Ortaq úı obrazy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul máselege qa­shanda erekshe mán berip kele­di. «Shyn máninde, elimizdi kógal­dandyrý, abattandyrý – úlken memlekettik mańyzy bar is. Bul búgin shyǵyp, erteń umytyp kete­tin bir rettik naýqan emes. Atal­ǵan jumys turaqty túrde júr­giziledi. Týǵan jerimizdi taza us­taýymyz kerek. Bul – jalpy­ulttyq másele», dedi Prezıdent.

Memleket basshysy únemi nazarda ustap otyrǵan máselege tikeleı qatysy bar kásiporynnyń biri – «Astana tazalyq» kompanııasy. Elimizdegi eń iri kom­mýnaldyq mekemelerdiń biri sanalatyn bul ujymda 2 myń­ǵa jýyq qyzmetker jumys isteı­di. Olardyń qatarynda ju­­mys­shylar, arnaıy tehnıka júr­gizýshileri, ınjenerlik-teh­­nı­­kalyq qyzmetkerler bar. Kásiporyn 500-den astam arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan, táýlik boıy toqtaýsyz qalany tazalaý jumysyn atqarady. 2008 jyly qurylǵan «Astana tazalyq» JShS bas qalanyń Esil, Almaty, Saraıshyq, Saryarqa, Baıqońyr, Nura sekildi alty aýdanynda sanıtarlyq tazartý, me­hanıkalandyrylǵan jınaý, sý tas­qynynyń aldyn alý jumys­taryn júzege asyryp keledi.

Negizgi mindetimiz – qalany taza ustaý. Kóshe, jol, alań, trotýar jáne qoǵamdyq oryndardy qolmen, mehanıkalandyrylǵan ádispen tazalaý jumystarynda qazirgi zamanǵy tehnologııalar men jańa ádisterdi kásiporyn keńinen qoldanyp júr. Dıspet­cherlik GPS bólimi táýlik boıy jumys isteıdi. Kóshelerdi tazalaý sıkline turaqty baqylaý ornatylǵan. Sonymen qatar «Astana tazalyq» elordadaǵy taza­lyq deńgeıin arttyrý, qor­shaǵan ortany qorǵaý maqsatyn­daǵy ekologııalyq is-sharalarǵa belsene qatysady. Bıyl sáýir aıy­nan bastalǵan «Taza Qazaq­stan. Astana – tazalyq pen tár­tip­tiń úlgisi» aýqymdy aksııa aıa­synda elorda turǵyndary jalpy­qalalyq senbilikterge qatysyp, abat qalanyń ajarlanýyna úlesin qosty. Osynyń nátıjesinde kóshe qoqystan tazaryp, osy kúnderi Astanada bir mıllıonnan astam jasyl jelek egý jumysy keń aýqymda júrgizilip jatyr. Mundaǵy maqsat – kópshilik arasynda tazalyq mádenıetin dáripteý. Shynynda da, biz tek aǵash otyr­ǵyzyp jatqan joqpyz, bola­shaqqa degen úmittiń tamyryn jaıyp jatyrmyz. Qalany kógal­­­dandyryp qana qoımaı, eko­logııalyq mádenıettiń ne­gizin qalap, bolashaq urpaqqa tabıǵatqa qurmetpen qaraýdy dáriptep otyrmyz.

