Qarjy daǵdarysynyń kesirinen apshysy qýyrylǵan kóptegen memleketterdegi áleýmettik máseleler halyqty bılikke qarsy narazalyq sharalaryn ótkizýge ıtermeleýde. Olardyń talap-tilekterin qanaǵattandyrýǵa ekonomıkalyq túıtkilder ázirge múmkindik berer emes. Mundaı keleńsiz jaǵdaılar áli de jalǵasa beretin syńaıly. О́ıtkeni, jahandy jaılaǵan qarjylyq qıyndyqtardy aýyzdyqtaýǵa basqasy bylaı tursyn, men degen alpaýyt elderdiń ózi dármensizdik tanytýda.
AQSh halqy alańdaýly
Amerıkalyq keıbir kompanııalardyń jaǵdaıy tym nashar. Olardyń birqatary qolyna taıaǵyn ustap, taqyrda otyryp qalmaýdyń qamymen jantalasyp jatyr. Al munyń barlyǵy el halqynyń turmys-tirshiligine keri áserin tıgizeri sózsiz. Munaı baǵasynyń quldyraýyna baılanysty Tehastyń munaı-gaz salasyndaǵy General Electric kompanııasy ári-sári kúı keshýde. Qurylym aldaǵy naýryz aıynan bastap jumysshy-qyzmetkerleriniń 45 paıyzyn «bostandyqqa» shyǵaryp salýdy josparlaýda. Kompanııanyń mundaı qadamǵa barýyna, árıne, qarjy tapshylyǵy májbúr etip otyr. Budan bólek, AQSh-taǵy elektronıka ónimderin satýmen shuǵyldanatyn kompanııalar da tótep bere alar emes. Máselen, sońǵy kezderi Radio Shack atty alpaýyt bankrotqa ushyrady. Sonyń saldarynan 2 400 dúkenin satylymǵa qoıdy. Onyń 1 500-ge jýyǵyn eldegi Amazon kompanııasy satyp alýǵa nıet bildirýde. Sarapshylardyń aıtýynsha, orasan shyǵynǵa batqan Radio Shack qurylymy aksııalarynyń quny 90 paıyzǵa quldyraǵan. Bul jyl basynan beri AQSh-tyń bankrotqa ushyraǵan iri qarjy ınstıtýttary men turalaǵan kásiporyndarynyń qatary qalyńdaı túskenin ańǵartady. Árıne, bul jaǵdaılar memlekettegi áleýmettik túıtkilderdiń kúrdelene túsýine áser etpeı qoımaıdy. Oraıy kelgende aıta keteıik, búgingi AQSh-ta árbir besinshi bala joqshylyqtyń zardabyn tartýda. Sózimiz dáleldi bolýy úshin taıaýda júrgizilgen zertteý nátıjelerine kóz júgirtelik. 2008 jylǵy qarjy daǵdarysy bastalǵannan keıin jarytyp tamaq ishpeıtin amerıkalyq balalardyń sany 2 esege artqan. Perzentterin tamaqtandyrý úshin kóptegen ata-analar azyq-túlik bankterine udaıy alaqan jaıýǵa májbúr kórinedi. Memlekettegi Halyq sanaǵy bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, elde 16 mıllıonnan astam jetkinshek bir tilim nan taba almaı, qysylyp otyrǵan otbasylarda turady eken. Qarjy daǵdarysy bastalǵan 2008 jylǵa deıin olardyń sany 9 mıllıondy quraǵan. «Amerıkaǵa arnalǵan demokratııa» uıymynyń qoǵammen baılanys jónindegi dırektory Nıl Sroka «Elimizde ekonomıkany qalpyna keltirý jumysy múlde kereǵar jaǵdaıda júrgizilýde. Sonyń kesirinen jyly-jumsaqtyń barlyǵy tek aýqatty adamdarǵa ǵana buıyrýda. Al kúndelikti nápaqasyn ázer taýyp júrgen qarapaıym jurtshylyq úshin eshqandaı jaqsylyq bolmaı tur. Tipti, keıbir salalar boıynsha sóz qozǵaýdyń ózi qıyn. Qara halyqtyń jaı-kúıin oılap otyrǵan eshkim joq. Amerıkalyqtardyń 1 paıyzy baıyǵan ústine baıyp jatyr. Balalardyń 20 paıyzy