«Kaspıı» taýar bırjasynyń dırektorlar keńesiniń múshesi, táýelsiz dırektor jáne ESG baǵytynyń kýratory Sergeı Soı Zakon.kz-ke bergen suhbatynda ESG qaǵıdattary – ashyqtyq, ekologııa jáne korporatıvtik jaýapkershilik ekenin atap ótti. Sondaı-aq, ESG tásili básekege qabilettiliktiń faktory retinde tek Qazaqstanda ǵana emes, jahandyq deńgeıde de mańyzdy ekenin aıtty.
– Sergeı, aldymen ózińiz jaıly aıta ótseńiz. Turaqty damý salasyna qalaı keldińiz?
– Meniń mansap jolym ekologııa jáne áleýmettik salaǵa baılanysty boldy – memlekettik organdarda, ákimdikterde, Ekologııa mınıstrliginde jumys istedim. 7 jyl buryn turaqty damý trend ekeni aıqyndaldy. Qazaqstan osy baǵytta damyp jatyr, al bıznes ESG ekologııa, áleýmettik sala jáne korporatıvtik basqarýǵa mán bere bastady. Qazir men bul qaǵıdattardy «Kaspıı» bırjasynda iske asyryp júrmin.
– ESG – qazirgi zamanǵy bıznestiń ajyramas bóligi me?
– ESG bıznestiń barlyq salalaryna qatysty – bul endi must have. Álem turaqty damý maqsattaryn júzege asyrýda, al Qazaqstan bul maqsattardy strategııalyq qujattarda bekitti. Bırjalyq saýda azyq-túlik qaýipsizdigi men ekonomıkalyq ósýge tikeleı baılanysty. Bırja neǵurlym ashyq jumys istese, ekonomıka da soǵurlym ornyqty bolady.
– ESG ashyqtyqpen tikeleı baılanysty ma?
– Árıne. Saýdaǵa qatysýshylar baǵa qalaı qalyptasatynyn, qandaı rásimder baryn túsinýi kerek. Bul – qarjylyq emes eseptilik: ekologııa, áleýmettik jaýapkershilik, basqarý. Biz bul aqparatty ESG esebi arqyly qoljetimdi etemiz. О́tken jyly 2023 jyldyń esebin jarııaladyq, qazir 2024 jylǵa arnalǵan esepti daıyndap jatyrmyz.
– Bırja ekologııalyq kún tártibine qalaı áser etedi?
– Bizdiń klımatqa áserimiz az, biraq biz arqyly saýda jasaıtyn kompanııalar – qorshaǵan ortaǵa úlken áser etetin iri kásiporyndar. Biz óz mysalymyz arqyly halyqaralyq standarttardy engizý qajettilik ekenin kórsetkimiz keledi. Qazirgi tańda Greenhouse Gas Protocol ádistemesi boıynsha parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn eseptedik jáne táýelsiz aýdıtten (verıfıkasııadan) óttik.
– Saýda qatysýshylaryna ekologııalyq talap qoıyla ma?
– Iá, biz bul standarttardy klıentterimiz ben seriktesterimizge birtindep engizemiz. Kompanııalardyń qorshaǵan ortaǵa áserin bilgimiz keledi. Bul – ESG mádenıetiniń bir bóligi. Erte me, kesh pe, barlyq ekonomıkalyq qatysýshylar ESG engizýge májbúr bolady, sondyqtan biz qazirden bastap áriptesterimizdi osyǵan daıyndaǵymyz keledi.
– Halyqaralyq tájirıbe bırja jumysyna áser ete me?
– EO-da barlyq jetkizý tizbegi boıynsha kómirtek kórsetkishteri qadaǵalanady. Mundaı talaptar saýda alańdaryna da qatysty. Qazaqstanda bul mindetti talap emes, biraq biz óz áreketimiz arqyly úlgi kórsetip, bul qadamdy seriktesterimizden de kútemiz.
– Ekologııa taýar naryǵyna qalaı áser etedi?
