Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń XVI sezinde 5 ınstıtýttyq reformany usyndy: qazirgi zamanǵy memlekettik apparatty qalyptastyrý, zań ústemdigin qamtamasyz etý, ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim, bolashaǵy birtutas ult, transparentti jáne esep berýshi memleket. Osy reformalar men alǵa qoıylǵan maqsattardy júzege asyrý úshin el Prezıdenti 100 naqty qadamdy aıqyndap berdi. Zańdardy múltiksiz saqtaǵan memleket qana órken jaıyp, gúldene bermek. Prezıdenttik reformada basty baǵyttardyń biri retinde zań ústemdigine basymdylyq berilip otyrǵany da sondyqtan.
Sot júıesiniń basty problemalarynyń qatarynda Memleket basshysy sýdıalardy irikteýdiń olqylyǵyn, tomaǵa tuıyqtyǵyn atady. «Búginde sot júıesiniń álsiz býyny – sýdıalar korpýsy arasyndaǵy sybaılas jemqorlyq kórinisterine jıi-jıi soqtyryp jatatyn sýdıalardy irikteý, sýdıalarǵa qoıylatyn biliktilik talaptarynyń tıimsizdigi. Sýdıalar korporasııamen meńireý tumshalanbaýy tıis jáne qoǵamdyq synnan tys bolmaýy kerek. Ashyqtyq – sýdıalar qataryndaǵy jemqorlyqty emdeıtin dári», dep atap kórsetti Prezıdent. Sot salasynda týyndap otyrǵan barlyq máselelerdi sheshýdiń naqty qadamy retinde Prezıdent azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesin ońtaılandyrýdy usynyp otyr. Endigi jerde sot tóreligin atqarýdyń bes satyly júıesinen (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq, qadaǵalaý jáne qaıtadan qadaǵalaý) úsh satyly (birinshi, apellıasııalyq, kassasııalyq) júıege kóshirilýi júzege aspaq. Bul óte durys jáne tabylǵan aqyl. Taraptar bas-aıaǵy joq uzaq sottasa bere almaıdy. Ár is sozbalańǵa salynbaı núkte qoıylýy tıis. Eń bastysy, qandaıda bolmasyn sot aktisi zańdy jáne ádil bolýy kerek. Endi kassasııalyq satyǵa keler bolsaq, qazirgi kezde atalǵan ókilettilikterdi Joǵarǵy Sottyń quzyretine kóshirý nemese jekelegen okrýgtik kassasııalyq sottar qurý jóninde pikirtalastar júrip jatyr. Menińshe, okrýgtik kassasııalyq sottardyń qurylǵany jón. Kezinde belgili zańger Naǵashybaı Shaıkenov okrýgtik sottardyń qurylýy sot satylarynyń bir-birinen táýelsiz bolýyn qamtamasyz etip, jergilikti atqarýshy bıliktiń yqpalynan qorǵaıdy degen pikir aıtqan bolatyn. Oı qısynyna salyp qaraǵanda, qazirgi kezdegideı bir sot tóraǵasy basqaratyn sotta eki sot satysy bolmaýy kerek. Okrýgtik kassasııalyq sottardyń qurylýy zańnamalardy qoldanýdyń biryńǵaı tájirıbesin jasaqtap, zań ústemdiginiń ornyǵýyna múmkindik berer edi. Kassasııalyq saty ókilettilikteriniń Joǵarǵy Sotqa berilýi sot bıliginiń eń joǵary turǵan organyn kezekti sot satysyna aınaldyrady. Meniń oıymsha, Joǵarǵy Sot sot tájirıbelerin jınaqtap qorytyp, normatıvtik qaýlylar shyǵarýmen, ǵylymı-konsýltatıvtik qyzmettermen shuǵyldanýy tıis. Joǵarǵy Sotta tek qana naǵyz tyǵyryqqa tirelgen kezderde – túrlishe jáne qaıshylyqty sot tájirıbesine kıligip qalǵanda, bolmasa qabyldanǵan sot aktisi adamdardyń ómiri men densaýlyǵyna nemese eldiń ekonomıkasy men qaýipsizdigine aýyr da aıyqpas zardaptar ákeletin bolǵan jaǵdaılarda qaralýy tıis. Sýdıalardyń qataryna kezdeısoq jáne osynaý joǵary laýazymǵa laıyqty emes adamdardyń da ótip ketip jatatyndyǵy jasyryn emes. Memleket basshysy reformany júzege asyrý jolyndaǵy qadamdardyń biri retinde sýdıalyq laýazymǵa kandıdattardy irikteýdiń talaptary men tetikterin qatańdatýdy usyndy. Sot prosesterine qatysqan jumys ótiliniń mindetti normasy 5 jyl bolyp belgilendi. Kásibı daǵdylary men biliktilikterin tekserý maqsatyndaǵy merzimdik synaqtardan ótkizý júıesi engiziledi. Sýdıalyqqa kandıdattar sottarda shákirtaqy tólenetin jyldyq taǵylymdamadan ótedi. Osy taǵylymdamany aıaqtaǵannan keıin jyldyq synaq merziminen ótedi. Bul turǵydan kelgende sýdıalar tek kásibı daıyndyǵy bar zańgerler ǵana emes, zańdy is júzinde qoldana alatyn jáne qabyldanǵan sot aktisiniń eń bastysy ádil bolýyna qol jetkize biletin tulǵalar bolýy tıis. Tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı shyǵarylyp jiberilgen sýdıalardyń kópshiligi az ǵana qyzmet ótilimen jumys jasap, aldaryna