– Aqmaral Sháripbaıqyzy, densaýlyq saqtaý salasy únemi qoǵam nazarynda. Salada qordalanǵan máseleler qalaı sheshimin taýyp jatyr? Qandaı mindetter qoıyldy jáne ne júzege asty?
– О́tken jyldan bastap bastapqy medısınalyq-sanıtarııalyq kómekti (BMSK) júıeli túrde qaıta qurýdy bastadyq. Bul zańnama deńgeıinen bastap sıfrlyq sheshimder men jańa klınıkalyq tájirıbelerdi engizýge deıingi barlyq deńgeıdi qamtıdy. Biz jalpy praktıka dárigerleriniń (JPD) ókilettikterin keńeıtip, «otbasylyq dáriger» qaǵıdatyn engizip jatyrmyz.
BMSK qyzmetkerleriniń jumys jaǵdaıyn jaqsartý úshin yntalandyrý júıesi qaıta qaraldy, dárigerlerdiń úıge shyǵý mindeti alynyp tastaldy, shuǵyl kómek kabınetteri men mobıldi brıgadalar qurylyp jatyr, BMSK uıymdaryndaǵy kómek kórsetý marshrýttary ózgertildi. Munda meıirger mamandar pasıentpen alǵashqy baılanys ornatýshy retinde qyzmet atqarady. Mınıstrlik meıirger qyzmetiniń fýnksııalaryn kúsheıtip, aldyn alý sharalaryn, josparly qabyldaýlardy jáne dınamıkalyq baqylaý aıasynda pasıentterdi júrgizý úshin jeke meıirgerlik qabyldaýdy engizdi. Bul BMSK dárigerlerine óz kásibıligin arttyryp, naýqastarmen tolyqqandy aınalysýǵa múmkindik beredi. Mobıldi brıgadalar men shuǵyl kómek kabınetteriniń iske qosylýy stasıonarǵa túsý jaǵdaıyn azaıtady jáne halyqtyń BMSK uıymdaryna senimin arttyrady.
Júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn erte anyqtaý úshin jańa skrınıng túrleri engizildi. Kardıologııa, onkologııa, endokrınologııa jáne basqa da beıinder boıynsha ambýlatorlyq kómekti úılestirip, joǵary bilikti konsýltasııalardyń qoljetimdiligin arttyratyn Quzyrettilik ortalyqtary damyp jatyr. 2024 jyly bul salada 3,5 mıllıonǵa jýyq adamǵa, onyń ishinde 936 myńnan astam balaǵa stasıonarlyq kómek kórsetildi. 900 myńnan astam operasııa jasaldy, onyń ishinde 23,8 myńnan astamyna joǵary tehnologııa paıdalanyldy.
El medısınasynyń birneshe baǵyty halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti. Álemdegi úzdik 22 klınıka qatarynda – elimizdiń Ulttyq kardıohırýrgııalyq jáne neırohırýrgııalyq ortalyqtary bar. «Gamma-pyshaq» radıohırýrgııalyq emdeýdiń altyn standarty retinde mı aýrýlaryn emdeýde qoldanylady. Qazaqstanda álem boıynsha sany júzge jetpeıtin protondyq terapııany qoldanatyn ortalyq ashyldy. Onkologııalyq aýrýlardy radıonýklıdtik terapııamen emdeý keńinen damyp keledi. Bizdiń jumysymyzdyń nátıjesi ómir súrý uzaqtyǵynyń 2023 jylǵy 75,09 jas kórsetkishinen 2024 jyly 75,44 jasqa deıin ósýi boldy.
– Skrınıngtik baǵdarlamalar týraly aıtyp óttińiz, olar qanshalyqty tıimdi jáne olardy keńeıtý josparda bar ma?
– Skrınıngterdiń birneshe túri bar – qan aınalymy júıesi, qant dıabeti, glaýkoma sekildi aýrýlardy anyqtaýǵa arnalǵan rýtındik skrınıngter. Buǵan deıin onkoskrınıngter tek saqtandyrylǵan adamdar úshin qoljetimdi bolǵan.
Endi zańnamalyq deńgeıde qabyldanǵan ózgeristerden keıin onkologııalyq skrınıngter halyqtyń barlyq sanaty úshin qoljetimdi bolady. Olar MÁMS paketiniń ornyna TMKKK paketine aýystyrylady. Bul – saqtandyrý júıesinen tys qalǵan, sany 3 mıllıonnan asatyn azamattarǵa da skrınıngter qoljetimdi bolady degen sóz.