– Árıne. Mysaly, qurǵaqshylyq, sý tasqyny sekildi klımattyq táýekelder aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasyna tikeleı áser etedi. Máselen, jaqynda Batys Qazaqstanda bolǵan sý tasqyny saldarynan bul óńirge arnaıy kómek, qurylys materıaldary, azyq-túlik jáne t.b. jedel jetkizý qajet boldy. Bırja osy táýekelderdi eskeredi.
– ESG-da qandaıda bir súzgi bar ma?
– Bul jerde tek tabys tabý emes, qoǵamǵa, tabıǵatqa áserdi eskerý, ashyq bolý mańyzdy der edim. Bul jańa korporatıvtik mádenıetti qalyptastyrady.
– ESG boıynsha iske asyrylǵan naqty mysaldar bar ma?
– Iá, naqty keıster bar. Pandemııa kezinde aksıonerlerdiń biri jarnama jasamaı, muqtaj jandarǵa kómekke qarjy bóldi. Bul – áleýmettik jaýapkershilik. Taǵy bir aksıoner osydan 15 jyl buryn kómirtek kvotalarymen saýdany damytý bastamasyn kóterdi. Al bul kúrdeli, kóp bilim men ınvestısııany talap etetin taqyryp bolatyn. Bul mysaldar búkil jumystyń baǵytyn aıqyndady. Biz sonymen qatar jemqorlyqqa jáne kemsitýshilikke qarsy qatań standarttar engizdik. Bizdiń ESG esebimiz S&P Global CSA nusqasy boıynsha 100 baldan 42 ball aldy, al álemdik ortasha deńgeı 30 baldy quraıdy.
– Ishki ınfraqurylym qalaı uıymdastyrylǵan?
– Bırja – bul sıfrlyq platforma. Bizde ISO 27001 jáne 27002 standarttary boıynsha sertıfıkattaý bar, aqparattyq qaýipsizdik boıynsha táýelsiz aýdıt júrgizildi. Bizdiń baǵdarlamalyq qamtamasyz etýler memlekettik júıelermen, atap aıtqanda munaı ónimderin esepke alý jáne jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy satyp alý júıelerimen ıntegrasııalanǵan.
– ESG qaı elderde qalypty jaǵdaıǵa aınaldy? Jeke adam turaqty damýǵa qalaı qatysa alady?
– Ázirge tolyqtaı turaqty damý eshbir elde tolyq júzege aspaǵanymen, Eýropalyq Odaq bul baǵytta kóshbasshy sanalady. Ár adam bul úderiske qarapaıym áreketter arqyly qatysa alady: zattardy únemdep paıdalaný, qoqysty suryptaý, sýdy jáne elektr energııasyn únemdeý, sondaı-aq adamdarmen qurmetpen qaraý.
– Kómirtek birligi men ofsetter saýdasynyń perspektıvasy qandaı?
– Kómirtek birlikteri – ekologııalyq kórsetkishterdiń jalǵyz monetızasııalanatyn túri. Biz Qazaqstanda bul baǵytta alǵashqymyz jáne ázirge jalǵyzbyz. Retteletin naryq Ekokodekste belgilengen: kvotalardy memleket beredi, saýda taýar bırjalarynda júrgiziledi. Qazir bul júıe ýaqytsha toqtatylǵan jáne zańnamalyq jańartý júrip jatyr. Sondyqtan biz erikti kómirtek naryǵyn damytýdy belsendi túrde qolǵa alǵymyz keledi jáne qazaqstandyq kómirtek birlikterin eksporttaýdy yntalandyramyz.
– Kvota saýdasy qanshalyqty ekonomıkalyq tıimdi?
– Bul óte tıimdi. Eger kompanııa kvotadan kóp shyǵaryndylar jasasa, tonnasyna 5 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul tóleıdi. Al kvotanyń naryqtaǵy baǵasy 1-1,5 dollar aralyǵynda. Aıyrmashylyq 10-15 esege deıin.