ashtan ilmıip, bir tilim nanǵa qoly jetpeýde. Sońǵy derekterge súıene sóılesek, AQSh ónerkásibi damyǵan 35 eldiń ishinde kedeılik taqsiretin tartyp otyrǵan balalar sany boıynsha ekinshi orynda tur. Bul máselede Qurama Shtattar tek Rýmynııaǵa ǵana jol beredi eken. Sarapshylardyń sózine qaraǵanda, baı men kedeı teńsizdigimen kúresý úshin birinshiden, eń tómengi jalaqy mólsherin kóbeıtý qajet kórinedi. Buǵan qosa, artyq jumys isteýge qatysty eńbek kelisimsharttaryn qaıta qaraǵan jón. Sondaı-aq, mamandar jumys isteıtin ata-analarǵa bala kútimine jaratatyn qarjy bólý júıesin qurý qajet dep esepteıdi. Aıta keteıik, AQSh-tyń birqatar sarapshylary el prezıdenti Barak Obamanyń taıaýda aıtqan «orta taptyń ál-aýqatyn jaqsartý ishki saıasattyń basym baǵyty» degen sózine oraı kekesinmen ún qatýda. Olar eger prezıdent bos sózden tyıylyp, júıeli jumys júrgizbese, onda memlekette qalyptasyp otyrǵan ekonomıkalyq-áleýmettik aýyrtpalyqtar jaqyn arada jeńildemeıdi dep sanaıdy.
Germanııadaǵy kóńilsiz kórinister
Daǵdarys yzǵary Germanııanyń boıyn titirkendire bastaǵan sekildi. О́ıtkeni, munda áleýmetti tolǵandyrǵan máseleler jıi-jıi qylań berýde. Bul jaǵdaılar eldegi irgeli kompanııalardyń qarjy tapshylyǵymen betpe-bet kelýinen týyndap otyr. Nemis halqy maqtan etetin iri qurylymdardyń biri, elektronıka, elektrotehnıka, medısınalyq quraldar, elektroenergetıka óndirisi salasyndaǵy alpaýyttar qataryndaǵy Siemens konserni qarjylyq qıyndyqtarǵa baılanysty qyzmetkerlerin jappaı qysqartatyny jaıly ashyq málimdedi. Búginde jumystan bosatý jónindegi habarlama jazylǵan paraqshalar kompanııa arqasynda nápaqa taýyp kelgen 7 800 adamǵa taratyp berilgen. Bul konserndegi barlyq jumysshylardyń 2 paıyzyn quraıdy. Olardyń 3 myńnan astamy Germanııa azamattary kórinedi. Birinshi kezekte Siemens kompanııasynyń Erlangen qalasynda ornalasqan bólimshesindegi 900 qyzmetker óz jumysynan qol úzedi. Jalpy, kompanııa qyzmetkerlerin qysqartý arqyly 1 mlrd. eýroǵa jýyq aqsha únemdeýdi kózdep otyr. Únemdelgen qarjy ınnovasııalyq jobalarǵa jaratylmaq. Sońǵy derekter boıynsha, qurylymnyń tabysy jyl ótken saıyn 1-2 mlrd. eýroǵa kemip keledi. Qazirgi tańda el halqynyń bılikke degen ókpesi qara qazandaı. Qoǵamda erteńge degen senimine selkeý túsken azamattar qatary óse túsken. Máselen, memlekettegi «Verdı» qaýipsizdik salasy qyzmetkerleriniń odaǵy narazylyq sharalaryn ótkizetinderin habarlady. Bul ereýilge Gambýrg, Shtýtgart jáne Gannover áýejaılarynyń jumysshylary da qoldaý bildirgen. Munyń saldarynan 80 myńǵa jýyq jolaýshy zardap shegýi múmkin. Atalmysh kásipodaq qaýipsizdik salasy qyzmetkerleriniń jalaqysyn ósirýdi talap etýde. Bylaıǵy jurtqa Germanııada bári óz qalpynda sekildi kórinedi. Alaıda, eldiń syrtqy jáne ishki jaǵdaıy sonshalyqty máz emes. Buǵan memlekettiń birqatar odaqtastarynyń basyna túsken aýyrtpalyqtar tikeleı áser etip otyrǵany belgili.
