Sýretti túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Zulmat zamanda qaza bolǵan jandardyń rýhyna taǵzym etken taǵylymdy is-sharada Memleket basshysy sóz sóılep, ótken ǵasyrda keńes odaǵyna qarasty kóptegen halyq talaı qıyndyqty bastan ótkergenin, sonyń ishinde qazaq eli de zobalań jyldardyń taýqymetin tartqanyn keńinen qozǵady.
«Kúshpen ujymdastyrý naýqany kezinde mal-múlkinen aıyryldy. Jurtymyz alapat ashtyqtan qynadaı qyryldy, kóp adam jan saýǵalap, shetel asyp ketýge májbúr boldy. Stalındik repressııa kezinde ultymyzdyń zııalylary, bilimdi, kózi ashyq azamattar jappaı qýdalandy. Myńdaǵan adam halyq jaýy atanyp, aıaýsyz azaptaldy, sotsyz atyldy. Ultymyz az ǵana ýaqyt ishinde Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov sııaqty myńdaǵan eń asyl perzentterinen aıyryldy. Qazaqstan aýmaǵynda GÝLAG júıesiniń 11 lageri ornalasty. «ALJIR» de – dál sondaı qasiretti jerdiń biri. Munda jazyqsyz jala jabylǵan 8 myńǵa jýyq áıel qamaýda otyryp shyqqan. Olardyń arasynda Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Temirbek Júrgenov, Beıimbet Maılın, Sanjar Asfendııarov syndy áıgili tulǵalardyń jubaılary bar. ALJIR azabyn kórgen jandardyń urpaqtary qazir ortamyzda otyr», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent saıası qýǵyn-súrgin tek qazaq halqynyń basyna túsken zobalań emes ekenin, mysaly, ALJIR-de alpystan asa etnos ókilderi qamaýda bolǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, sol qasiretti dáýirdiń qurbany bolǵan, zardabyn tartqan jurttyń bári osy náýbetterden sabaq alýy kerek. Mundaı kesapat eshqashan qaıtalanbaýǵa tıis. Al qazirgi tarıhı zamanda bul tek ózimizge ǵana baılanysty. Ult jylnamasyndaǵy qaraly kezeńderdi jadymyzda jańǵyrtýdyń túpki máni – osynda.
Tól tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin ashý – ata-babalardyń jáne keıingi urpaqtyń aldyndaǵy qasterli boryshymyz. Keıingi jyldary bul baǵytta naqty jumys júrgizilip jatyr. Osydan 5 jyl buryn Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa quryldy. Kóptegen sarapshy men ǵalym úsh jyl boıy tynymsyz eńbek etti. Memlekettik jáne mekemelik arhıv qujattary egjeı-tegjeı zertteldi. Saıası qýǵynǵa ushyraǵan 300 myńnan asa azamat aqtaldy. 2,5 mln-nan asa materıaldyń qupııa belgisi alynyp tastaldy.
Komıssııa zerttegen qujattar negizinde 72 tomdyq jınaq daıyndaldy. Qýǵyn-súrgin kezinde Alashorda qaıratkerlerine qatysty qozǵalǵan ister 12 tom bolyp jaryqqa shyqty. Bul eńbekti ázirleý barysynda buryn esh jerde jarııa etilmegen qujattar alǵash ret ǵylymı aınalymǵa engizildi. Sondaı-aq Prezıdent arhıviniń janynan HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin qujattaryn zertteýmen aınalysatyn arnaıy ortalyq ashyldy. Buryn qupııa bolyp kelgen 700 myń qujat, ıaǵnı qylmystyq is osy ortalyqqa tapsyryldy.
