Qońyr muń oıdy qozǵaıdy (Aqyn Ádilǵazy Qaıyrbekovtiń jyrlaryn baıyptaý)

Qazaq ádebıetine HH ǵasyrdyń 70–80-jyldary kelgen syrshyl, lırık aqyn Ádilǵazy Qaıyrbekov tabıǵat syryn, qoǵam tynysyn, adamnyń ishki kóńil kúı álemin asyǵyp-aptyqpaı, urandatpaı, aıqaı sap áshkerelemeı, qońyr muńmen-aq shymyrlata, shamyrqana jetkizetini – aqynnyń ózgege uqsamaıtyn dara qasıeti.

Jan edi ol – júregi, jany aqyn,

Tabıǵattyń ózine tabynatyn.

Qarapaıym kúletin, qamyǵatyn,

Belgisiz bir zańdarǵa baǵynatyn... –

dep jazady ol ózi biletin qarapaıym lırıkalyq keıipkeriniń asa tabıǵı bol­mysynan habar berip. Oqyrman jadynda bir oqyǵannan jattalyp qalatyn mundaı óleń joldary ádette kóp bola bermeıdi. Mundaǵy lırıkalyq keıip­kerdiń «qarapaıym kúlip, qamy­ǵatyny» – «Ádilǵazylyq muńnyń» kóri­nisi. Artyq bir aýyz sóz, alshaq sýretteý joq. «Aınalasy tep-tegis, jumyr kelgen» óleń.

Aqynnyń «Kóz aldymda qar jaýǵan kún...» atty óleńi de názik muńǵa bógip tur. Qalamgerdiń ózine ǵana tán stıli molynan baıqalady. Iаǵnı bárin jipke tizip baıandap jatpaý, astarlaý, tuspaldaý. Jumbaq jymıǵan Djokonda beınesi tárizdes.

Kóz aldymda qar jaýǵan kún, qulaǵymda muńdy áýen,

Jıi-jıi eske alamyn ekeýińdi munda men.

Jaýǵan qardy tamashalap sender beıqam turǵan eń,

Júrek dertin jazatuǵyn bar eken ǵoı bir ǵana em!..

Kóz aldymda qar jaýǵan kún, qulaǵymda muńdy áýen.

Án salady appaq nurǵa bókken mynaý syrly álem,

Áldenege sender jaqqa moıynymdy burǵan em,

Aq munarǵa sińip bara jattyń sonda ekeýiń,

Ekeýińdi eske alamyn qar jaýǵanda jylda men.

Aıdala. Appaq qar jaýyp tur. Aq munarǵa sińgen qos ǵashyqqa úshinshi bireý «urlana» qaraıdy. Joq, qaramaıdy. «Áldeneden, jaı ǵana... moınyn buryp nazar salady». Jáne osy sátti únemi muńmen ǵana eske alady. Qyzdyń erke suraǵyna: «Baqyt degen – qar jaýǵan kún» degen jaýabynan asqan izgi sypaıylyq bola ma? Adam sezimderiniń ishindegi eń bir názik, kúrdeli sezim – mahabbatty sezdirýdiń osyndaı da kináratsyz amaly bolatynyn aqynnyń ushqyr jany ıshara etedi.

Aqyn Ádilǵazy Qaıyrbekovke tán ómir shyndyǵyn órnekteýden tanbaıtyn qońyr muń qazaq halqynyń ózekke túsken órtine kelgende sher-shemenge aınalyp ketedi. О́ziniń «Sher-shemen» dep atalatyn tolǵaýynda aqyn kún asqan saıyn sary ýaıymǵa aınalyp bara jatqan sha­laqazaq, «tilsiz» qazaqtardyń miskin qalpyna, quldyq psıhologııasyna jany kúıe kele, bylaı dep jyr tógedi:

Keýdeni kúrsinis kernedi,

Kerbesti úzip kete almady kermeni.

Búkil taǵdyry – kisápir kezeń ermegi.

Basynan erki ketken soń,

Arda dáýir men Azat kún –

Armany boldy – atam zamannan qazaqtyń!

Aqyn arda dáýir men azat kúnnen aıyrylyp, jartylaı bodandyqtyń ǵasyrǵa sozylǵan obal-saýapty bil­meıtin «bárinen aıyrý» saıasatynyń taǵy da jartylaı qurbany bop otyr­ǵan ana tilimizdiń jaıyna erek alań­daıdy.

«Nege munsha?..» óleńinde qońyr muń ýaıymǵa ulasady:

Bolat júıke bekerge bosamaǵan,

Qaýip-qater tosady Qosobadan ...

О́geı uly sekildi óz elimniń,

Ana tilim syǵalap bosaǵadan!..

Mańdaıymdy kók tasqa soǵyp alyp,

Talqysyna taǵdyrdyń jolyǵamyn ...

Nege sonsha halyqpyz baǵy bıik,

Nege munsha halyqpyz sory qalyń?!.

«Aqyn jany tynym alyp jata almaıdy, muń men sherin fánıdiń qatarlaıdy» demekshi, Ádilǵazy Qaıyrbekovtiń dú­nıe, jaratylys, bolmys, tabıǵat qu­­by­lystary jaıyndaǵy jyrlary – negi­zinen názik syrly qońyr muńǵa quryl­ǵan... Aqynnyń sondaı óleńderiniń biri – «Qańbaqtar qashyp barady».

Qońyrqaı belde qańbaqtar qashyp barady,

Taǵdyrdan qatal qaımyǵyp,

Jaraspaıtuǵyn jaıdy uǵyp,

Seleýler qaldy qaıǵyryp,

Jyndy jel jylap, kúledi,

Taǵynan julyp, taıdyryp...

Jaratylys pálsapasy. Týmaq bar da ólmek bar. Ádette, qańbaqtar kóshýshi edi, munda – qashyp barady... Endi she? Keshegi jaıqala ósip, jupar shashyp, jaryqqa qol sozǵan ómir saltanaty joq endi. Kóz jaýyn alǵan báısheshek shaǵy joǵalǵan, baq-baq basyna tunǵan balsary kúni ótken. Aıamas aqkóz taǵdyr keshegi kók quraq, shalǵynǵa bólenip turǵan tirshilik ıesine – búgingi jel aıdaǵan qańbaqqa tek qashýǵa ǵana mursat beredi. Onyń ústine, jyndy jel bir jylap, bir kúlip julqı tartyp, dóń-dóńes, bel-beles qaldyrmaı doma­latady-aı kelip. Búgin taǵynan taı­ǵan, keshe ǵana jalyn atqan qaıran tir­shilik!

Qańbaqtar qashyp barady:

Asyqqandaı ma, ıapyrm-aı,

Táttisin ómir tatyrmaı,

Oń jaqta kúlip otyrmaı,

Opasyz eken jalǵan dep,

Aldaıdy eken arman dep,

Aldanyp qalaı qalǵam dep...

Aqyn óleńindegi espe qaıtalaýlar óleń áserliligin arttyra túsken. О́leńdegi kúzgi tabıǵat kórinisiniń sheber, dálme-dál sýretteletini sondaı, osy týyndyny tyńdaǵan, ne oqyǵan adam qańbaqty bir jan ıesindeı kórip, onyń ishki óksigimen birge muńaıatyndaı. Qańbaq óskin kezinde tátti-dámdiniń bárin tat­qan eken-aý. Tipti oń jaqta, ata-anasynyń ala­qanynda erkelep ós­ken bula qyzdaı kún keshipti. Endi sol baıan­­dy ǵumyrdyń opa­syzdyǵyna kúıinedi. Sha­rasy joq, boıyn­da shyryny men nári qalmaǵan qýarǵan qý qańbaq jyndy jeldiń aıdaýynan qashyp keledi, qashyp keledi...

Qańbaqtar qashyp barady:

Qulazyp qaldy qońyr bel,

Qańbaqtyń muńyn sol uqty,

Qamyǵatyn da bolypty,

Qanshama ǵumyr keshse bul,

Sonshama ǵumyr solypty.