Elordada «Taza Astana» áleý­mettik jobasy iske qosyldy. Keıin ekinshi kezeńde ortaq aýmaqtar­­­dy tazalaý, sanıtarlyq tazalaý­dyń júıeli tásilderin turaqty negiz­de anyqtaıtyn biryńǵaı platforma qurylady. Ekoaksııa sheń­­­berinde qalada nóser, aryq káriz jelilerin sanıtarlyq tazalaý, kóshelerdi, trotýarlardy, aýlaishilik aýmaqtardy, qoǵam­dyq keńistikter men aýlalardy tazalaý júrgizilip jatyr. Son­daı-aq­ aǵashtardy kútip-baptaý, kóshet egý jóninde maýsym­dyq agro­tehnıkalyq jumys, saý­da­ obektilerine irgeles aýmaq­tar­dy jınaý, kógaldar men gúl­­zar­lardy ornatý boıynsha is-sha­ra­lar, ruqsat etilmegen polıgon­dardy joıý júrip jatyr. Bul jerde atqarylǵan isterdi nege tizbektep otyrmyz? Onyń sebebi, jobany iske asyrý barysynda turǵyndardyń qalaǵa degen kózqarasyn tutynýshynyń kózimen emes, qala ortasyn oryndy paıdalanýshy baǵytynda damytý máselesin alǵa shyǵarýdy maqsat ettik. Áńgimeniń toqeteri, jurt bolyp jumyla atqarǵan is-shara shyn máninde eldik sıpat alyp úlgerdi dep aıtýǵa áli erte. Sondyqtan da búgin qala tazalyǵy tóńiregindegi oılarymyzdy basqa qyrynan qarastyrǵandy jón kórdik.

Asa ózekti másele – el arasynda áli de kóshe tazalaýshy ma­man­dyǵyna durys kózqaras qalyp­taspaı otyrǵany janǵa batady. Olaı deıtinimiz, qala tazalyǵyna qatysty máseleniń deni osy kózqarastan týyndap jatqandaı kórinedi. Kún saıyn tańerteń biz taza kóshemen mektepke, jumys­qa nemese bazarǵa asyǵamyz. Asfalt ústinde qoqys joq, ja­py­raq­­tar jınalǵan, jol taza. Bul – kózge kórinbeı eńbek etip júr­gen kóshe tazalaýshylardyń eren eńbegi. Olar kúnniń sýyǵyna, jaýyn-shashynǵa, aptap ystyqqa qaramastan tań qarańǵysynan jumysqa shyǵady. Biraq qala taza­lyǵynyń aldyńǵy shebinde júr­gen mamandyq ıelerin tur­ǵyn­dar jete qurmettep júr me?

Memleket basshysy 2025 jyldy «Jumysshy maman­dyq­tary jyly» dep jarııalady. Bir sózben aıtqanda, qoǵam­da eńbekqorlyq, kásibılik sııaqty qasıetter óte joǵary baǵala­nýǵa tıis. Sondyqtan da basqa qa­rapaıym eńbek adamymen bir­ge kóshe tazalaýshynyń ju­­my­­­sy da laıyqty baǵala­nyp, dá­rip­telýi lázim. Jumys­shy ma­man­dyqtar jyly kommýnal­dyq, eko­logııalyq qyzmetkerlerdiń de már­tebesin arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan. Menińshe, qoqys tazalaýshy – qoǵamdaǵy eń abyroıly ári qur­metke laıyq mamandyqtyń biri.

Álemniń kóptegen elinde kommýnaldyq qyzmetkerlerge erekshe áleýmettik artyqshylyq­  qarastyrylǵan. Olar tek jalaqy nemese turǵyn úımen ǵana emes, medısınalyq kómek, ba­la­la­rynyń bilim alý múmkindigi, psıho­logııalyq kómek, qoǵamdyq kólik jeńildikteri, zeınetaqy júıesi sııaqty kóptegen mańyzdy áleý­mettik qyzmettermen qam­tyl­ǵan. Mysaly, Germanııada kom­mýnaldyq qyzmetkerler­diń kóp­shiligi mýnısıpaldyq tur­ǵyn úı baǵdarlamalaryna ­qa­ty­sa alady. Úzdiksiz jumys iste­genderine páterdi jeńildik­pen jalǵa alý nemese satyp alý múm­kindigi beriledi. Fransııada kommýnaldyq qyzmetkerlerge arnaıy jumys ornyna baılanysty jeńildetilgen páterler men turǵyn úı sýbsıdııalary bar. Shvesııada kommýnaldyq ju­mysshylarǵa qoǵamdyq tur­ǵyn úı kezegi usynylady, bas­qa­sha kestelesek, eńbek etken ótiline qaraı jeńildikpen nemese járdemaqymen páter alý múmkindigi bar. Qytaıda da, ásirese iri qalalarda kommýnaldyq qyz­metkerlerge arnalǵan turǵyn úıler kesheni bar. Uzaq merzim eńbek etken qyzmetkerlerge páter satyp alýǵa jeńildetilgen nesıe beriledi. Sondyqtan da bizdiń elimizde, ásirese, iri megapolısterde jumys isteıtin kóshe tazalaýshy mamandyq ıe­lerin yntalandyrý máselesine kóńil bóletin kez keldi. Ásirese eńbek ótili 10 jyldan asqan ju­mys­shylarǵa jeńildikpen páter berý mehanızmderin qaras­tyrǵanymyz abzal. Munyń ózi kadr­lardyń turaqtanýyna, ju­mys sapasynyń artýyna, ju­mysshy mamandyǵynyń márte­besin kóterýge úlken serpin beretini sózsiz.

Jaqynda bir kitaptan Jer sharynda bir mezgilde 60 mıllıard adam qatar ómir súre alady degen pikirdi oqydym. «Oıpyrmaı, qazirdiń ózinde 8 mıllıard ázer syıyp júrgen joqpyz ba?» dep oıladym sonda. Ári qaraı tosyn fılosofııaǵa keziktim. Qazirgi ǵylymı teorııa boıynsha bul Jerdiń adamdardan alatyn jylýy men Jerdiń adamdarǵa beretin jylýynyń tepe-teńdigine baılanysty eken. Osy úılesim saqtalǵan kezde Jerdegi adam sany qazirgisinen 5-6 ese kóp bolsa da esh qaýip joq kórinedi. Qa­rap otyrsańyz, barlyǵy adam­dardyń meıirimine baılanysty. Shynynda da, kóshe tazalaýshylardy qalanyń turǵyndarǵa jylýyn qamtamasyz etýshiler dep aıtar edik. Aıtary joq, kóshe­ni tazalaý – tek jumys emes. Ol – qoǵamǵa degen shynaıy qam­qorlyq. Sondyqtan kelesi joly qoqys tazalap júrgen adamdy kórseńiz, jaı ǵana alǵys aıtyp kórińiz. Menińshe, álgi tepe-teńdik teorııasy osy jerden bastap iske qosylary daýsyz.

Qoqysty kóshege tastamaý, shemishke shaqpaý, saǵyz japsyrmaý, qoǵamdyq oryndy búldirmeý – bári adam mádenıetiniń ólshemi. Mundaı ádetter balalyq shaqtan bastap qalyptasýǵa tıis. Keıbir elderde, mysaly, Japonııa men Sın­gapýrda, turǵyndar tazalyq­ty kúndelikti ómir salty retinde qabyldaıdy. Bizdiń ortaq úı obrazy dep otyrǵanymyz osy. Bul memleketterde balalar mektep jasynan bastap, óz ortasyn taza ustaýǵa úırenedi. Bizde, ókinishke qaraı, kóp jaǵdaıda «tazalyqty saqtaý – tek kommýnaldyq qyz­mettiń jumysy» degen syńarjaq túsinik qalyptasqan.

Tazalyq mádenıetin qalaı qalyptastyramyz? Eń aldymen, otbasynan bastaý kerek. Ár ata-ana balasyna qoqysty jerge tas­tamaýdy, tazalyqty saqtaýdy úıretkeni jón. Bul – balanyń azamat bolyp qalyptasýyna áser etetin mańyzdy faktor. Son­daı-aq bilim mekemelerinde eko­logııalyq mádenıet pen jaýap­kershilik jóninde sabaqtar men is-sharalar ótkizý qajet. «Taza synyp», «Jas ekolog» sııaqty jobalar osyǵan yqpal etedi. Kez kelgen órkenıetti qoǵam jeke adamnyń jaýapkershiliginen bas­talady. «Bir adamnyń mádenıeti – tutas qala mádenıeti» degen sózdiń máni tereńde jatyr.

