Otandyq dári-dármek kólemi qaıtse artady?

Májilis depýtattary «Qazaq­stan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń 30 jyldyǵyna baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» zań jobasyn jumysqa aldy. Depýtat Snejanna Imasheva­nyń málimdeýinshe, qujat Kons­tıtýsııanyń 30 jyldyǵyna baılanysty gýmanızm qaǵıdaty negizinde qylmystyq saıasatty izgilendirý maqsatynda ázirlengen.

– Zań jobasynda azamattarmen memlekettiń qaýipsizdigine eleýli qater tóndirmeıtin qylmystar jasaǵany úshin sottalǵandardy, onyń ishinde azamattardyń áleý­mettik osal sanattaryn, káme­letke tolmaǵandardy, kámeletke tolma­ǵan balalary bar áıelderdi, júkti áıel­derdi, Uly Otan soǵysyna qatysý­shylardy, múgedekterdi jáne olarǵa teńestirilgen adam­dar­dy, zeınetkerlerdi, múgedek­ter­di jáne basqalardy bosatý usy­nylady, – dedi S.Imasheva.

Budan bólek, depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men ORES Halyqaralyq damý qory arasyndaǵy jeke sektor­daǵy operasııalardy uıym­dastyrý týraly negizdemelik kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn jumysqa qabyldady.

Odan keıin jalpy otyrysta halyqty dári-dármekpen qamta­masyz etý júıesine júrgizil­gen memlekettik aýdıttiń qory­tyn­­dylary qaraldy. 2024–2025 jyl­dary farmasevtıka sa­lasynda júrgizilgen eki aýdıt­tiń qorytyndysyn Joǵary aýdıtor­lyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov baıandady. Onyń aıtýynsha, salada birqatar ózekti másele men kemshilik anyqtalǵan. Olar ǵylym men óndiristen bastap, normatıvtik retteý men halyqqa dári-dármek berýdi uıymdastyrýǵa deıingi barlyq deńgeıde kezdesken.

– Eldegi farmasevtıka na­ry­­ǵy­­nyń kólemi 2024 jyly 1,2 trln teńgeni qurasa, onyń 84%-y – sheteldik ónim. 2022–2024 jyldary medısına ǵyly­myn qarjylandyrýǵa 58 mlrd teńge jumsalǵan. Alaı­da bıo­medısınalyq zertteýlerdi tirkeý júıesi men klınıkalyq baza­lar tizilimi áli de jasalmaǵan. Ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeli­ligi óte tómen. Keıingi 10 jylda eli­mizde nebári eki túpnusqa otan­dyq preparat tirkelgen. 4 mlrd teńgeden asa qarajat jum­sal­ǵanyna qaramastan, olar­dyń bireýi Ulttyq dárilik for­mýlıar­ǵa engizilmegen, – deı kele Á.Smaıylov otandyq taýar ón­dirý­­shilerden satyp alý­dyń jalpy kóleminiń ósýine qaramastan, otandyq kompanııalar jetkizetin dári-dármekter assortımenti 968-den 507-ge deıin, ıaǵnı 2 esege jýyq azaıǵanyn aıtty. Iаǵnı otandyq taýar óndirýshiler óndirisi jeńil medısınalyq buıymdar shyǵa­rýdy ulǵaıtqanymen, elimizde óndiriletin dári-dármek­ter sany qysqaryp jatyr.

Sondaı-aq Joǵary aýdıtor­lyq palatanyń tóraǵasy byl­tyr jeke kompanııa memleketke 8 mlrd teńgege 62 mln medısınalyq qolǵap jetkizgenin, alaıda bul qolǵaptardyń kólemi men sıpattamalary kompanııanyń sol kezeńde Taılandtan satyp alǵan partııasymen sáıkes keletinin sóz etip, bul sheteldik ónimdi otandyq ónim retinde satý táýekelin kórsetip otyrǵanyn jetkizdi. Demek óndiristiń lokalızasııasyna jáne ınvestısııalyq mindettemelerge monıtorıng júrgizilmeı otyr.

Sáıkesinshe keıbir taýar óndirýshiler arzan jáne nashar tazartylǵan shıkizat paıdalanady. Bul tıisti baqylaý bolmaǵan jaǵ­daıda naryqqa sapasyz ónim­der­­diń túsý yqtımaldyǵyn artty­rady. Tipti memlekettik aýdıt­tiń qory­tyndysynda kompanııa­lar­dyń birinen 3 mlrd teńgege satyp alynǵan preparattar qoldanýǵa jaramsyz dep tanylyp, esepten shyǵarylǵany keltirilgen.

Buǵan qosa jaramdylyq mer­ziminiń ótýi jaqyndaǵan prepa­rat­tardy taratý boıynsha 67 myńnan asa fakti anyqtalǵan. Sonymen qatar pasıentterge qajettilikten asatyn kólemde nemese klınıkalyq hattamalarda kózdelmegen preparattardy taǵaıyndaý faktilerine de jol berilgen.

Aýdıt barysynda eń qymbat 15 preparat boıynsha bıýdjettik jáne naryqtyq segmenttegi qun aıyrmasy 600%-ǵa deıin jetkeni belgili boldy. Buǵan basty sebep – tegin ambýlatorııalyq kómekke arnalǵan dári-dármek zańsyz esepten shyǵarylyp, bólshek saýdada satylýy.

– Mundaı faktiler dári-dármekti berý jáne onyń aınalysyn baqylaý júıesiniń álsizdigin kórsetedi. Jalpy, eki aýdıttiń qorytyndysy boıynsha 741 mln teńgege qarjylyq buzýshylyqtar, 32 mlrd teńgege qarajattyń tıimsiz josparlanǵany jáne paıdalanylǵany, 58 mlrd teńgege shyǵyn men jiberip alǵan paıda faktileri anyqtaldy. Ákimshilik quqyq buzýshylyq belgileri bar 134 fakt boıynsha materıaldar ýákiletti organdarǵa, bes fakt bo­ıynsha aýdıt materıaldary quqyq qorǵaý organdaryna jiberildi. Aýdıt nátıjeleri dári-dármek­pen qamtamasyz etý salasynda júıeli jáne keshendi problemalardyń baryn kórsetedi. Anyqtalǵan máseleler boıynsha Úkimetke tıisti usynymdar men Densaýlyq saqtaý mınıstrligine tapsyrmalar berildi. Joǵary aýdıtorlyq palata aldaǵy ýaqytta da osy baǵyt­taǵy jumystyń ilgerileýin qada­ǵalap otyrady, – dep túıin­dedi Á.Smaıylov.

Qosymsha baıandama jasaǵan depýtat Ashat Aımaǵambetov te elimiz dárilik zattardyń ımportyna batyp bara jatqanyn aıtty. Eske salsaq, Memleket basshysy 2025 jylǵa qaraı dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń otandyq óndirisiniń úlesin 50%-ǵa deıin jetkizý mindetin qoıǵan edi. Alaıda byltyr bul tek 15%-dy qurady.

– Biz ımport «teńizine» batyp baramyz. Dárilerdiń 84%-yn shetelden ákelemiz. 89 otandyq óndirýshiniń tek 2%-y dári shyǵarady, al qalǵany maska nemese shprıs sııaqty medısınalyq zattardy óndiredi. Osyndaı jumyspen jyl sońyna qaraı qoıylǵan maqsatqa jetý múmkin emes. Otandyq óndirýshi­lerdi qoldaýǵa qomaqty qarjy jum­salyp jatyr. Biraq biz qandaı paıda kórip otyrmyz? Bul ónim­derde otandyq ekonomıkanyń úlesi de az, qaǵaz da, shyny da kóbine syrttan keledi. Sonda mıl­lıard­taǵan sýbsıdııalar men qol­daýymyz jasandy, ıllıýzııalyq óndiriske ketip jatqan joq pa? Áli kúnge deıin lokalızasııa deńgeıi belgisiz, ınvestısııalyq kelisimsharttar boıynsha da suraq kóp, – dedi A.Aımaǵambetov.

Osy másele depýtat Nartaı Sársenǵalıevti de tolǵandyrdy. Oǵan Densaýlyq saqtaý mınıstri mindetin atqarýshy Ardaq Amangeldiuly bylaısha jaýap qatty.

– Osy másele aıasynda biz byltyrdan beri arnaıy departament quryp, júıeli jumys júrgizip jatyrmyz. Qazir naqty 34 taýar óndirýshi bar. 90 shart negizinde 507 dári-dármek óndiriledi jáne 2 myńdaı medısınalyq buıym shyǵarylady. Osy sharttardan basqa 7 joba boıynsha jumys istep jatyrmyz. Ondaǵy jalpy ınvestısııa kólemi – 650 mln dollar. Olardy iske qossaq, bizdiń qosymsha óndiriletin ónim 2029 jyly 300 mln dollarǵa ósedi degen josparymyz bar, – dedi ol.

Birneshe saǵatqa sozylǵan qyzý talqylaýdan soń, Májilis spıkeri Erlan Qoshanov Densaýlyq saqtaý mınıstrligine dárilik zattarǵa qajettilikti josparlaýdyń naq­ty krıterıılerin ázirleýdi usyn­dy. Sondaı-aq «SK-Farma­sııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktes­tiginiń otandyq dárilik zattar men medısınalyq maqsattaǵy buıym­dardy óndirýshilermen jasalǵan uzaqmerzimdi kelisimsharttardyń oryndalýyn baqylaý jónindegi fýnksııalaryn Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń quzyretine berý qajet ekenin aıtty.

– Dárilik zattardy óndirýshi­ler­men olardy tikeleı óndirýshi­lerden satyp alý úshin sharttar jasasý máselelerin pysyqtaý kerek. Halyqtyń dárilik zattarǵa qajettiligin jáne olardy esepten shyǵarýdy utymdy josparlaýdyń naqty krıterıılerin ázirleý, sıfrlyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, dárilik zattardy satyp alý monıtorıngi men baqylaý júıesin kúsheıtý qajet. Kontrafaktilik jáne jalǵan far­masevtıkalyq ónimderdiń aına­lymǵa túsýine jol bermeý úshin dárilik zattardyń sapasyna, onyń ishinde olardy óndirý úderisterine memlekettik baqylaýdy kúsheıtý mańyzdy, – dedi E.Qoshanov.

Jıynda «2004 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Úkimeti men Reseı Úkimeti arasyndaǵy «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynda «Báıterek» ǵarysh zymyran keshenin qurý týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy qabyldandy. Atalǵan kelisimge sáıkes ushý synaqtarynyń merzimin 2023 jyldan 2025 jylǵa aýystyrý, 2028–2039 jyldar aralyǵynda «Báıterek» kesheninen reseılik taraptyń kepildendirilgen ushyrý sanyn jylyna 2-den 3 ushyrylymǵa deıin arttyrý, beırezıdent úshin qosylǵan qun salyǵynyń nóldik mólsherlemesin qoldaný qarastyrylǵan.

– Qazirgi kezde «Báıterek» jobasy boıynsha taraptar arasynda buryn qol jetkizilgen kelisim­derge sáıkes, Qazaqstan jaǵy ózine alǵan barlyq mindettemeni oryndap keledi. Qazaqstan qajet qarjyny bóldi, oryndaýshylarǵa avans tólendi. Jerústi ınfraqu­rylymyn jańǵyrtý boıynsha jumystar tıisti kestege sáıkes atqarylyp jatyr. Reseı jaǵy «Soıýz-5» zymyran-tasyǵyshyn, onyń baqylaý-tekserý apparatýrasyn daıyndaý jumystaryn iske asyryp otyr. Sonymen qatar reseılik óndirýshi kásiporyn­darda tehnologııalyq jabdyq­tardy daıyndaý boıynsha jumys­tar jalǵasyp jatyr, olar­dyń zaýyttyq synaqtary qazaqstan­dyq mamandardyń qatysýy­men atqarylady. «Báıterek» kesheninen «Soıýz-5» zymy­ran-tasyǵyshynyń alǵashqy ushy­rylýy 2025 jylǵy jeltoqsanǵa josparlanǵan, – dedi Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Jaslan Mádıev.

Jalpy otyrys qorytyn­dysynda Orman sharýashylyǵy jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar máseleleri týraly zań jobasy men áskerı-patrıottyq tárbıe máseleleri jónindegi qujat ekinshi oqylymda qaralyp, Senatqa joldandy.