Meksıkalyq muǵalimder bas kóterdi
Meksıka astanasy Mehıko qalasynda myńdaǵan muǵalimder ereýilge shyqty. Olar eńbekaqylarynyń óz ýaqytynda berilmeı otyrǵanyna ashýly. Narazy top eńbek jaǵdaıynyń tómendigi men ózderiniń quqyqtarynyń shektelýine de qarsylyq bildirýde. Ereýilshiler shahardyń basty alańynda shatyr quryp, jol qozǵalysyna kedergi keltirip otyr. Narazylyq aksııasyn uıymdastyrýshylar jergilikti bılik qoıylǵan talapqa laıyqty jaýap berilmese, ereýildi jalǵastyra túsetinin jetkizýde. Muǵalimder odaǵynyń ókili Rýben Nýnez: «Barlyq qoǵamdyq uıymdardy, jumysshylardy, fermerler men úı sharýasyndaǵy áıelderdi bizge qosylýyna shaqyramyz. Barlyǵymyz birlesip, eńbek etýshilerdiń quqyǵyn qorǵaýdy talap etýimiz qajet», deıdi. Meksıka úkimeti memleket qazynasynyń besten bir bóligin bilim berý salasyna jumsaıdy. Biraq soǵan qaramastan, meksıkalyq oqýshylar sabaq úlgerimi boıynsha tómengi kórsetkishke ıe. Jalpy, Meksıkada áleýmettik túıtkilder óte kóp. Ásirese, qoǵamda tártipsizdik pen qylmystyń órship turǵany el damýyna keri áserin tıgizýde.
Brazılııada sý tapshy
Bıyl Brazılııanyń kóptegen qalalary karnavaldan bas tartatyn boldy. Buǵan elde sońǵy 85 jylda bolmaǵan eń qatty qurǵaqshylyq negizgi sebep bolyp otyr. Eldiń kóptegen óńirlerinde sý tapshylyǵy úlken problemaǵa aınalyp barady. Qýańshylyqtan, ásirese, aýyl sharýashylyǵy zııan shegýde. Oǵan qosa, elektr qýatynyń 80 paıyzy gıdroelektrstansalardan óndiriletindikten, Brazılııada energetıka tapshylyǵy da sezile bastady. Soǵan baılanysty eldiń birneshe shtatynda aýyzsýdy únemdeý sharalary jalǵasýda. El ekonomıkasyna munaı naryǵyndaǵy daǵdarys ta soqqy berýde. Brazılııa turǵyny Pepe Karakossa: «Menińshe, karnavaldy boldyrmaý eshteńeni sheshpeıdi. Az ǵana ýaqytta aýyzsý taýsylyp qalmaıdy. Karnaval – Brazılııanyń ulttyq qundylyǵy. Jylyna bir ret ótetin asa mańyzdy sharaǵa tyıym salý durys emes», deıdi. Al mádenıet salasynyń ókili Marsello Danıel: «Biz kóshe karnavalyn ótkizbeýdi jón kórip otyrmyz. О́ıtkeni, shara barysynda qalalarǵa týrıster óte kóp keledi. Olardyń barlyǵyna jaǵdaı jasaý qıyn. Ásirese, sý tapshylyǵy qol baılap tur», deıdi. Osylaısha, Brazılııa qalalarynyń jartysynda sýdyń jetimsizdigi halyqty tyǵyryqqa tireýde. Tipti, jýynatyn jáne ishetin sýdyń ózi úlken máselege aınalǵan. Buǵan qosymsha, munaı baǵasynyń quldyraýy da memlekettiń ahýalyn nasharlatyp jibergen. Daıyndaǵan Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».
