysyn alý merzimi 2025 jyldyń jeltoqsan aıyna josparlanǵan. Soltústik Araldy saqtaý jobasy teńiz­degi sý kólemin arttyrýǵa jáne sapasyn jaqsartýǵa, Syrdarııa ózenin qalpyna keltirýge, Aral teńizi tabanynan tuz shógindileriniń jel arqyly taralýyn azaıtýǵa, Soltústik Aral teńiziniń sý resýrstaryn basqarýdy jetildirýge, Qyzylorda oblysyndaǵy balyq sharýashylyǵyn damytýǵa jáne jergilikti turǵyndardyń ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.

Atalǵan jobanyń birinshi kezeńiniń nátıjesinde Soltústik Araldaǵy sý kóle­mi 42%-ǵa artty, teńiz sýynyń tuzdylyǵy shamamen 4 esege tómendedi, jyl saıynǵy balyq aýlaý kólemi 8 myń tonnaǵa jetti. Sondaı-aq teńizdiń qurǵaǵan tabanynyń 870 sharshy shaqyrymy sýǵa tolyp, jel arqyly tuzdardyń taralýy azaıdy.

Ortaq baılyq – ortaq jaýapkershilik

Jalpy, Dúnıejúzilik bank Ortalyq Azııa óńiriniń ekologııasyn qorǵaýǵa belsendi qoldaý kórsetip keledi. Sonyń bir aıǵaǵy – osy aıda Túrikmenstannyń Ashhabad qalasynda ótken Ortalyq Azııadaǵy klımattyń ózgerýi máseleleri jónindegi konferensııa. Ortalyq Azııa­nyń aımaqtyq ekologııalyq ortalyǵy (CAREC) uıymdastyrǵan aýqymdy jıyndy Dúnıejúzilik bank Ortalyq Azııadaǵy Sý jáne energııa baǵdarlamasy (CAWEP) baǵdarlamasy arqyly qoldady. Bul konferensııa Aral teńiziniń qazir­gi jaǵdaıy men onyń ekojúıesin saq­taý máselesin halyqaralyq deńgeıde kóterýdiń bir alańy retinde kórindi deý­ge bolady. Konferensııa barysynda túrli sarapshylarmen pikir almasyp, Ortalyq Azııa elderiniń ustanymy men umtylysyn baıyptaýǵa múmkindik týdy.

Halyqaralyq Araldy qutqarý qory tór­­aǵasynyń orynbasary Se­rik Bek­maǵanbetov osyndaı konferen­sııa­lardyń praktıkalyq mańyzyn atap ótti.

– Qazirgi urpaq Araldyń burynǵy kelbetin bilmeıdi. Demek, ekologııalyq saýatty arttyrý, jastar arasynda Aral prob­lemasyn nasıhattaý – búgingi mańyz­­dy mindetterdiń biri. Sebebi bul – tek jergilikti deńgeıdegi emes, halyq­aralyq mańyzy bar túıtkil. Eger ár memleket tek óz paıdasyn oılap, «sý – bizdiki, bersek – beremiz, bermesek – joq» degen kózqarasqa boı aldyrsa, jaǵdaı ýshyǵyp ketýi múmkin. Bizge keregi – ózara túsinistik pen turaqty dıalog. Aral­dy qutqarý baǵytynda atqarylǵan jumystardyń oń nátıje berip jatqanyn aıta ketý kerek. Sonyń ishindegi eń bastysy – Kishi Araldy saqtap qalýymyz. Bul – bizdiń memlekettiń tarapynan qolǵa alynǵan mańyzdy qadam. Aral mańynda aǵash otyrǵyzý jumystary júrgizilip jatyr. Onyń ishinde sekseýil men ózge de túrlerin egý qolǵa alynǵan. Keıbir halyqaralyq uıymdar qanatqaqty jobalar arqyly qoldaý kórsetip jatyr, – dedi S.Bekmaǵanbetov.

Al Halyqaralyq sý resýrstaryn basqarý ınstıtýtynyń (IWMI) О́zbek­standaǵy ókili jáne Ortalyq Azııa bo­ıynsha О́ńirlik ókildik keńsesiniń basshysy Barbara Iаnýsh-Pavletta Qazaqstan sý saıasatynyń kóshbasshysy bolýǵa daıyn ekenin málimdedi.