Bul jerdegi qońyr bel – beınebir tirshilik pen ýaqyttyń tóreshisi ispetti. Qaıǵyly qańbaq haline qamyǵatyn da, muńaıatyn da sol ǵana. Qońyr bel qansha ǵumyr keshse, sonshama ǵumyr qańbaqtaı kóship joǵalǵan eken...

Qańbaqtar qashyp barady,

Joǵaltyp tirek-taıanyshty,

Kózinen tirlik, baıan ushty,

Kezinde – tiri, al qazir – óli,

Qozǵalǵany qandaı aıanyshty?!

Bul – aqynnyń jalǵan dúnıege degen ózindik paıym-úkimi. Kezindegi tiri tabıǵattyń ólgennen keıingi qozǵalys-qımyly aıanysh týǵyzady. Deneń titir­kenedi, janyń shimirkenedi. Qańbaǵy kóshken qońyr belge keler kóktemde dúrkirep kók quraq, qalyń baıalysh óser. Árıne, dóń asyp, es-aqyly shyǵa aıdalaǵa qashyp bara jatqan qańbaq beınesi adam ómiriniń de ótpeliligin eske salady. Adam jyl saıyn ósetin ósimdik emes. Erteń tozar shaǵyńa jetkende, keýdesi qýys, nári taýsylǵan, qýarǵan qý qańbaqqa uqsamaı, artyńa qaldyrar isiń, ómirdi jańǵyrtar urpaǵyń bolsyn degen oıǵa kelesiń. Ádette, qalamgerdiń paryzy – jazý, odan qandaı oı túıý, ónege alý – oqyrmannyń óz quzyrynda.

Osy óleń – Ádilǵazy Qaıyrbekovtiń ómir shyndyǵyn názik syrly jetkizetin, qońyr muńnyń júırik jyrshysy ekenin dáleldeı túsedi Bul óleńde jalǵan dúnıe, ótkinshi ómir fılosofııasy bar.

Ádilǵazy Qaıyrbekovtiń óleń jazý­daǵy muraty onyń «Jyr jazbaımyn» óleńinen de aıqyn ańǵarylady.

Bireýge, bálkim, qunsyz ǵazaldaımyn,

Báribir muńsyz óleń jaza almaımyn.

О́mirdiń ózek jarǵan muńdy áýeni,

Muńdy áýendi ǵasyrlar tyńdap edi

Jyrlady talaı aqyn jyrlar endi, –

deıdi syrshyl aqyn óz shyǵar­ma­la­ry­­nyń ózeginde tunyp turatyn muń týraly. Mundaǵy «Muńdy áýendi ǵasyrlar tyń­dap edi» degen jalǵyz joldyń ózi myń batpan júk kóterip tur. San ǵa­syr­dan bergi tirlik úshin jantalasqan, ur­paq órbitip, ómirdiń mánin izdegen ha­­lyq­tyń góı-góıi, ýildegen qońyr muńy eles­teıdi, estiledi. Ol muńdy keshe de, búgin de, erteń de jyrlaı bermek aqyn­nyń óz muńy da dombyranyń qos ishe­gindeı kúmbirleı bermekshi. «Meıli, qa­laı deseńder de, muńsyz óleń jaza al­maımyn» deýi sodan. Dana Shákárim aıt­­qandaı, «О́mir-baqı kúlmektik – jyn­dynyń isi».

Ádilǵazy Qaıyr­bekov bir tolǵaýynda kúnde toı toılap, esi-derti aqsha sanaý, jem­qorlyqpen baıý bop jáne sony «bireýdiń ishin kúıdirmekke» jasaıtyn aqylsyzdyqqa japyrlaı bas qoıǵan jurttyń qarasyna qa­rap: «О́mir súrip júr­miz be?» degen sanaly saýal tastaıdy. Aqynnyń basty muraty da sol: adasqan, shalys basqan jan bolsa, kózin ashyp, kókiregine sáýle túsirý, qoǵamnyń esigin ashyp, es jıǵyzý. Bul – uqqan adamǵa jibekteı esilgen qońyr muńnyń qońyr áýenin júrekke jetkizýdiń amaly.

Baqytjan RAIYS,

aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty

О́skemen