Mádenıet qashanda áreket­pen ólshenedi. Adamnyń máde­nıettiligi onyń sóılegen sózimen emes, kúndelikti ómirde jasaǵan áreketimen anyqtalady. Kóshe shetinde turǵan qoqys jáshigine bir qaǵazdy aparyp tastaý – bir adamnyń isi ǵana. Biraq osyndaı áreketti myńdaǵan adam qaıta­laǵanda, búkil qalanyń beınesi ózgeredi. Bul – qarapaıym, biraq óte mańyzdy zańdylyq. «Jaman ádet – juqpaly, jaqsy ádet – úlgi» degen qasıetti qaǵıda bar.

Menińshe, qala mádenıeti degen – ujymdyq sana men jaýap­kershilik. Búginde kóptegen da­my­ǵan eldiń qalalarynda taza­lyq pen tártip joǵary deń­geı­de. Onyń basty sebebi – tur­­ǵyndardyń joǵary má­denıeti men zańǵa baǵynýy. Olar qal­dyqtardy suryptap tas­taıdy; qoǵamdyq oryndardy búl­dirmeıdi; qoǵamdyq kólik pen ınfraqurylymǵa qurmetpen qaraıdy; qala ortaq úı ekenin tereń túsinedi. Biz de osyndaı mádenıetti qoǵam qurýdy eń aldymen árqaısymyz ózimizden bastaǵanymyz jón.

Elimiz qalalarynyń taza­lyǵy týraly arnaıy zań qabyl­daý oryndy ári mańyzdy bas­tama bolar edi. Qazir kóptegen elde tazalyq, ekologııa, turmys­tyq qaldyqtardy basqarý týraly naqty zańdar bar, olar qala­lardyń ómir súrýge jaıly bolýyna, ekologııalyq ahýaldyń jaqsarýyna edáýir áser etedi. Nelikten elimizge mundaı zań qajet? Eń aldymen, mundaı qujat qalalardyń lastanýyna baılanysty kerek bolyp otyr. Iri qalalarda, mysaly Almaty men Astanada, turmystyq qaldyqtar men aýanyń lastanýy – ózekti másele. Tıisti zań bolmasa, bul jaǵdaı ýshyǵýy múmkin. Zań ar­qy­ly qoǵamdyq oryndarda taza­lyq saqtaý erejeleri men aıyp­puldar naqty belgilense, adam­dar tártipke kóbirek mán beredi.

Tazalyq máselesiniń túp-tamyry tereńde jatyr. Olaı deıtinim, týrızm men halyqaralyq ımıdj sııaqty ultymyz úshin mańy­zy zor másele de eń aldymen, ta­za­lyqqa kelip tireledi. Mem­le­kettiń jasyl ekonomıka, tu­raq­ty damý jónindegi óte mańyz­dy saıasatynyń astarynda da tazalyqty saqtaý kanondary aldyńǵy planǵa shyqpaı qoı­maıdy. Shynynda da, qaldyq­tardy durys basqarý jasyl eko­no­mıkaǵa kóshý men turaqty damý maqsatynyń bir bóligi ekenin eshkim joqqa shyǵara ­almaıdy.

Mundaı zań qabyldaǵan memleketter bul salada áldeqaıda alǵa ketip qalǵan. Mysaly, Sın­gapýr – álemdegi eń taza elder­diń biri. Onda qoǵamdyq oryndardy lastaǵandarǵa óte qatań aıyppuldar qarastyrylǵan. Mysaly, kóshege qoqys tas­ta­ǵany úshin 1000 dollar aıyp­pul, qaıtalaǵan jaǵ­daı­da qo­ǵam­dyq jumysqa jegiledi. Japonııa­da qaldyq­tar­dy su­ryptap tas­taý zań­men min­det­telgen. Ár aımaq­tyń óz erejesi bar, zań buzǵan­dar aıyppul tóleýge májbúr. Germanııa elinde de qaldyqtardy bólek jınaý (plas­tık, qaǵaz, organıkalyq, t.b.) zańmen retteledi. Zań saqtal­masa, turǵyndarǵa nemese kom­panııalarǵa aıyppul salynady. Sondaı-aq Kanadanyń da kóptegen provınsııalarynda kóshe tazalyǵy men qaldyqtardy basqarý týraly naqty zańdar bar. Aıtalyq, Vankýverde «Zero Waste 2040» jospary jumys isteıdi.