– Ortalyq Azııa klımattyq «ystyq núktelerdiń» biri retinde tanylǵan. Munda klımattyń ózgerisi asa sezimtal. Bul jaǵdaı sý resýrstarynyń qalypta­sýymen qatar, ony paıdalanýǵa da áser etedi. Aýyl sharýashylyǵy, energetıka jáne halyqtyń kúndelikti qajettilikteri osy sýǵa tikeleı táýeldi. Klımattyń ózgerýine beıimdelý baǵytynda Qazaqstan aýqymdy saıasat júrgizip keledi. 2026 jyly Qazaqstanda klımattyq sammıt ótkizý josparlanyp otyr. Bul tek ulttyq nemese óńirlik emes, jahandyq deńgeıdegi mańyzdy oqıǵa bolmaq. Atalǵan is-shara aıasynda Halyqaralyq sý resýrstaryn basqarý ınstıtýty Ortalyq Azııa elderiniń ǵalymdarymen birlesip, keń kólemdi ǵylymı-konsýl­tasııalyq jumys júrgizip jatyr. Bul jumys barysynda aımaqtaǵy sý máseleleri men sheshimderi talqylanyp, ortaq óńirlik kózqaras naqtylanady. Bastama sheshim qabyldaıtyn tulǵalarǵa ǵylymı negizdelgen usynystar usynýǵa múmkindik beredi, – dedi sarapshy.

Sondaı-aq Barbara Iаnýsh-Pavletta shekaraaralyq ózenderdiń róline de toqtalyp, Aýǵanstanda salynyp jatqan Kósh Tepa kanalynyń Aral teńizine áseri jóninde sóz qozǵady.

– Aýǵanstan – Aral teńizi alabyna kiretin elderdiń biri. Bul eldiń aýma­ǵynda Ámýdarııany tolyqtyratyn sýlar qalyptasady. Halyqaralyq quqyq boıynsha Aýǵanstannyń bul sýlardy paıdalanýǵa quqyǵy bar, alaıda ol quqyqtarmen qatar mindettemeler de júredi. Sonyń ishinde basqa eldermen keńesip, yntymaqtastyq ornatý qajet, ásirese ınfraqurylymdyq jo­ba­lar óńirdegi elderge áser etýi múm­­kin bolǵan jaǵdaıda óte mańyzdy. Osy tur­­ǵyda dıalog alańdaryn qurý kerek. Bul baǵytta Qazaqstan erekshe ról atqara alady. El aýmaǵynda BUU aıa­synda qurylǵan Ortalyq Azııa men Aýǵanstannyń turaqty damýyna ar­nalǵan óńirlik ortalyq jumys isteı­di. Eger Qazaqstan Aýǵanstanmen ynty­maqtastyq saıasatyn jalǵastyra berse, onda bul ortalyq ekijaqty másele­ler boıynsha, sonyń ishinde kanal quryly­syna qatysty tıimdi sheshimder tabýǵa arnalǵan mańyzdy alańǵa aınalýy múmkin, – dedi IWMI ókili.

Osy oraıda bizge Halyqaralyq Aral­dy qutqarý qory Atqarýshy komıteti­niń halyqaralyq yntymaqtastyq bólimi­niń bas sarapshysy Músilim Jıenbaev Aral teńiziniń ahýaly jóninde keńinen málimet berdi. Onyń aıtýynsha, Aral bir kezderi dúnıe júzinde kólemi jaǵynan tórtinshi oryndaǵy iri kól retinde tanylǵan edi. Alaıda keńes ókimeti tusynda sý sha­rýashylyǵyn durys úılestirmeý saldarynan 1960 jyldardan bastap teńiz deńgeıi kúrt tómendedi. Bul másele 1985 jyldan bastap qana qoǵam naza­ryna iline bastady. Al oǵan deıin aqpa­rat tek jergilikti halyq pen arnaıy mı­nıs­trlikter – sol kezdegi melıorasııa mı­nıstrligi deńgeıinde ǵana belgili boldy.

