Bızneske ýáde emes, áreket kerek

Kómirmen jumys is­teıtin jylý elektr stansalary bú­gin­de kúrdeli jaǵdaıda tur. Qarjylandyrýǵa qol­jet­­kizýdiń shekteýli bolýy – negizgi kederginiń biri. Halyqaralyq qarjy ınstıtýttary kómir generasııasymen baılanysty jobalardy qoldaýdan bas tartyp, jahandyq dekarbonızasııa kún tártibin ustanyp jatyr. Mundaıda memleket bul aktıvterdi qoldaý fýnksııasyn óz moınyna alýy tıis, óıtkeni olarsyz jyly­tý maýsymyn ótkizý men elektr energııasynyń ósip kele jatqan tapshylyǵyn jabý múmkin emes. Alaıda qol­da­nystaǵy memlekettik baǵdarlamalarda basymdyq gaz generasııasy men jańarty­latyn energııa kózderine beril­gen. Kómir stansalary jeńil­detilgen qarjylandyrý tetik­terinen tys qalyp otyr. Nátı­jesinde, kásiporyndar tehnı­kalyq múmkindikteriniń sheginde jumys isteýge máj­búr. Jańǵyrtý men zama­naýı eko­logııalyq baqylaý júıe­le­rin engizýge múmkin­digi joq. Bul apattardyń kó­beıýi men energııamen jabdyq­taý­dyń turaqsyz­dyǵyna alyp
ke­le­di.

Kelesi mańyzdy jáne júıe­­li másele – tarıftik ret­­­teý­diń aıqyn bolmaýy. Atal­­ǵan máseleni ult­tyq ká­­sipkerler palata­sy bi­r­ne­she ret kóterdi. Negizgi prob­lemalar – genera­sııa nysan­d­ary úshin tarıf­terdi belgileý tetiginiń aıqyn bolmaýy, elektr energııa­syn berý sektoryndaǵy shy­ǵyn­dardyń teńgerimsiz bóli­nýi jáne sonyń saldarynan bólshek naryqta shynaıy básekelestiktiń bolmaýy. Ener­getıkalyq kompanııa­lar shyǵynynyń ár babyn retteýshimen kelisýge máj­búr. Alaıda barlyq shyǵyn negizdelgen dep tanylmaıdy jáne tarıfke engizilmeıdi. Mysaly, sanıtarlyq jáne órtke qarsy qyzmetterdiń talap­­taryn oryndaý, son­daı-aq ulttyq qaýipsizdik organ­da­ry­nyń nusqamalaryn oryndaý orasan zor shyǵyndarǵa ákeledi – keıde ondaǵan nemese júz­degen mıllıon teńge­ge deıin jetedi. Biraq bul shy­ǵyndar tarıfti túzetý kezinde eskerilmeıdi.

Otandyq bıznes-qaýym­dastyq birneshe iri jel elektr stansasyn salý jobasy bo­ıynsha jasalǵan Úkimet­aralyq kelisimderge qatysty da suraq qoıyp otyr. Bul jobalar ınvestısııalyq saıasattyń mańyzdy bóligine aınalǵanymen, bastapqyda aýksıondyq mehanızmder arqyly júzege asyrylǵan jobalardan birqatar erek­sheligi boldy: tarıftiń shetel valıýtasynda bekitilýi (aýk­sıondyq jobada tarıf teńge­men belgilenedi), elektr energııasyn satyp alýdyń 25 jyldyq kepildigi (aýksıonda – 20 jyl), ulttyq zańda kózdelgen keıbir rásimnen bosatý, onyń qatarynda joba­laý-smetalyq qujattyń mem­lekettik saraptamasynan min­detti túrde ótý talaby. Máse­len, BAÁ-niń «Masdar» kom­panııasynyń jobasy dál osy shema boıynsha júzege asyryldy, bul qurylys-mon­taj jumystarynyń sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerin týdyrdy.

«Atameken» bul jobalar boıynsha teris qorytyndy berdi. Negizgi syn – jergilikti óndiristi damytýǵa qoıylatyn mindetti talaptardyń bolmaýy. Atap aıtqanda, transformator, kabeldik ónim, metall qurylymy men basqa da komponentter otandyq kásiporynnan satyp alynýy tıis degen talap qoıylmaǵan. Jańartylatyn energııa kóz­deri salasyndaǵy jobalardy iske asyrýda otandyq ónim­derge basymdyq berý máse­le­si sheshilmegen kúıinde qa­lyp otyr. Biraq elde jańarty­latyn energetıkaǵa arnalǵan jabdyqtardy jergilikti deń­geıde óndirý bastamalary qolǵa alynyp jatyr.

Bıznes qaýymdastyq qur ýádeni emes, naqty jáne júıe­li qadamdy kútedi. Dál qa­zir kómir generasııasyn qar­jy­landyrý tásilderin qaıta qa­raý, tarıftik saıasattyń ashyq­tyǵy men boljamdyǵyn qam­ta­masyz etý, otandyq óndi­rý­shige ákimshilik kedergini joıý, memlekettik satyp alýǵa qaty­sýshynyń adaldyǵyn baqy­laý júıesin engizý men ınves­tısııalyq zańnamanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý mańyzdy.

Gúlnara BIJANOVA,

«Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary