Qalıolla AHMETJAN, sýretshi, etnograf-ǵalym: О́nerde áli eýrosentrıstik kózqaras basym

Sankt-Peterbordan onshaqty dápter derek ákeldim

– Bala kúnińizden beıneleý ónerine jaqyn ekensiz. Sýretke salýǵa qaıdan qushtar boldyńyz?

– Men Aqmola oblysy, Aqkól aýdany О́rnek aýylynda týdym. Sondaǵy segiz jyldyq qazaq mektebinde oqydym. Joǵary synypty Keńes aýylyndaǵy bilim oshaǵynda támamdadym. Bul sol jyldardaǵy aýdan kólemindegi jalǵyz qazaq mektebi edi. Ata-anam erte dúnıe salyp, úlken apam ekeýmiz ákemniń inisi Dáýletbaı kókemniń qolynda tárbıe­lendik. Ol kisi bizdi óz balalarynan kem qylmaı ósirdi. Oqytty, toqytty. Beti­mizden qaq­pady.

Kókem aýyldaǵy sanaýly jo­ǵary bilimdi azamattardyń biri edi. Mektepte tarıh páninen sabaq berdi. Keıin dırektor bolyp istedi. Kitap oqyǵandy jaqsy kóretin. Úıde baı kitaphanasy bar-tyn. Ásirese tarıhı kitap­tardy kóp jınaıtyn. Bir ja­ǵynan, tarıhqa jaqyn bolýyma sol kisiniń de yqpaly tıdi. Kitapqa baılanysty bir oqıǵa esime túsip turǵany. Oqýshy kezim. Birde aýdan ortalyǵyna barǵanda kitaphananyń aldynda bir top kitap úıilip jatyr eken. Qarasam, bári de qazaqsha. Bir kitap bir tıyn turady. Qaltamda bir som bar edi. Soǵan kelgenshe Sáken, Ilııas, Beıimbet jáne taǵy basqa qazaq jazý­shylarynyń kitaptaryn satyp alyp, úıge keldim. Kitapqa degen qushtarlyq osylaı jalǵasa berdi.

Sýretti jas kúnimnen saldym. Erjetkende sýretshi bolsam dep armandadym. Oǵan qush­tarlyǵym tabıǵatqa jaqyn bolǵanymnan shyǵar dep oılaımyn. Bizdiń aýyldyń tabıǵaty óte kórkem edi. Buǵan kókem de qarsy bolǵan joq. Qaıta, meni qoldap, qanattandyrdy. Mektep bitirgennen keıin aýylda bir jyl jumys istedim. Kelesi jyly sol kezdegi N.V.Gogol atyn­daǵy Almaty kórkemsýret ýchı­lı­shesine oqýǵa tústim. Onda bizge qazaqtyń kórnekti qyl­qalam sheberleri dáris oqydy. Solardyń úlgi-ónegesin kórdik. Bári de adamgershiligi bıik oqy­týshylar edi. Shalǵaı aýyldan kelgenderge janashyr boldy. Qamqorlyǵyn aıaǵan joq. Únemi qoldady. Beı­neleý óneriniń qyr-syryn úı­retti. Janrlardyń ereksheligin tú­sindirdi. Ásirese qazaqtyń bel­gili sýretshileri Moldahmet Kenbaev, Muhıt Ka­­lımov syndy ustazdaryma alǵy­sym sheksiz. О́z basym bul kisilerden kóp tálim aldym. Soń­ǵy kýrsta Reseıdegi irgeli jo­ǵary oqý oryndaryna barýǵa joldama kelgende Muhıt aǵa: «Seniń shyǵarmashylyq stı­liń Lenıngrad sýretshilerine uqsaı­dy. I.E.Repın atyndaǵy sáýlet jáne músin, keskindeme ınstıtýtyna bar», dep aqyl-keńesin berdi.

– Sóıtip, Sankt-Peter­bor­dan bir-aq shyqtyńyz ba?

– Iá. Osynda alty jyl oqy­dym. 3-kýrstan bastap ataqty sý­retshi, professor Iýrıı Neprın­sevtiń sheberhanasynan bilim aldym. Qımyly jyldam, elgezek adam edi. Stýdentterdi jaq­sy kórdi. Munda áıgili I.Re­pınnen bastap, orystyń maıtalman qylqalam sheberleri tú­lep ushqan. Shynymdy aıtsam, osyndaı irgeli bilim ordasynda oqyǵanyma qýanamyn.

