Tatarstan Respýblıkasynyń Memlekettik keńesshisi Mıntımer Shaımıev, Ázerbaıjan Respýblıkasy Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Anar Rasýloglý Rzaev, Reseı Federasııasy Prezıdentiniń halyqaralyq mádenı yntymaqtastyq jónindegi arnaıy ókili Mıhaıl Efımovıch Shvydkoı, TÚRKSOI Bas hatshysy Sultan Raev onlaın jelisi arqyly quttyqtaý lebizin aıtty.
Dástúrli jıyndardan erekshe ótken bul basqosýdyń bel ortasynda Oljas aqynnyń ózi otyrdy, muhıttyń arǵy-bergi jaǵynda álemdik lıngıvıstıkadan túrki sóziniń izderin túgeldep júrgen dostary, jas dostary, úzeńgiles serikteriniń birazy qatysty.
О́tkenge sál sheginis jasasaq, aqynnyń «AZıIа»-sy 1975 jyly 7 sáýir kúni Máskeýdegi «Naýka» baspasynan shyqty, túrkilerdiń rýhanı dúnıesine jan bitirdi, kóshpelilerdiń estetıkalyq murattary jahandaný zamanynda iz-tússiz joǵalyp ketýi múmkin emes ekenin eskertti. Lıngvıstıka salasyndaǵy zertteýleri oıdyń keremet sulýlyǵyn teorııalyq tereńdikpen úılestirdi, lıngıvıstıkadaǵy túrkilik izdiń jańǵyryǵyna nazar aýdartqysy keldi, ejelgi Rýs mádenıeti oqshaýlanbaǵan jaǵdaıda ómir súrgenin, ondaǵy qypshaq, kóshpelilerdiń daýystaryna den qoıdy. Súleımenovtiń ini dosy Baqytjan Qanapııanovtyń sózimen aıtqanda, tarıhı sýbektilerdiń teńdigi, Eýrazııa keńistigi jabaıylardyń mekeni emes, tarıhı úderistiń tolyqqandy qatysýshysy degen kózqarasty ǵylymı aınalymmen ıntegrasııalaǵysy keldi. «Resmı qýdalaý bolǵan joq, biraq ashyq pikirtalas ta bolǵan joq. 15 myń danamen shyqqan kitaptyń birazy taralyp úlgirdi. Shyǵarma týraly baspasózde birde-bir pikir bolmady. Jarııalanǵan joq. «Tek jasyryn tyıym salý: dáıeksóz keltirmeý, talqymalaý, qoldaý kórsetpeý» tárizdi áreketter asa qupııa jaǵdaıda júrip jatty. Orystildi qazaq qalamgerleri shyǵarmalarynda jalpyadamzatty ulttyq tereń túsiný arqyly kórsetetin bolsa, álemdik ádebıettiń ıgiligine aınalatynyn KSRO ıdeologteri túsingisi kelmedi», deıdi Baqytjan Qanapııanov.
Jıyndy ashqan Oljas aqynnyń aıtýynsha, 70-jyldary patrıotızmniń kemshindigi satqynnyń tańbasymen teńestirildi. Mundaı jaǵdaıda jyndyhanaǵa kúshtep jatqyzý, bolmasa, KSRO azamattyǵynan aıyryp shetelge ketirý joly turdy. Osy kezde Oljas Súleımenov Qazaqstan basshysy D.Qonaevqa jazǵan «Ashyq hatynda» ózine de, kitapty jarııalaýǵa atsalysqan joldastaryna da qaýip-qater tóngenin, jaǵdaı kómek suraýǵa májbúrlegenin jazdy. KSRO basshysy L.I.Brejnevpen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan Dımash Ahmetuly aqyn taǵdyryna aralasyp, Brejnevke bárin túsindirdi. Aqyndy qýdalaýdyń jónsiz ekenine kózin jetkizip, qaýip-qaterden aman alyp qalý úshin Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń músheligine qabyldady.
1975 jyly 9 shildede «Lenınskaıa smena» gazetinde Svetlana Shteıngrýd pen Rashıda Zýevanyń «Kypshaq sózderi slavıan jolyna tústi» atty maqalasynda «AZıIа»-ny ashyq qoldady degendi buryn syrttaı estigenbiz.
Osy jıynǵa Izraılden at arytyp kelgen Svetlana Shteıngrýd bizben áńgimesinde aqynnyń keıde paradoksaldy bolyp kórinetin qısyndy batyldyǵy men beıtaraptyǵy tańǵaldyratynyn, aqyndy zertteý, ony óz deńgeıinde túsiný osy ǵasyrdyń ekinshi jartysynda nemese keler ǵasyrlardyń enshisine óte me dep qaýiptenetinin aıtty. Sebebi álem lıngvıstıkasynan túrki tilderi izderin izdeý áli bir júıege túsken joq. Kúni búginge deıin ony taldaýǵa tisi batpaı, aqynnyń áýesqoılyǵy dep jyly jaýyp qoıǵysy keletinder de barshylyq. «Tıýrkı v doıstorıı», qazaqshasy «Atamzamanǵy túrkiler» degen kitaby «AZıIа»-nyń jańǵyryǵyndaı eńbek ekenine kúmán keltire almasa da, az taldandy. Sebebi aqyn adamzat tarıhynyń túp negizine kóz jiberý arqyly túrkiniń de túp tórkinin izdedi. Biraq bul baǵytta talpynys áli ázirge tym álsiz. «Onyń jańalyǵyna qısyndy qarsylyq bildirgen ǵalymdy áli kezdestirgen joqpyn. Múmkin, aqyndy túrki tektes elder tarıhy deńgeıinde zertteýdi qolǵa alý kerek shyǵar. Bul bastamaǵa qazaqtar múddeli bolýy kerek», deıdi Svetlana Shteıngrýd.
Jıynǵa qatysqan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenovtiń aıtýynsha, O. Súleımenov 60-jyldardyń basynda KSRO poezııasyna álemine qubylys bolyp endi, túrki tilinen engen sózderdi álemdik ádebıet aınalymymen ıntegrasııalady. Onyń aıtýynsha, «AZıIа» dáýirmen shektelmeıtin mádenı qujattyń sırek kezdesetin úlgisine aınaldy. Muny akademııalyq ortalarda pikirtalas emes, mádenı sýbektıvtilik aktisi, ultshyldyq emes, teńgerimdi qalpyna keltirý, taný emes, moıyndaý dep qabyldaý kerek. «Oljas AZıIа-ǵa úlken daıyndyqpen keldi. 1962 jyly «Kochevnıkı ı rýs» degen maqalasy sol kezderi «Prostor» jýrnalynda jarııalandy. Arada jyldar ótkende osy taqyrypqa qaıta oraldy, dúnıege «AZıIа» kelip, KSRO Ǵylym akademııasynyń lıngıvıstıkaǵa qatysty qasań pikirin tas-talqanyn shyǵardy» deıdi Mereke Qulkenov.
Mereke Qulkenov aıtyp ótkendeı, Oljas shyǵarmalaryn, onyń ishinde «AZıIа»-ny mektep baǵdarlamalaryna akademııalyq pán sabaǵy retinde engizetin kez keldi. Sol kezde ǵana bolashaq urpaq «AZıIа»-ny ulttyq rýhtyń qaınar kózi dep tanıdy.
ALMATY
