Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jambyl Artyqbaevtyń málimetine súıensek, «Jeti jarǵy» – joǵary memlekettik keńes jáne joǵarǵy sot. Áz Táýke zamanynda «Jeti jarǵy» uzaq jylǵa sozylǵan daǵdarystan memleketti alyp shyǵýdyń bir joly retinde qarastyrylǵan.
«Jeti jarǵynyń» zań shyǵarý, ne bolmasa bıler sheshimderine kesim jasaýy (presedent), búkil el kólemindegi bılik isterine úlgi piship otyrýy «Jeti jarǵynyń» joǵarǵy sot, quqyq qyzmetin qadaǵalaýshy bılik orny ekenin kórsetedi. Bul jaǵynan «Jeti jarǵy» belgili dárejede konstıtýsııalyq sot qyzmetin atqaryp bılik nusqalaryn, júrgizilý erejelerin rettep otyrdy deı alamyz», deıdi zertteýshi ǵalym.
Tarıhshylardyń zertteýlerine sáıkes, «Jeti jarǵydan» keıin arnaıy ataýly zań júıesi jasalmaǵan, sondyqtan onyń qaǵıdalary HH ǵasyrdyń basyna deıin qoldanylyp kelgen. Ondaǵy negizgi zańdar sol kúıinshe saqtalyp, tek «Qasym hannyń qasqa joly» men «Esim hannyń eski jolyna», Táýke hannyń dáýirindegi saıasatyna saı ózgerister engizilgen. Negizi «Jeti jarǵy» qazaqtyń ulttyq sheshendik ónerine saı maqal-mátelderden, qanatty sózderden quralǵan. Máselen, Qasym han óz zańynda Quran talaptaryna qaıshy kelmeıtin qazaqy ǵuryp erekshelikterin saqtaǵan. Olardyń qataryna jeti ataǵa deıin úılenbeý, ámeńgerlik, qudalyq jol-joralar, qazylyq bılik, t.b. ádet-ǵuryptar bolǵan.
«Jeti jarǵyda» el múddesi Múlik zańy, Qylmys zańy, Áskerı zań, Elshilik joralary, Jurtshylyq zańy, Jesir daýy jáne Qun daýy sekildi jeti zańmen qorǵalǵan. Máselen, Múlik zańynda jer daýy, mal-múlik daýy, Qylmys zańynda kisi óltirý, talaý, shapqynshylyq jasaý, urlyq qylý, Áskerı zańda alaman mindeti, qosyn jasaqtaý, qara qazan, erdiń quny, tulpar at sekildi tarmaqtar qamtylǵan.
Sondaı-aq Elshilik joralaryna maıtalman sheshendik, halyqaralyq qatynastaǵy sypaıylyq, ádeptilik, ıbalylyq, jurtshylyq zańynda shúlen tartý, as, toı, mereke, dýman ústindegi erejeler, at jarys, báıge erejeleri, jasaýyl, bekeýil, tutqaýyl mindetteri engen.
Jalpy, «Jeti jarǵy» men qazirgi Qazaqstan zańdaryn salystyrsaq, dástúrli qazaq quqyǵy men qazirgi zań júıesiniń aıyrmashylyǵyn da, sabaqtastyǵyn da kórýge bolady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy 10 bólim, 99 baptan turady. 1995 jyly 30 tamyzda qabyldanǵan Ata zańǵa, 2022 jyly 8 maýsymda ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen. Onda Jalpy erejeler, Adam jáne azamat, Prezıdent, Parlament, Konstıtýsııalyq Sot, Sottar jáne sot tóreligi, Prokýratýra, Adam quqyqtary jónindegi ýákil, Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý, Qorytyndy jáne ótpeli erejeler engen.
«Jeti jarǵy» keńesine odaqtas, kórshi qyrǵyz, qaraqalpaq, ishki sart, qoja, ókil qosý, olardyń da pikirin Joǵary keńeste eskerý quptaldy. Sondaı-aq memlekettik qurylymdardyń ómir súrýine qajetti Han Ordasynyń muqtajyn kóterýge de, áskerı shyǵyndy jabýǵa, elshilik qabyldaý men attandyrýǵa jeterlik alym-salyq jınaý kózdeldi. Ol úshin otyryqshy el ǵana emes, mal baqqan kóshpeli el de 1/20 tabysyn memleket qazynasyna ótkizip otyrýy kerek», deıdi J.Artyqbaev.