Sankt-Peterbor – ejelden orys rýhanııatynyń ordasy. Bir jaǵynan, tarıhı jáne arhı­tektýralyq eskertkishterge óte baı shahar. Bizdiń ınstıtýttyń ǵımaraty da aıryqsha kórkem. Buǵan deıin mundaı sáýletti nysan kórgen emespin. Alǵash kórgende tańǵaldym. Syrty ǵana emes, ishi de ásem. Qaladaǵy mýzeıler men kitap­hanalardan aıaq alyp júre almaısyz. Árbir demalysty bos ótkizbeımin. Murajaıǵa baramyn, kitap dúkenin aralaımyn. Sonyń arqasynda beıneleý ǵana emes, tarıh pen etnografııa salasyn tereń tanydym. Shyǵarmashylyǵymdy ja­ńasha damytýǵa basa mán ber­dim. Kýrstyq jobalarǵa tarıhı taqyryptardy arqaý ettim. Dıplom­dyq jumysymdy da soǵan arnadym. Ony «Dabyl» dep atadym. Ertede alystan kele jat­qan jaýdyń jaqyndap qal­ǵanyn habarlaıtyn jaýshylar bolǵan. Olar tún ortasynda aýyl shetine kelip, halyqty oıatyp, dabyl urǵan. Men osy kórinisti beıneledim. Ustazdarym buǵan dán rıza bolyp, dıplomdyq eńbegimdi joǵary baǵalady. Atalǵan oqý ornyn támamdaǵannan keıin ózim bilim alǵan Almatydaǵy kór­kemsýret ýchılıshesine kelip, shákirt tárbıeledim. Shyǵar­mashylyqpen aınalystym. Res­pýblıkalyq kórmelerge jumys­tarym qoıyldy. Esimim elge tanyldy. Qazaqstan Sýretshiler odaǵy músheligine qabyldandym.

– Qyryq jyldan beri qarý-jaraq salasyn zerttep júrsiz. Buǵan ne túrtki boldy?

– Meni kóne qarý-jaraqtar qatty qyzyqtyratyn edi. Biraq bul jaıynda aqparat tym mar­dymsyz ekenin baıqadym. Múl­dem joq dese bolady. Sondyqtan osy salany tereńdep zertteýime týra keldi. Ony stýdent kezim­nen bastadym. Aldymen Sankt-Peterbordaǵy mýzeıler men kitaphanalardyń sırek qo­ryn­daǵy materıaldardy qara­dym. Sondaı-aq bizdiń oqý oryn­nyń ǵylymı kitaphanasynda qolǵa túspeıtin tarıhı kitaptar mol edi. Sony oqydym. Qysqasy, joǵary oqý ornyn bitirip kelgende Almatyǵa on shaqty qalyń dápterge jazylǵan biraz derek jınap alyp keldim.

Babalarymyz ot qarýdy XV ǵasyrdan qoldanǵan

– Buǵan deıin bul sala zerttelmegen be?

– Solaı dese bolady. О́ıtkeni oǵan Keńes bıligi tarapynan qar­sylyq bolǵan sekildi. Men shy­ǵarmashylyq adamymyn. Er­kinmin. Sondyqtan maǵan esh­kim kedergi jasamady. Bul taqyrypqa tolyq ený úshin kósh­peliler tarıhyn zerttedim. Saq, ǵun, túrki dáýirine tereń boıladym. Biraz muraǵat derekterin qopardym. Sóıtip, kóne qarý-jaraq zertteýshisine aınaldym. 90-jyldardyń basynda táýelsizdik aldyq. Aq túıeniń qarny jaryldy. Ult rýhy oıandy. Tarıhymyz ben tól mádenıetimiz týraly jazbalarǵa suranys paıda boldy. Kezinde merzimdi baspasózde memlekettik rámizder týraly maqalalar jarııalana bas­tady. Men de Tý, baıraq, jalaý týraly materıal jazyp, ony «Ana tili» gazetine aparyp berdim. Ol basylymnyń aıqarma betine jaryq kórdi. Osy gazette biraz zertteýim jarııalandy. Sonymen birge birqatar dúnıelerim «Qazaq eli» gazeti men «Parasat» jýrnalynda basyldy. 1992 jyly akademık Ábdýáli Qaıdar, aqyn Muzafar Álimbaevtarmen birge «Ana tili» gazetiniń laýreaty boldym. Bul men úshin úlken qurmet edi. Osy maqalalarym esimimdi jurtshylyqqa tanytty. 1996 jyly «Jaraǵan temir kıgender» atty kitabym shyqty. Týyndymdy tarıhshy mamandar joǵary baǵalady. Shyndyǵynda, kóne qarý-jaraqtardy zertteý taqyryby san-salany qamtıdy. Onyń túbine jetý qıyn. Túpsiz tereń muhıt sııaqty.