«Bul – shyn máninde, elimizde buryn-sońdy bolmaǵan óte aýqymdy jumys. Ashyǵyn aıtýymyz kerek, basqa memleketterde osyndaı kólemdi zertteýler áli jasalǵan joq. Munyń bári – zertteýshi mamandardyń qajyrly eńbeginiń nátıjesi. Men el tarıhyn zerdeleýge belsene atsalysqan barsha azamattarǵa, sonyń ishinde komıssııa múshelerine shyn júrekten rızashylyǵymdy bildiremin. Olardyń eńbegi mindetti túrde marapattalady. Qazirgi tańda ǵalymdarymyz jınalǵan derekterdi júıelep, bir izge túsirip jatyr. Bul – ult keleshegine qajetti asa mańyzdy jumys. Tól shejiremizdi muqııat zertteýimiz jáne tereń bilýimiz qajet. Bul – aksıoma. Ultymyzdyń tarıhyn bilmeı, eń bastysy, ony tereń túsinbeı, qazirgi zamanǵy túrli saıası úrdister týraly durys paıym jasaý múmkin emes. Mıllıondaǵan adamnyń totalıtarızm qurbany bolǵanyn jadymyzda saqtaý – qasterli paryzymyz. Tarıhty burmalaýǵa, sol kezeńdegi memlekettiń adamgershilikke jatpaıtyn zulym saıasatyn aqtaýǵa múldem bolmaıdy. Sondaı-aq tarıhty saıasattyń qolshoqpary etip, popýlıstik ıdeıalardy nasıhattaıtyn, el ishine iritki salatyn qural retinde paıdalanýǵa jol bermeýge tıispiz. Bizdiń qoǵamda joǵary azamattyq jaýapkershilik saltanat qurýǵa tıis. Qýǵyn-súrgin men asharshylyqtan eń kóp zardap shekken qazaq halqy bolsa da, bul – burynǵy keńes memleketinde ómir súrgen barlyq derlik halyqtardyń basyna túsken qasiret. Sondyqtan mundaı náýbetter eshqashan qaıtalanbaýy úshin odan sabaq alý óte mańyzdy», dedi Memleket basshysy.
Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev halqymyz uly dala órkenıetiniń biregeı mádenı kodyn saqtap kele jatqanyn, sonyń arqasynda biz el taǵdyry synǵa túsken qaterdiń bárin eńserip, árdaıym ar-namysymyzdy bıik ustaı bilgenimizdi alǵa tartty.
«Jurtymyz eń qıyn kúnderdiń ózinde yntymaq, gýmanızm, baýyrlastyq sııaqty qundylyqtardan ajyraǵan joq. Túrli náýbetten japa shekkenderdiń bárine kómek qolyn sozdy. Sol sebepti ózara qamqorlyq, jaýapkershilik, tózimdilik sııaqty qasıetter ulttyq bolmysymyzdyń sıpatyna aınaldy. Tarıhqa degen kózqaras qaı kezde de saıası ahýaldyń yqpalynda ketpeýge tıis. Biraq ókinishke qaraı, qazir bul barlyq jerde úırenshikti jaǵdaıǵa aınaldy. Kúni keshe ǵana jer-kókke syıǵyzbaı madaqtalǵan tarıhı tulǵalar ǵalym-symaqtardyń qalaýymen jaǵymsyz adamǵa aınalyp sala beredi. Kerisinshe, bir kezde atyna qara tańba basylǵan saıası qaıratkerler túrli nasıhatshylardyń arqasynda tanymal bolyp shyǵa keledi. Al qýǵyn-súrgindi uıymdastyrýshylar men oryndaýshylar qaharmanǵa aınalyp ketti. Biz jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, ǵalymdar men dárigerlerdiń, sondaı-aq olardyń týystary men jubaılarynyń esimin umytpaýymyz kerek. Biraq qandaı aýyr bolsa da, ótken kúnderdiń qasireti elimizdiń damýyna, ósip-órkendeýine kedergi bolmaýǵa tıis. Búgingi ahýalǵa ótkenniń ólshemimen qarap, únemi keshegi kúnmen ómir súrýge bolmaıdy. Tarıhqa barynsha keń aýqymda qaraǵan jón. Biz taǵdyrdan teperish kórdik degen oıdan arylýymyz qajet. О́tkenge jaltaqtaý – álsizdiktiń belgisi. Qazaq halqy táýelsiz jáne egemen el bolý jolynda san túrli qıyndyqty artqa tastap, kóptegen syn-qaterdi eńserdi. Sondyqtan táýelsizdik bárinen qymbat qasterli uǵym ekenin sanaǵa sińirýimiz qajet. Jalpyulttyq birligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, memlekettigimizdi nyǵaıtý mańyzdy. Taǵy da qaıtalap aıtamyn: ótkendi umytpaı, tól tarıhymyzǵa qurmetpen qaraý – durys, demek biz tek alǵa qaraı júrip, jarqyn bolashaqqa umtylýymyz kerek», dedi Prezıdent.