Kórip otyrǵanymyzdaı memleketke salyq tóleý – sol zamannan kele jatqan qaǵıda. Qazir árbir jumys isteıtin adam tabysynyń 10 paıyzyn memleketke bólip otyrady.
Sonymen qatar tarıhshynyń aıtýynsha, jaýgershilik zamanǵa saı jabdyǵy daıyn, qaıratty ásker ustaý basty maqsat bolǵan. Osyǵan baılanysty Táýke han usynysymen keńes sultandardan «sardar», batyrlarlar quralǵan «batyr basy» degen laýazymmen turaqty túrde ásker isine jaýapty adamdar saılady. Qazir Memleket basshysy eldiń bas qolbasshysy, egemen elimizdiń óz áskeri jasaqtalyp, osy saladaǵy qyzmetterdi Qorǵanys mınıstrligi úılestiredi.
«Jeti jarǵyda» ata-ananyń bala tárbıesine qatysty qaǵıdasy da jazylǵan. Áke balany jazalaı alady. Al bala ákesine qol jumsasa, el aldynda masqaralaıdy. Qyzdy anasy tártipke salady.
Táýke han zańynyń úsheýi áıelderge qatysty bolǵan. Otbasy jáne neke zańy, Qun zańy, Jesir daýy syndy zańdarda áıeldiń quqyǵy men ústemdigi kórsetilgen. Qazirgi qoǵamda beleń alǵan áıelder zorlyq-zombylyǵy sol kezeńdegi zańda da shegelep kórsetilgen. Máselen, eger áıelin kúıeýi jazyqsyz uryp-soǵa berse, áıel aıyrylysýǵa haqyly bolǵan. Sondaı-aq eger kúıeýi áıeline kúnkóris (nápaqa) qaldyrmaı, 6 aı 30 kún habarsyz qaldyrsa nemese 7 jyl boıy iz-túzsiz joǵalyp ketse, kúnkóris bolǵan kúnniń ózinde áıeli kúıeýinen ajyrasýǵa haqy bar bolǵan.
Al byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha zańdarǵa qol qoıdy. Bul zańdar áıelder men balalardy qorǵaýdy aıtarlyqtaı kúsheıtedi. Atap aıtqanda, endi densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý jáne uryp-soǵý qylmystyq quqyq buzýshylyqqa jatady.
Qorytyndylaı kele, quqyqtyq negizde «Jeti jarǵy» dástúr, ádet-ǵuryp, bı sheshimine negizdelse, qazirgi Ata zań zańdar men kodeksterden turady. Sot júıesi «Jeti jarǵyda» aýyzsha tórelik etken Bıler soty bolsa, qazir Memlekettik sottarǵa baǵynady. Menshikti qorǵaý úshin «Jeti jarǵyda» qatal jaza men tórt ese qun qaıtarylsa, qazirgi menshik zańmen qorǵalyp, naqty sanksııalar engizý qarastyrylǵan. Buryn áskerı mindet barlyq erge ortaq paryz boldy, qazir de azamattyq borysh zańmen belgilengen áskerı qyzmetke negizdeledi. Din qoǵam tiregi bolyp, mindetti túrde qurmettelgen, al qazir jeke senim, erkindik bar, zaıyrly memleket modelin ustanamyz.
Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» dástúrli quqyqtyq júıege, al qazirgi respýblıka zańdary zamanaýı quqyqtyq memleket júıesine negizdelgen. Ekeýiniń de túpki maqsaty qoǵamda tártip pen ádilet ornatý, biraq qoldaný tásilderi men qurylymdary ártúrli.
«Jarǵy», «Jeti jarǵy» memlekettik jáne quqyqtyq ınstıtýttary kóshpelilerdiń talaı myń jyl buryn túzilgen, adamnyń adam esebinde ómir súrýine kepildik beretin erejelerge negizdelgen edi. Bul erejeler myńdaǵan jyl kóshpelilerdiń memleket pen quqyqtyq kodeksterine, bılerine úlgi bolyp keldi, kóshpelilermen qarym-qatynasy bar kóptegen otyryqshy elderdiń zań erejeleriniń qalyptasýyna yqpal etti. Eger shyntýaıtyna keletin bolsaq, qazaq ádet-ǵuryp zańdary qazirgi eýrazııalyq órkenıet ókilderi týǵyzǵan zańdardan anaǵurlym adamı, ol azamattyq qoǵam qarym-qatynastaryn retteýge kóbirek yńǵaılanǵan jol», deıdi J.Artyqbaev.