– Osy qarý-jaraqtarǵa toq­ta­lasyz ba?

– Keıbir jazbalarda qazaq­tarda ot qarý bolmaǵan dep jazǵan. Bul túbirimen qate pikir. Bizdiń babalarymyz XV–XVI ǵasyrdan bastap, ot qarý paıdalanǵan. Sol dáýirdegi myltyqtardy qoldanǵan. Biraq atty áskerde ot qarýdy qoldaný yńǵaısyzdyq týdyrady. О́ıtkeni shıti, pilte myltyqtardyń bári uńǵysynan oqtanady. Bul uzaq ýaqyt alady. Máselen, at ústinde shaýyp kele jatyp, siz ony oqtaı almaısyz. Soǵysta ot qarý­lardy jaıaý áskerler óte jaqsy qoldandy. Tarıhı derekterde XIX ǵasyrdyń sońyna deıin Eýropada atty áskerler ot qarýdy az qoldanǵan dep aıtylady. Alaıda áskerı kúshtiń salmaǵy báribir jaıaý áskerde basym boldy. Sondyqtan jaıaý áskeri bar myqty elder alǵa shyqty. Qarý-jaraq túrlerin jańasha damytty.

Babalarymyz kezinde áskerı ónerdi de jaqsy meńgergen, soǵysta jaýdy qorshaý, aınaldyra qorshaý, qasha otyryp urys júrgizý, tutqıyldan soqqy berý sekildi túrli áskerı is-qımyldy jaqsy paıdalanǵan.

– Halqymyz «er qarýy – bes qarý» deıdi...

– Iá, bul uǵymnyń máni tereń. Babalarymyz bes qarýǵa atý, kesý, shabý, túıreý, soǵý qarýlary túrlerin kirgizgen. Má­se­len, atý qarýynyń biri – sadaq. Keıin buǵan myltyq qosyl­dy. Sadaq aǵash, súıek, múıiz, qaıyń qabaǵy jáne taramys syndy materıaldan jasalǵan. Onyń jebeleriniń birneshe túri bolady. Ushy jalpaq eki aıyr bolyp keletin jebeni «qozy jaýyryn» dese, úshkir, úsh-tórt qyrly jebe «saýyt buzar» nemese «kóbe buzar» dep atalǵan. Jebeleri súıekten, múıizden, aǵashtan jasalǵan «doǵal oqtar» bolǵan.

Kesý qarýyna semser, qylysh jáne sapy degen úsh túri jatady. Qylysh basynyń qaıqylyǵy men sabynyń pishinine oraı bir­neshe túrge bólingen. Mysaly, narkeskenniń qaıqylyǵy bir­den alqymynan bastalady, son­dyqtan kesý kúshi joǵary bolǵan. Keıbir qylyshtardy shapqanda aýyr bolý úshin basyn úlkeıtip, jalpaq qylyp jasaǵan. Mundaı aýyr qylyshtar «aldaspan» dep atalǵan. Zulpyqar degen qy­lysh bar. О́tkir. Eki júzdi. Zulpyqar – arabsha «jasyn» degen maǵyna beredi. Ol Áziret Áli­niń (Muhamed paıǵambardyń nemere inisi ári kúıeýbalasy, tórtinshi halıf Áli ıbn Ábý Tálibtiń) aty ańyzǵa aınalǵan qasıetti eki basty qylyshynyń aty. Osy qarýdy da babalarymyz qoldanǵan.