qoıylǵan mindetterin oryndaı almaı, saıyp kelgende tutastaı sot júıesiniń atyna kóleńkesin túsirip ketkender bolyp keledi. Sýdıalyqtan úmitkerlerge talaptyń qatańdatylýy olardy irikteý kezinde daıyndyǵy jetkiliksiz, kezdeısoq adamdardyń taǵy da suryptalýyna múmkindik beredi. Deıturǵanmen, sýdıalyqtan úmitker bir jyldyq taǵylymdamadan nemese bir jyldyq synaq merziminen ótý barysynda óziniń kásibı sýdıalyqqa laıyqtylyǵyn dáleldeı almaı qalǵan kúnniń ózinde, bul onyń munan bylaıǵy taǵdyryna teris faktor retinde áser etpeýi tıis. Sýdıalyqqa jaramsyzdyq ol adamnyń nashar zańger nemese memlekettik qyzmetshi ekendigin bildirmeıdi. Ol burynǵy jumystaryn oıdaǵydaı jalǵastyryp, bolmasa basqa salaǵa jumysqa ornalasa alady. Menińshe, olardyń sotta bolǵan kezderi mundaı jaǵdaıda ýaqytsha basqa jumysqa aýysý nemese taǵylymdamadan ótý sıpatynda esepke alynǵany jón. Sot óndirisine qatysty bes jyldyq jumys ótili bar tulǵalardyń sanatyna sot qyzmetkerlerimen qatar, quqyq qorǵaý organdarynyń tergeý qyzmetkerleri, prokýrorlar, advokattar da engizilgeni jón. О́ıtkeni, olar is júzinde sot prosesterinde bolmaǵanymen sottarǵa qandaıda bolmasyn materıaldardy tapsyrý isinde mol tájirıbeleri bar adamdar ekeni belgili. Jasyratyny joq, sottardyń mártebesi buqaralyq aqparat quraldary arqyly da qalyptasady. Alaıda, keıbir jaǵdaılarda sýdıalardyń buqaralyq aqparat quraldarynyń, azamattar men zańdy tulǵalardyń taraptarynan negizsiz shúıligýshilikterdiń jýan ortasynda qalyp qoıatyn jaǵdaılary da kezdesedi. Mundaıda ol jaǵdaıdy odan saıyn órshitip, quqyǵyn qorǵaýdy surap óziniń áriptesine – sýdıaǵa shaǵymdana almaıdy ǵoı. Sondyqtan óz qyzmetine laıyqty, tártipti de, ádil sýdıalardy qorǵaýdyń zańdy tetigin jasaýdy qarastyrǵan jón. Bul turǵydan kelgende, sýdıalarǵa ádeıi negizsiz jáne zańsyz tıisýshilikter úshin jaýapkershilikti zań turǵysynda negizdeý qajet. Sonymen qatar, Memleket basshysy: «Sheteldik jáne otandyq ınvestorlar qazaqstandyq ádil sottyń adaldyǵyna senimdi bolýy tıis», dep atap kórsetti. Bul turǵyda Prezıdent ınvestısııalyq daýlar boıynsha derbes sot óndirisin qurýdy usyndy. Joǵarǵy Sotta iri ınvestorlardyń qatysýymen daýlardy qaraıtyn ınvestısııalyq alqa uıymdastyrylady. Zań ústemdigi bıznesti qorǵap, kásipkerlik qyzmetke jaǵdaı týǵyzý úshin qajet. Turaqtylyq ahýaly ornaǵan quqyqtyq memleket qana ınvestısııalar úshin qolaıly bola alady. Qazaqstanda qazirgi kezde álemdik arenada salmaǵy men yqpaly bar iri halyqaralaq kompanııalar jumys jasaıdy. Kóptegen kompanııalar Qazaqstan naryǵyna qatysýǵa yqylas bildirip otyr. Investısııalyq daýlar boıynsha sot óndirisin qurý – zor ilgerileýshilik qadam. Investısııalyq sottardyń tıimdi bolýy úshin bul baǵytta zor jumystar kútip tur. Investısııalyq sottardyń sottylyǵyn aıqyndaý qajet. О́ıtkeni, ınvestor taraptardyń biri bolyp tabylatyn barlyq daýlardy atalǵan sottardyń qaraýyna jatqyza berýge bolmaıdy ǵoı. Menińshe, mundaı daýlarǵa memlekettik organdar men ınvestorlar arasyndaǵy daýlardy jatqyzý qajet shyǵar. Oǵan bizdiń elimizge óz qarjylaryn salǵan barlyq kompanııalar emes, Úkimette bekitilgen ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa qatysatyn kompanııalar kiredi. Deıturǵanmen, mundaı ınvestorlardyń elimizde onsha kóp emes ekendigin eskersek, ınvestısııalyq sottar tolyq qýatynda jumys jasaıdy deı alamyz ba?! Sondyqtan bastapqy kezde jumys jasap turǵan sottardaǵy ınvestısııalyq daýlardy qaraýǵa tájirıbeli sýdıalardan arnaıy quram jasaqtaǵan jón shyǵar. Prezıdentimizdiń «100 naqty qadam» baǵdarlamasynyń júzege asyrylýy bizdi basty maqsatqa – ekonomıkasy damyǵan jáne jalpyǵa birdeı eńbek qoǵamynyń múmkindikterin iske qosqan qýatty memleket negizinde órkendegen qoǵam qurýǵa jeteleıdi. Memleket basshysy qysqa merzim ishinde elimizdiń álemdik keńistikte qalyptasýy men nyǵaıýyna zor múmkindikter jasady. Sony paıdalanyp alda turǵan ushan-teńiz isterdi eńserýge bir kisideı jumyla bileıik demekpiz.
Baqytbek BEGALIEV, Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.
Batys Qazaqstan oblysy.