– ESG áleýmettik mańyzdy taýarlardy jetkizýshini tańdaǵanda artyqshylyq bolyp sanala ma?
– Iá, bul – tek esep berý úshin emes, zamanaýı basqarý tásili. Eger tenderde ekologııa men áleýmettik jaýapkershilik talaptary bekitilse, bul úlken jetistik bolady. Biz barlyq bırjalardy ESG boıynsha táýelsiz tekserýden ótýge shaqyramyz.
– ESG-niń basty maqsaty qandaı?
– Eń aldymen, jemqorlyqpen kúres. Bırjada qatysýshylar kóp, beıresmı kelisimderge barý yqtımaldyǵy bar. Bizdiń jemqorlyqqa qarsy saıasatymyz qatań, ótken jyly eshqandaı zańbuzýshylyq bolǵan joq.
– Qazaqstan jasyl ekonomıkaǵa daıyn ba? Qalaı oılaısyz?
– Daıyn, bırjalar kólemi az bolǵanymen, olar – senim ınfraqurylymy. Biz qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııany jaqsartý baǵytyndaǵy ózgeristerge belsendi qatysýǵa daıynbyz.
– ESG baǵalaýy qansha ýaqyt alady?
– Daıyndyq 4-5 aı, reıtıng 2,5-3 aı kóleminde. Barlyǵy komanda jumysyna baılanysty. Biz Standard & Poor’s Global kompanııasynyń joǵary standarttaryn tańdadyq. Olardyń reıtıngi halyqaralyq bırjalyq ındeksterde moıyndalǵan.
– ESG damýyna ne kedergi?
– Qazaqstannyń strategııalyq qujattarynda turaqty damýǵa ótý naqty kórsetilgen. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev adam resýrstaryna baǵyttalǵan saıasatqa basymdyq berip, ESG tásilderin memlekettik basqarý júıesine, ekonomıkaǵa jáne óńirlerge engizýdiń mańyzyn atap ótti. Bul baǵyt azamattyq qoǵam, qarjy sektory jáne basqa da negizgi strategııalyq qujattarda bekitilgen.
Degenmen, ESG taqyryby áli kúnge kúndelikti qoldanylatyn termınge aınalmadv. Kópshiligi úshin bul mańyzdy, biraq tolyq túsiniksiz bolyp otyr. Bul – qalypty jaǵdaı. Turaqty damý ýaqyt, dıalog jáne tájirıbeni talap etedi. Bizdiń búgingi mindetimiz – kún tártibindegi máseleni kópshilikke, bızneske túsinikti etý.
2030 jylǵa deıin bes jyl ǵana qaldy. Sondyqtan turaqty damý maqsattary bıznestiń deńgeıinde de iske asýy tıis. Biraq áli keńinen túsindirý jumystary men praktıkalyq qadamdar jetispeıdi. Biz naqty qurylymdardy aıyptamaımyz – bul ortaq mindet. Sondyqtan óózimizden bastap, belsendi túrde áreket etip, osy baǵytta jumys istep jatyrmyz.
Bıyl shilde-tamyz aılarynan bastap Qazaqstan bankteri ESG-metrıkalaryna kóshýde: endi nesıe berý kezinde klıentterdiń ekologııalyq, áleýmettik jáne basqarý kórsetkishteri eskeriledi. Bul endi tek konsepsııa emes, naqty kórinis. Bul júıe jumys isteı bastaǵanda bıznes pen qoǵam tarapynan ESG degen ne, ony qalaı qoldaný kerek, jańa talaptarǵa qalaı saı bolý týraly naqty suranys paıda bolady.
Qarjy aǵyndary ESG jolyna tússe, eldi basqarýdyń fılosofııasy da osy baǵytta damıdy. Bul – úlken synaq, bir jaǵynan zor múmkindik te. Ony júzege asyrý úshin pragmatıkalyq jáne aǵartýshylyq jumys qajet.