Sondyqtan elimizde «Qala tazalyǵy» týraly zań jobasyn ázirleıtin ýaqyt keldi. Tıisti mınıstrlik bastama kóterse, bul iske óz úlesimizdi qosýǵa árqashan daıynbyz. Atalǵan zańnyń basty maqsaty elimizdegi qalalar men eldi mekenderde sanı­tarlyq tazalyqty qamtama­syz etý, ekologııalyq mádenıetti arttyrý, halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý bolýǵa tıis. Zań jobasyna qoqys tastaý, qoǵamdyq oryndardy lastaýǵa naqty aıyppuldar júıesin engi­zý, mektep, JOO, BAQ arqy­ly ekologııalyq bilim berýdi kú­sheı­tý, qalalarda qaldyqtardy suryp­taý ınfraqurylymyn da­my­tý týraly arnaýly baptar engi­zilýi qajet.

Qoǵamdyq oryndarda taza­lyq­ty saqtaý – tek ádep nemese má­denıettiń belgisi emes, árbi­ri­mizdiń qoǵamǵa degen jaýap­ker­­shiligimizdiń kórinisi. Qoqysty arnaıy orynǵa tastaý, temeki tuqyly men saǵyzdy, bótelke men taǵam qaldyǵyn jerge tas­tamaý erejelerin zań júzinde mindetteý arqyly ǵana qoǵamdyq ortadaǵy tazalyqty shyn mánin­de qamtamasyz ete alamyz. Bul talap­tar buzylsa, aıyppul salý tár­tibi engizilse, tazalyq máse­lesi burynǵydan áldeqaıda jaq­saratynyna senim mol. Mun­daı zańdardyń oryndalýyn ishki ister organdary, ekologter men jergilikti ákimdikter qatań baqylaýǵa alýy kerek. Sonymen qatar jekemenshik, kópqabatty úılerdiń aýmaǵyn taza ustaý máselesi de naqty belgilenýge tıis: úı ıeleri men kommýnaldyq qyzmetter mindetterin jaýapkershilikpen oryndaýy kerek. Halyq arasynda tazalyqqa shaqyratyn, ekologııalyq tártipti nasıhattaı­tyn naýqandardy BAQ pen áleý­mettik jeliler arqyly belsendi júrgizý isimizge rýh berip, jalpy áleýmettik jaýapkershilikti arttyrýǵa jol ashar edi.

Elordamyzdaǵy ekologııalyq talaptar qarqyndy qurylystyń tasasynda qalyp jatqany da shyn­dyq. Qaladaǵy shań men las­taný deńgeıiniń jyl saıyn artýy – jaı ǵana syrtqy kelbet máselesi emes, turǵyndardyń densaýlyǵyna qaýip tóndiretin kúrdeli problema. Qurylys alań­darynda sanıtarlyq norma­lardyń, mysaly qorshaý ornatý, qurylys tehnıkasynyń dońǵalaǵyn jýý, jolǵa sý sebý sııaqty qarapaıym talaptardyń eskerilmeýi – zańnyń álsizdigi men baqylaý júıesiniń tıimsizdigin áshkereleıdi.

Qala tazalyǵyn tek tehnıka­nyń kúshimen emes, tıimdi zań­dar men ortaq qoǵamdyq jaýap­kershilik arqyly ǵana qamta­masyz ete alamyz. Sol sebep­ti ekologııalyq tártipti naqty­laıtyn, tazalyqty saqtaý mindet­terin bekitetin arnaıy zań qabyldaý – búgingi kúnniń basty talaby.

Ár qalada ózindik júıe men tásilder bar, biraq olardyń bá­rin biriktiretin ortaq qasıet – tártip, jaýapkershilik, qorsha­ǵan ortaǵa degen qurmet. Elimiz, sonyń ishinde Astana qalasy da osyndaı deńgeıge jetsin desek, álemdik tájirıbeni zerttep, beıimdeý – óte mańyzdy.

Zamır SAǴYNOV,

«Astana tazalyq» JShS-nyń bas dırektory