Sapany arttyrý úshin PMSP deńgeıinde onkoskrınıngti úılestirý ortalyqtary ashylady, ári qaraı onkoortalyqtarda tereń tekserý júrgiziledi.
Qazirgi zamanǵy testiler – áıelder úshin 35–55 jas aralyǵynda VPCh testi, jasyryn qanǵa arnalǵan test, vırtýaldy kolonoskopııa, asqazan men ókpe obyryn erte dıagnostıkalaý baǵdarlamalary ázirlenedi. B jáne C gepatıtterine jappaı skrınıng júrgizý, ári qaraı emdeý men baqylaý qarastyrylǵan. 2025 jyldyń III toqsanynan bastap erler arasyndaǵy ınsýlt pen ınfarkttiń aldyn alý maqsatynda mı fýnksııalarynyń erte buzylýyn anyqtaıtyn skrınıng bastalady. Keıbir skrınıngter dálirek dıagnostıkalyq testtermen almastyryldy, mysaly, glıkırlengen gemoglobındi taldaý engizildi, skrınıng jasyna qatysty talaptar qaıta qaraldy.
– Keıingi jylda ana men bala ólimi azaıǵany baıqalady. Bul baǵytta qandaı jumys atqaryldy?
– 2024 jyly 2024–2030 jyldarǵa arnalǵan Ana men balanyń densaýlyǵyn qorǵaý qyzmetin damytý boıynsha Is-qımyl jospary bekitildi. Júktiler men bosanatyn áıelderge kórsetiletin kómekti jetildirý sharalary nátıjesinde ana ólimi 12%-ǵa tómendep, táýelsizdik alǵannan bergi eń tómengi deńgeıge jetti. Birinshiden, akýsherlik-gınekologııalyq kómek kórsetýge arnalǵan 25 klınıkalyq hattama qaıta qaraldy. Keıingi 10 jylda alǵash ret bosaný qyzmetine arnalǵan tarıfter 60%-ǵa kóterildi. Sondaı-aq náreste ólimi qurylymynda ekinshi orynda turatyn týa bitken damý aqaýlaryn erte anyqtaý jumysy kúsheıtildi. Keıingi bir jylda eldegi perınataldyq ortalyqtar bazasynda bir kúndik 17 klınıka ashyldy. Bul klınıkalarda genetıkter, akýsher-gınekologter men ÝDZ mamandary mýltıdıssıplınarly formatta 2–3 saǵat ishinde dıagnoz qoıyp, bolashaq anaǵa qorytyndy beredi.
Neonataldyq qyzmettiń úılestirýi aıtarlyqtaı kúsheıtildi. Perınataldyq ortalyqtarda neonataldyq hırýrgııalyq tósekter sany 20%-ǵa artty, jylyna orta eseppen 1500 jańa týǵan nárestege operasııa jasalsa, onyń 40%-y – endovıdeohırýrgııa ádisimen júzege asady. Nátıjesinde, operasııadan keıingi nárestelerdiń ómir súrý deńgeıi 93%-ǵa deıin artty, týa bitken aqaýlardan bolatyn ólim-jitim 15%-ǵa tómendedi. Elimizde alǵash ret fetaldy medısına engizildi. Bul – jatyr ishinde júktilik kezinde týabitti aqaýdy túzetýge múmkindik beretin az ınvazıvti operasııa túri. Bul kómekti 87 bala aldy.
2025 jylǵy aqpanda jańa pedıatrııalyq kómek standarty bekitildi. Maqsat – ár balany jáne júkti áıeldi ámbebap patronaj paketimen, al 15% damýy buzylǵan balalardy arnaıy monıtorıngpen qamtý.
– Medısınalyq ınfraqurylymnyń tozýy – densaýlyq saqtaý salasynyń ózekti máselesi. Ásirese aýyl turǵyndaryna sapaly qyzmet qoljetimdi bolýy mańyzdy. Bul másele qalaı sheshilip jatyr?
– Aýyldar men shalǵaı aımaqtardaǵy medısınalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý – basty basymdyqtardyń biri. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes qazir aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtýdyń ulttyq jobasy júzege asyrylyp jatyr. Bul joba aıasynda dárigerlik ambýlatorııalar, feldsherlik-akýsherlik pýnktter men medısınalyq pýnktter salynyp jatyr. Jalpy, 655 BMSK nysanyn salý kózdelgen, onyń ishinde 473 nysan paıdalanýǵa berildi, 182-sin bıyl aıaqtaý josparlanǵan. Sondaı-aq 32 aýdandyq aýrýhana MKRA deńgeıine deıin jańǵyrtylyp otyr.
