Bizdiń búgingi keıipkerimizdiń ómir joly da ózgeshe órilgen. Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan bir jyl buryn Qyzylorda oblysynyń Aral aýdanynda dúnıe esigin ashqan. Bul jyldary Aral teńiziniń tolqyny jardy jarǵa uryp, arnasyna syımaı shalqyp jatatyn edi. Sý betinde shaǵalalar sharq uryp júretin. Sezimtal bala teńizdegi alasurǵan tolqyndy kórip, erjetti. Soǵan qarap jigerin janydy. Namysshyl boldy. Bir jasqa tolǵanda Batysta soǵys órti tutanyp, ákesi men úlken aǵasy áskerge alyndy. Anasy biri – tórt jasta, ekinshisi endi ǵana birge tolǵan eki ulymen qaldy. Ákesi men aǵasy sol ketkennen oralmady. Máńgilik jat jerdiń topyraǵyn jastandy. Biraq anasy aýyr qaıǵyny kótere bildi. Ujymshardyń qaýyrt jumysynan qol úzbedi. Elmen birge bar qıyndyqty kórdi. Biraq eki balasyn eshkimge jáýteńdetpedi, atpal azamat etip ósirdi.
Sol azamattyń biri – Qaldybaı Tóleýuly. Belgili ǵalym. Uzaq jyldar Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde aǵa oqytýshy, dosent bolyp qyzmet istedi. Qanshama shákirt tárbıeledi. Ulaǵatty ustaz atandy. Esimi elge tanyldy.
Alaıda osyndaı dárejege Qaldekeń bir kúnde jetken joq. О́mirdiń túrli ıir-qıyr jolynan ótti. Týǵan aýylyndaǵy orta mektepti bitirgennen keıin ol Pavlodardyń ındýstrııalyq ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Ony támamdaǵannan soń, alǵashqy eńbek jolyn arnaıy joldamamen barǵan elimizdegi Nan ónimderi jáne salyqtyq kásipshilik mınıstrliginiń jınaqtaý-energetıkalyq jáne retke salý basqarmasynda dızel-generatorly qondyrǵylardy retke keltirý ınjeneri qyzmetinen bastady. Odan keıin Avtomobıl joldary mınıstrliginiń jol tehnıkalaryn jóndeý zaýytynda ınjener bolyp istedi. Sondaı-aq 1969–1975 jyldar aralyǵynda respýblıkalyq Avtomobılder joldary mınıstrliginiń mashına synaý stansasynda ártúrli qurylys-jol mashınalarynyń jańa úlgili ishten janý qozǵaltqyshtaryn jáne jol mashınalaryn synaý boıynsha túrli ınjenerlik basshylyq qyzmetti atqardy.
Budan keıin keıipkerimiz ǵylym jolyna bet burdy. Aspırantýraǵa tústi. Ony oıdaǵydaı aıaqtap, sol kezdegi Lenıngrad polıtehnıkalyq ınstıtýtynda «Jylý qozǵaltqyshtary» mamandyǵy boıynsha «Qurylys jáne jol mashınalarynyń rejiminde tórt taktili dızeldiń jumysyn zertteý» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Bul ǵylymı jumysyna bilikti mamandar laıyqty baǵa berdi.
Sóıtip, Qaldybaı Tóleýulyn ǵylym joly tunyq ózen ıirimindeı tartyp áketti. Qazirgi Sankt-Peterbordan kandıdattyǵyn qorǵap kelgennen keıin Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstrliginiń joldamasymen Almatydaǵy Energetıka ınstıtýtynyń Jalpy jylý tehnıkasy kafedrasyna oqytýshy bolyp ornalasty. Munda biraz jyl qyzmet istegennen soń, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq tehnıkalyq ýnıversıtetine aýysyp, osynda qajyrly eńbek etti. Stýdentterge qazaq jáne orys tilderinde dáris oqyp, munaı men gaz salasynyń uńǵyl-shuńǵylyn túsindirdi. Ásirese atalǵan joǵary oqý ornyna qarasty Munaı jáne gaz ınstıtýtynda taban aýdarmaı uzaq jyl qyzmet istedi. Ǵalymnyń 200-ge jýyq qazaq, orys tilinde ǵylymı eńbegi jarııalandy. Onyń ishinde birtalaı ádistemelik quraly da bar.
Búginde Qaldybaı Tóleýulynyń kóptegen shákirti elimizdiń munaı-gaz salasynda jemisti eńbek etedi. Olardyń deni laýazymdy basshylyq qyzmet atqarady. Onyń esimi «Qazaqstannyń joǵary mektebi» atty kitaptyń úshinshi tomyna engen. Sonymen birge ǵalym Q.Sátbaev ýnıversıtetiniń ǵylymı jáne qoǵamdyq jumystaryna da belsene aralasty. Joǵary oqý ornyndaǵy ǵylymı ádistemelik keńes pen attestasııalyq komıssııanyń múshesi boldy. Sondaı-aq Munaı jáne gaz ınstıtýty ǵylymı keńesiniń músheligine kirdi. Osy bilim ordasyndaǵy «Qazaq tili» qoǵamyn basqaryp, memlekettik tildiń damýyna bir kisideı úlesin qosty. Q.Tóleýulynyń Munaı jáne gaz ınstıtýtynyń stýdentterine arnap jazǵan «Jylý tehnıkasy» páni boıynsha tıptik oqý baǵdarlamasy sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń buıryǵymen qoldanýǵa berildi. Keıipkerimizdiń ǵylym men pedagogıka salasyna sińirgen eńbegi eskerýsiz qalǵan emes. Kóptegen marapattyń ıesi. Sonyń ishinde «Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ ardageri» jáne «Aıryqsha eńbegi úshin» atty medali bar. Sondaı-aq elimizdegi Munaı jáne gaz mınıstrliginiń Alǵys hatymen marapattalǵan.
Qaldybaı Tóleýuly – otbasynda da adal jar, qamqor áke. Zaıyby ekeýi úsh bala tárbıelep, olardy eshkimnen kem qylmaı ósirdi. Qazir ǵalymnyń nemereleri de – at jalyn tartqan azamattar. Bári de joǵary bilim alyp, óz mamandyqtarymen eńbek etip júr.
Biz sózdiń basynda taǵdyr týraly beker jazǵan joqpyz. Bir kezderi Araldyń jaǵasyndaǵy alaqandaı aýylda týǵan bala erjetip, joǵary bilim alyp, ǵylym jolyna túsip, elge tanymal azamat atanady degendi eshkim oılamaǵan bolar.
Qaısar QUSAIYN,
jýrnalıst