Al túıreý qarýy eki túrli bolǵan. Jebesi jalpaq bolyp keletin túıreý qarýyn «naıza» dese, jebesiniń ushy jińishke, qyrly jasalǵan uzyn «súńgi» dep aıtqan. Ol jaýdyń saýytyn tesip soqqy berýge arnalǵan. Qazaq batyrlary naıza men súńgige baıraq, tý, jalaýsha, shashaq syndy belgiler taqqan. Tý – jalpy áskerdiń belgisi, baıraq – áskerbasynyń dáreje belgisi.

Ertede babalarymyz shabý qarýynyń úsh túrin paıdalanǵan. Bul qarýdyń bir túri – «balta». Onyń júzi ortasha bolyp keledi. Júzi aı pishindes ári endi keletin baltany «aıbalta» dep ataǵan. Júzi syna tárizdes bolyp keletin qarýdy «shaqan» dep aıtqan.

Soǵý qarýynyń eń kóne túri – shoqpar. Ol aǵashtan, aýyr soıyl túrinde jasalady. Soǵý qarýynyń ekinshi túrin «gúrzi» deıdi. Basy metaldan quıylǵan aýyr shoqpar. Soǵý qarýynyń úshinshi túri – «buzdyǵan» dep atalǵan. Buzdyǵan – basy alty ne segiz qyrly temir­den jasalatyn shoqpardyń jeńil túri, biraq soqqysy óte qatty. Al basy temirden, súıekten jasalyp, sabyna shynjyrmen, qaıyspen bos baılanatyn soǵý qarýyn «bosmoıy­n shoqpar» dep ataǵan.

Elimizdegi birqatar mýzeıdiń tapsyrysymen osy qarý-ja­raqtardyń rekonstrýksııasyn jasadym. Sonymen qatar ǵun, qımaq, qypshaq dáýiri men Al­tyn orda kezeńindegi áskerı jaýyngerlerdiń kıimderin, qarý-jaraqtaryn qaıta jańǵyrttym. Shyn máninde, kóshpelilerdiń sol kezdegi sheberleri qarý-jaraq jasaýdyń tehnologııasyn óte jetik meńgergen. Tańǵaldyrady.

Keńestik kezeńde ustalyq óner áýesqoılyq deńgeıge quldyrady

– Zertteýlerińizde qandaı derekterge súıendińiz?

– Men osy eńbekterime 4 ǵy­lymı derektemeni negizge aldym. Birinshisi – jazba derekter. Ásire­se túrkiler týraly Eýropa men Reseı elindegi arhıvterde kópte­gen dúnıe saqtalǵan. Soǵan biraz úńildim. Odan keıin arab, parsy tilinde jazylǵan málimetterdi zerttedim. So­nymen birge «Qorqyt ata» men «Oǵyznama» sııaqty túrki halyqtarynyń jazba derekterine súıendim. Osynyń barlyǵynda kóne qarý-jaraq týraly tyń derekter aıtylǵan. Ekinshi – aýyz ádebıeti. Anyǵynda, qarý-jaraqtar týraly qundy dú­nıelerdi aýyz ádebıetinen aldym. Ásirese kóne epostarda, das­tandarda, ańyz-áńgimelerde, er­tegilerde batyrlardyń usta­ǵan qarý-jaraqtary jaıynda búge-shigesine deıin aıtylǵan. Mun­daǵy derekterdiń deni shyn­dyq­qa negizdelgen. Árıne, shyǵarma sıý­jetinde kórkemdik ásireleý bolǵanymen qarý-jaraq týraly keńirek maǵlumat beredi. Tipti qarýlardyń jasaǵan tehnologııasyn da keltiredi.

Úshinshisi – óner eskertkish­te­ri. 1970 jyldan beri orystyń bel­gili qarý-jaraq zertteýshi ǵaly­my M.V.Gorelık ár dáýirdegi óner eskertkishterinde beınelengen kóshpelilerdiń qarý-jaraqta­ryn zerttep, ony álem­ge tanytty. Sondaı-aq ol óner eskert­kishteriniń derektik mańyzyn dá­leldep jazyp, onyń ádisteme­sin qoldanýdyń úlgisin kórsetti. Aıtalyq, elimizdegi kóne balbal tastardan jaýyn­gerlermen birge beınelegen qarý-jaraq túrlerin jıi kezdes­tiresiz. Petroglıfter­de de solaı. Bir jaǵynan, óner es­kertkishteriniń jazba derek­terine qaraǵanda ózin­dik erek­sheligi bar. Máselen, jazba eskertkishterin zerttegende til bilý qajet. Al óner eskert­kish­teri naqtylyǵymen qundy sanalady.