Sonymen qatar Memleket basshysy strategııalyq baǵdarymyzdy berik ustanyp kele jatqanymyzǵa toqtalyp, naqty isterdi sóz etti. Atap aıtqanda, Ádiletti Qazaqstandy qurý úshin aýqymdy reformalar jasap jatyrmyz. Úsh jyl buryn jalpyulttyq referendým ótkizip, Ata zańymyzǵa ózgerister engizdik. Sol arqyly elimizdiń turaqty damýyna myzǵymas negiz qaladyq. Memlekettiń saıası júıesin túbegeıli jańǵyrtyp, Parlamenttiń quzyretin keńeıttik, Úkimettiń jaýapkershiligin kúsheıttik. Konstıtýsııalyq Sot quryldy. Azamattardyń memlekettik mańyzy bar sheshim qabyldaýǵa qatysý múmkindigi edáýir artty. Aýyl jáne aýdan ákimderi tikeleı saılanatyn boldy. Bul qadam qoǵamnyń bılikke degen senimin nyǵaıta tústi. Zań men tártip ústemdigin ornyqtyrý, áıelderdiń quqyǵy men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin júıeli reformalar júzege asyryldy. Osy baǵytta Parlament tıisti zańdar qabyldady. Bul – elimizdi jan-jaqty jańǵyrtýdy kózdeıtin aýqymdy jumystyń bir bóligi ǵana. Aldymyzda qyrýar sharýa kútip tur. Shyn máninde reformalardyń nátıjesine ultymyzdyń sana sezimi, tipti bolmysy ózgere bastady. «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq jobasy – sonyń aıqyn dáleli, halyq bul uzaqmerzimdi strategııany jappaı qoldady.
«Biz qazir bir el bolyp Ádiletti memleket pen berekeli qoǵam quryp jatyrmyz. Osy ortaq iske azamattarymyz belsene qatysýda. Halqymyzdyń reformalarǵa degen senimi zor. Sebebi jurtymyz – jasampaz ári jańashyl. Elimizde jańa saıası jáne saılaý mádenıeti ornyǵyp keledi. Qoǵamda ár alýan pikir bolsa da, tutas eldiń maqsat-muraty – bir. Jurtshylyq masyl bolý, orynsyz syn aıtyp, min taǵý sekildi teris qasıetterden jırene bastady. Biz eńbekqor, bilimpaz jáne ozyq ult bolýǵa umtylǵan elmiz. «Zań jáne tártip» memleketimizdiń basty baǵdaryna aınalýda. Elimizde sanaly, sapaly qoǵam qalyptasyp keledi. Júrgizilip jatqan reformalardyń maqsaty da – osy. Bul tarıhı maǵynasy bar jumys toqtamaıdy, jalǵasa beredi. Biz ulttyq bolmysymyzdy bekemdep, yntymaq-birligimizdi nyǵaıta beremiz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Buǵan qosa Prezıdent jastarǵa qarata sóz sóılep, olar tól tarıhymyzdy tereń bilý óte qajet ekenin, biraq bul tek ótken kúnmen ómir súrý degen sóz emes ekenin aıtty.
«Árbir jas keleshekke aıqyn kózqaraspen qarap, nyq qadam basýy kerek. Qazirgi zaman óte kúrdeli, buryn bolmaǵan úrdister paıda bolyp jatyr. Jasandy ıntellektiniń búkil qoǵamdyq damýǵa qandaı yqpaly bolmaq ekeni áli tolyǵymen zerttelmegen. Adamzatqa tónetin qaýip-qaterler az bolmaıdy. Sondyqtan eń aldymen jastarymyz bulyńǵyr keleshekke tolyq daıyn bolýǵa tıis. Bul maqsatqa jetý úshin óskeleń urpaqtyń kózi ashyq, kókiregi oıaý, uqypty, tártipti, jınaqy bolýy kerek. Abaısha aıtqanda, «ǵylym tappaı maqtanbaýy» qajet. Egemen el bolýdyń qadir-qasıetin túsinip, táýelsizdigimizdi qorǵaýǵa qashanda daıyn bolýy kerek. Sonda bizdiń memlekettiligimiz myǵym, bolashaǵymyz baıandy bolary haq. Men otanshyl ul-qyzdarymyzdyń jasampaz kúsh-jigerine senemin. Joldaryńyz árdaıym ashyq bolsyn!» dedi Memleket basshysy.
Osylaı deı kele Prezıdent sóziniń sońynda elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn degen tilegin bildirdi. Budan soń Memleket basshysy «ALJIR» mýzeıin aralap kórip, totalıtarlyq júıe qurbandarynyń ómirinen syr shertetin biregeı qujattar, tutqyndardyń jeke zattary, arhıv materıaldarymen tanysty. 1938–1953 jyldary myńdaǵan áıel adam tózgisiz jaǵdaıda jazalaryn ótegen bul qasiretti oryn – búginde mańyzdy jalpyulttyq eskertkishterdiń biri.