Aýyldyq medısınalyq mekemeler zamanaýı dıagnostıkalyq jabdyqtarmen, zerthanalyq qurylǵylarmen jáne telemedısına júıelerimen jabdyqtalyp jatyr. Bul aýyl turǵyndarynyń sapaly medısınalyq kómekti óz aýylynda alýǵa múmkindik beredi.
– Halyqty dári-dármekpen qamtamasyz etý, Joǵary aýdıtorlyq palata usynymdarynyń oryndalýy týraly ne aıtasyz?
– Dári-dármek pen medısınalyq buıymdardyń shekti baǵalaryn qalyptastyrý tásilderi qaıta qaraldy – artyq shyǵyndar alynyp tastaldy, djenerıkterdiń shekti baǵalary túpnusqa preparattardyń 30%-yna deıin tómendetildi.
Taldaý kórsetkendeı, TMKKK men MÁMS aıasyndaǵy shekti baǵalar 19%-ǵa, kóterme jáne bólshek naryqta 30%-ǵa deıin tómendeıdi.
Dárilik zattardy tirkeý merzimi 100 jumys kúnine deıin qysqartyldy, al joǵary retteýshi bedeli bar elder (AQSh, EO, Ulybrıtanııa, Japonııa) úshin jedeldetilgen tirkeý júıesi 15 jumys kúninen aspaıdy. Dári sapasyn baqylaý úshin táýekelge baǵyttalǵan tásil men baqylaý-satyp alý júıesi engizildi. Veıpter men olardyń hosh ıistendirgishteri, suıyqtyqtaryn aınalymǵa engizýge zańdy túrde tyıym salyndy. Energetıkalyq sýsyndardy 21 jasqa deıingilerge satýǵa tyıym engizildi.
– Qaısybir salada da bilikti mamandardy yntalandyrý máselesi mańyzdy. Memleket tarapynan medısınalyq kadrlarǵa qandaı qoldaý kórsetilip jatyr?
– Iá, dáriger – bilim men daǵdy ǵana ıesi emes, sonymen birge mıssııa, úlken jaýapkershilikti talap etetin mamandyq. Tehnologııa, jabdyqtar, dári-dármek – mańyzdy. Biraq eń bastysy – pasıentke kómek kórsetetin, janashyrlyq tanytatyn aq halatty adam. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev dárigerlerdiń qoǵamdaǵy mártebesin únemi atap ótedi. 2024 jyly medısına qyzmetkerleriniń mártebesin, quqyqtyq jáne qarjylyq qorǵanysyn arttyrýǵa baǵyttalǵan zań qabyldandy. Medısına qyzmetkerleri úshin kásibı saqtandyrý júıesi engizildi. 2024 jyly Memleket basshysynyń bastamasymen alǵash ret úsh dárigerge «Qazaqstannyń eńbek sińirgen dárigeri» ataǵy berildi. Respýblıkalyq «Úzdik maman» baıqaýynyń jeńimpazdary 500 AEK mólsherinde syıaqy alady. Suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha aýylǵa jumysqa kelgen dárigerlerge 5 jyl jumys isteý shartymen 100 ETJ (8,5 mln teńge) kóleminde bir rettik tólem beriledi. Osynyń arqasynda ótken jyly dárigerler tapshylyǵy 19%-ǵa, orta medısına qyzmetkerleriniń tapshylyǵy 7%-ǵa azaıdy. Medısınalyq bilim sapasyn arttyrý úshin grant mólsheri saralanǵan, kolledjder men JOO-lardaǵy stıpendııalar artty. Jas mamandarǵa tálimgerlik jáne beıimdelý júıesi engizilip jatyr. 2025 jyly biliktilikti arttyrý baǵdarlamalary jańartylady. Mamandarmen qamtýdy arttyrý úshin túlekterdi bólý komıssııalarynyń róli kúsheıtiledi.
Medısına qyzmetkerleriniń kásibı merekesi qarsańynda barsha dáriger men sala mamandaryn shyn júrekten quttyqtaımyn!
Áńgimelesken –
Qýat ÁÝESBAI,
«Egemen Qazaqstan»