Al tórtinshisi – arheolo­gııa­­­lyq jáne mýzeılik zattyq eskert­kishter.

Keıin osy zertteýlerimmen tanysqan sol kezdegi Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, akademık Manash Qozybaev aǵamyz ózi basqaryp otyrǵan ǵylymı mekemeden kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýǵa usynys aıtqan edi. Biraq sáti túspedi. Keıin Ortalyq mýzeı dırektory, etnograf-ǵalym Nursan Álim­baıdyń jetekshiligimen «Qazaqtyń dástúrli jaraqtary: genezısi, qurylymy, ulttyq mádenı qyz­meti» atty taqyryp alyp, tarıh ınstıtýtynda ǵy­lymı eńbegimdi qorǵadym.

– Qazir ustalar jaıynda kóp aıtylmaıdy. Buǵan ne deısiz?

– Buǵan otarshyldyq júıe­niń salqyny qatty tıdi. Olar qazaqtyń ǵajaıyp ustalyq ónerin joıýǵa kúsh saldy. Pat­sha zamanynda qazaqtarǵa temir, kúkirt satpaý týraly qu­pııa jarlyq bolǵan eken. Al ke­ńestik kezeńde ustalyq óner áýesqoılyq deńgeıge deıin qul­dyrady. Mysaly, О́zbek­standa halyq sheberleriniń dárejesi Sýretshiler odaǵy mú­she­lerimen birdeı sanaldy. Olar memlekettik tapsyrys alyp, jumys istedi. Al biz atadan balaǵa mıras bolyp kelgen ónerimizdiń baǵasyn bilmedik. Ony Mádenıet mınıstrligindegi áýesqoılyq ónermen biriktirip qoıdy. Búginde elimizde altyn qaqtaý, kúmis býlaýdy biletinder joq. Qazirgi sheberlerdiń deni eýropa ustalyq óneriniń ádis-tásilin úırengen. Al ulttyq ónerdiń qyr-syryn biletin maman sırek.

Buryn el ishinde ustalardyń bedeli óte zor bolǵan edi. XIX ǵasyr­da qazaq ustalary jaıyn­da orys zertteýshileri biraz derek qaldyrǵan. Mundaı maz­mun­dy málimetterdi Shoqan Ýálı­ha­novtyń da jazbalarynan da kezdestiresiz.

О́tken ǵasyrdyń 50–60 jyl­darǵa deıin halyq arasynda temirden túıin túıgen ǵajap usta­lar ómir súrdi. Olardy jurt erekshe syılady. Qazaq «jer astynyń patshasy – usta» dep tanydy. Usta dúkeninde ádepsiz sóz aıtylmaıtyn. О́kinishke qaraı, osynyń bári umytyldy.

– Bir maqalańyzda «batyr» degen uǵymǵa basqasha maǵyna beripsiz. Sony ashyp aıtasyz ba?

– Biz soǵysta erlik kórsetkendi batyr dep túsinemiz. Bir jaǵynan, buǵan kelisemin. Al shyn máninde, bul uǵymnyń máni basqasha. Batyrlar kóshpeli qoǵamdaǵy kásibı áskerılerdiń áleýmettik jigi. Olar tek áskerı ispen ǵana aınalysqan. Batyrlardyń maq­saty – halyqty syrtqy jaý­dan qorǵap, eldegi ishki tártipti saqtaý. Olardyń áýletinde áskerı kásip atadan balaǵa jalǵasqan. Áskerı ádis-tásilderdi de jetik meńgergen. Qarýlardy sheber qoldanǵan. Shyn máninde, qazaq qo­ǵamynda áskerı ónerdiń barlyq túri osy kásibı ortada saqtalyp, damyp otyrǵan. Ba­tyrlardyń qoǵamdaǵy bas­qa áleýmettik toptarmen qarym-qatynasy da, is-áreketi de ózgeshe bolǵan. Sondaı-aq batyrlar soǵysta jaýymen jekpe-jek shyq­qandy mártebe sanaǵan. О́lim­nen qoryqpaǵan. Qaıta, maıdan dalasynda erlikpen kóz jumýǵa daıar bolǵan. Tipti soǵysta mert bolýdy maqtanysh kórgen. Bizdiń tarıhymyzdyń deni batyrlarmen tyǵyz baılanysty. Olar el ishinde erekshe qurmetke ıe boldy. El men jerdi jaýdan qorǵaǵan batyrlardyń esimderi rý uranyna aınaldy.