– Ortalyq Azııa memleketteri egemen­dik alǵan alǵashqy jyldary Aral máselesine erekshe nazar aýdardy. 1993 jyly Qyzylorda qalasynda bes memlekettiń basshylary kezdesip, Aral teńiziniń burynǵy kólemin qaıtarý múmkin emes ekenin moıyndap, ony turaqty, alaıda kishi kólemde saqtaýǵa kelisip, Aral teńizi men Aral mańy problemalaryn sheshý, ekologııalyq saýyqtyrý jáne Aral óńiriniń áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý jónindegi birlesken is-qımyl týraly kelisimge qol qoıdy. Atalǵan keli­simdegi mindettemelerge sáıkes Qazaq­stan naqty áreketterdi júzege asyrý arqyly oń nátıjege qol jetkizdi, ıaǵnı Kishi Araldy tolyqqandy sý nysany retinde saqtap qaldy. 2005–2008 jyldary Kókaral bógeti turǵyzylyp, nátı­jesinde Soltústik Araldyń sýy Aral qalasyna 19 shaqyrymǵa jaqyn­dady. Buryn bul araqashyqtyq 180 sha­qyrym bolsa, bóget salynǵan soń 18-25 sha­qyrym ara­lyǵynda turaqtady. Bógettiń kólemi bastapqyda 27 mlrd tekshe metrge tol­tyrylǵan bolsa, keıingi jyldary qurǵaqshylyq saldarynan 22 mlrd tekshe metrge tómendedi. Kókaral bóge­tin salý jumystarynyń 80 paıyzy Dúnıe­júzilik bank qarjylandyrýy­men júrgizildi, al 20 paıyzy Qazaqstan bıýdjetinen bólindi. Bul jobanyń birinshi kezeńi boldy. Jobanyń ekinshi kezeńinde teńiz deńgeıin kóterý arqyly Aral qalasynyń shekarasyna sýdyń jetýin qamtamasyz etý úshin tehnıka-ekonomıkalyq negizdeme ázirlengen. Alaıda 2010 jyldan beri bul qujat boıynsha ózara kelisilgen (jergilikti atqarýshy organ, jergilikti halyqpen jáne ýákiletti atqarýshy organ arasynda) naqty sheshim qabyldanǵan joq. Qazirgi tańda birneshe nusqa qarastyrylyp jatyr. Memlekettik saraptamadan keıin ýákiletti atqarýshy organ naqty sheshim qabyldaýǵa tıis, – dedi M.Jıenbaev.

Sarapshynyń aıtýynsha, 1993 jylǵy kelisim aıasynda Qazaqstan Kishi Araldy saqtaýdy óz mindeti dep sanaıdy, al О́zbekstan Ámýdarııa ózeniniń saǵasynda shaǵyn kólder júıesin saqtap otyr.

– Aral teńiziniń sý deńgeıin turaqty ustaý – Qazaqstannyń basty mindeti. Mysaly, Syrdarııa ózeninen normatıvke sáıkes Qazaqstanǵa jyl saıyn 12 mlrd tekshe metr kóleminde sý kelýge tıis bolsa, sonyń 3 mlrd tekshe metri Araldyń naqty bekitilgen úlesi bolyp sanalady. Alaıda keıingi jyldary Aralǵa onyń bekitilgen úlesiniń tolyq kólemde berilmeýi oryn alyp otyr. Bul rette Shardara sý qoımasyna túsetin sý kóleminiń 12 mlrd tekshe metr­den tómen bolmaǵanyn aıtatyn bolsaq, ýákiletti atqarýshy organnyń birqatar túıtkildi máseleni sheshýge kúsh salýy kerek ekeni ańǵarylady. О́z kezeginde О́zbekstan múmkindikterine saı Araldyń kepken ultanyna aǵash egý, shań-tozańnyń taralýyn azaıtý boıynsha aýqymdy jumys júrgizip keledi. Qazaqstan da keıingi jyldary sekseýil jáne basqa aǵash túrlerin egýdi qolǵa alyp, bul baǵyttaǵy yntymaqtastyqty keńeıtip jatyr. Bul sharalar Araldy tolyq qalpyna keltirý múmkin bolmaǵanymen, onyń ekologııalyq zardabyn azaıtýǵa baǵyttalǵan. Aral teńizine keletin sý kó­lemi Tájikstan men Qyrǵyzstan aýma­ǵynda qalyptasatyn ózenderdiń sýly­lyǵyna tikeleı baılanysty. Bul rette Aral teńizi basseıniniń sý resýrs­ta­ryn basqarýda Memleketaralyq sý sha­rýa­shylyǵy kommısııasynyń jumy­syn joǵary deńgeıge kóterý – birin­shi kezektegi ózekti másele, – dedi M.Jıenbaev.

Qoryta aıtqanda tabıǵı baılyǵy­myz Aral jaǵdaıy – aımaq elderi úshin ortaq jaýapkershilik. Biraq geografııalyq turǵydan eń úlken salmaq – Qazaqstan men О́zbekstan­nyń moınynda. Araldy burynǵy qalpyna keltirý múmkin emes, alaıda onyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý jáne ekologııalyq zardabyn azaıtý – barshamyzdyń ortaq boryshymyz. Bul úshin sý saıasatyn tıimdi júrgizip, halyqaralyq áriptestikke ashyq bolý mańyzdy.