Shyǵys beıneleý óneriniń bási bıik

– San qyrly ónerdiń ıesisiz. О́zińizdi kimmin dep esepteısiz?

– Eń aldymen, sýretshimin. Sodan keıin etnograf-qarý tanýshymyn.

– Biraq sýretshiligińiz tasada qalǵan joq pa?

– Shynynda da, sýretshiligime az ýaqyt kóńil bóldim. Alaıda qylqalamymdy tastaǵan joq­pyn. Qazir alańsyz shyǵarma­shylyqpen aınalysyp jatyrmyn. О́z basym Shyǵys halyq­tarynyń beıneleý ónerin jo­ǵary baǵalaımyn. Ásirese japon qylqalam sheber­leriniń tuńǵıyq oıǵa tartatyn túrli-tústi grafıkalyq týyndylaryn erekshe kóremin. Solarǵa elik­tep, biraz jumys istedim. Qy­taı sýretshileri de unaıdy. Olar­­dyń peızajdarynda sý, jartas, aǵash beınesi erekshe rámizdik, fılosofııalyq mánge ıe bolady. Sý – turaqsyzdyqtyń belgisi. Aǵyp ketedi. Taý – máń­gilik, al aǵash solardyń ortasynda bıikke umtylyp ósip kele jat­qan kúsh-jiger rýhy retinde beınelengen. Bir jaǵynan, bul – rámizdik dúnıeler. Biraq adamdy fılosofııalyq oıǵa jeteleıdi.

Beıneleý óneriniń barlyq janryn jaqsy kóremin. Alaıda peızaj ben portret janyma jaqyn. Kórkem ádebı kitaptardy da bezendirýmen aınalystym. Sonaý jyldary «Jalyn» baspasynan shyqqan «Qazaq ertegileri» men basqa da kitaptardyń ıllıýs­trasııasyn jasadym.

Meniń peızajdarymda shy­ǵys sýretshilerine tán ór­nek-naqyshtar jıi kezdesedi. О́ıt­keni bizdiń ónerde áli de bolsa eýrosentrıstik kózqaras basym. Al maǵan Shyǵys beıneleý óneriniń bási bıik.

– О́mirde ókinishińiz bar ma?

– О́kinishim joq. Jas kúnim­nen armandaǵan dúnıege qolym jetti. Joǵary oqý ornynda oqydym. Jaqsy ustazdardyń tálimin aldym. Qyzmetten de kende bolǵan joqpyn. Jaqyn aralasatyn sýretshi dostarym da jetedi. Bastysy, otbasydan da jolym boldy. Zaıybym da elge tanymal sýretshi. Biraz týyn­dylary elimizde jáne shetelde ótken kórmelerge qoıyl­ǵan. Jalpy, sýretshilerdiń ómiri jeńil dep aıta almaımyn. Olar sheberhanadan shyqpaı, ózimen-ózi ońasha jumys istegendi unatady. Joldasym ekeýmiz osy jaǵynan bir-birimizdi jaqsy túsinemiz. Bir-birimizdiń kem­shin tustary bolsa, tolyqtyramyz. Shyǵarmashylyqta da jaqyn­byz. Qazir balalarymyz ósip, nemere súıip otyrmyz.

Meniń eki qalamym bar: birin­shisi – qylqalam, ekinshisi – qaýyr­syn qalam. Osy eki qa­lamd­y qatar ustap kele jatyrmyn. Sonyń arqasynda ómirde de, ónerde de óz jolymdy taptym.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»