Jannur Apsamet, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń 2-kýrs stýdenti
Isanyń ómirge kelýi de erekshe. 1900 jyldyń kúzinde Baızaq áýleti qystaqqa kóshpekshi bolyp daıyndalady. Áıeli Ǵazızanyń aıaǵy aýyr bolatyn. Kenet aýa raıy buzylyp, jańbyr sebeleı jóneledi. Osy sátte Ǵazızanyń tolǵaǵy bastalady. Kóp uzamaı kishkentaı sábı ómirge keledi. Jas náresteniń shyr etken daýysyn estigen Baızaq esi shyǵyp, qýanǵanynan syrtqa ata jóneledi. Dalada jaýyn quıyp, daýyldy jel órship tur eken. Qýanyshyn basa almaǵan Baızaq ómirge nóserletip kelgen bul bala tegin bolmas dep oılaıdy. Aıy-kúni tolmaǵan jeti aılyq balany áke-sheshesi toǵyz aı tolǵansha túlki tymaqqa orap, úı tóbesine ilip qoıady. Osylaısha, daýyldatyp, nóserletip ómirge kelgen Isa qazaq halqynyń daýylpaz aqynyna aınaldy.
Isa kishkentaı kezinen uǵymtal, zerek, pysyq bolyp ósedi. Ánge qumar, ónerge qushtar ol tabıǵatty aıalap, dalanyń kórkemdigine súısinip, únemi óleńdetip, kúbirlep júredi eken. Boıyndaǵy bul qasıetti ata-anasy men ájesi de sezedi. Bolashaq aqyn án-jyrǵa qumartyp, kórshi aýyldaǵy jıyn-toılarǵa ketip qalyp, óner kórsetedi.
Biraq bul qýanyshty kúnder uzaqqa sozylmaıdy, Isa 9 jasqa tolǵanda anasy Ǵazıza qaıtys bolady. Sodan keıin bala úshin qıyn kúnder bastalady. Aǵasy Musa men Qatıra jeńgesiniń qolynda bolyp, al tárbıeni áńgimeshil, aqynjandy ájesi Janbaladan alady. Isanyń ózinen úlken Zylıha degen apasy bolypty. Ol da óleń-jyrǵa áýes eken. Birde toǵyz jastaǵy bala Isany Zylıha bir shýmaq óleńmen bylaı dep qaǵytady:
«Basyńda jalma-julma eski bórik,
Aǵash at astyńdaǵy jansyz kólik.
О́ń boıyń qus tútkendeı túriń mynaý,
Qaqsaǵan týmaı jatyp, shesheń ólip», depti.
Sonda Isa birden:
«Kekilin kerbesti attyń túımediń be?
Tal-shybyq buraıyn dep ımediń be?
Nesine bórkimdi aıtyp mazaqtaısyń,
Bórkińdi tigip bergen kımediń be?», dep jaýap beripti.
Jastaıynan ónerge beıim otbasynda ósken Isa dombyranyń qulaǵynda oınaıtyn aqyndyq, ánshilik ónerimen aýyl-aımaqqa aty shyǵyp, kózge túse bastaıdy. 10 jasynan bastap aqyndyǵymen elge tanylady. Sóıtse de, balalyǵy qıyndyqpen ótedi. Baılarǵa jaldanyp, otbasyna kómektesedi. Mal aıdaǵan saýdagerlerge jaldanyp Qyzyljar, Omby qalalaryna mal aparady. Shetke shyǵyp jumysta júrgeninde orys tilin de úırenip alady. Patsha úkimetiniń 1916 jylǵy maýsym aıyndaǵy jarlyǵymen 19–31 jas aralyǵyndaǵylarǵa esep júrgizgende, 16 jastaǵy bala Isany 21 jasta dep kórsetip, ony da úlkendermen qara jumysqa aıdap jiberedi. Ol Tom qalasynyń janyndaǵy Anjerka shahtasyna jumysqa alynady. Sol kezdegi jumysshylardyń qıyn turmysyn bala aqyn kózimen kórip, ómirge degen kózqarasy ózgere bastaıdy. Qara men aqty, ótirik pen shyndyqty, ádiletsizdik pen jaýyzdyqtyń bárin osy jyldary basynan ótkeredi. Keńes ókimeti ornaǵan jyldary Isa aqyn mektepte oqyp bilim alady, osynda tálim-tárbıe kóredi. Kórgen-bilgenin qaǵazǵa túsire bastaıdy. Dombyrasy men qalamyn qatar ustap, halyqtyń muńyn joqtaıtyn óleńderin ómirge ákeledi.
1919 jyly Pavlodar qalasynda úlken toı ótedi. Sonda Isa qalyń qaýym aldynda qoıylǵan birneshe taqyryp boıynsha sýyryp salyp, keremet kórkem tilmen jyr tolǵaıdy. Osydan keıin Isanyń aty búkil aımaqqa taraı bastaıdy. 1919–1920 jyldary birneshe aqynmen aıtysyp, olardy jeńedi. Solardyń ishinde Saǵıt aqyn da bar. Aıtys kezinde jurt ataqty Qudaıbergen aqynmen aıtysýyn suraıdy. Biraq ustazymdaı jasy úlken aqynmen aıtysý jón bolmas dep, odan bas tartady. 1921 jyly Semeıde jumysshy fakýltetinde oqıdy, drama úıirmelerine belsene qatysyp, ónerdiń san qyryn kórsetedi. Muhtar Áýezov jáne orys jazýshysy Nıkolaı Anovpen osynda tanysady. 1922 jyly Orynbordaǵy Qazaq aǵartý ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. О́leńderi baspasózde tuńǵysh ret 1924 jyldan bastap jarııalana bastaıdy. Semeı qalasyndaǵy drama úıirmesine qatysyp, birneshe óner adamymen kezdesedi. Jumat Shanın, Qapan Badyrov, Ámire Qashaýbaev, Maıra Shamsýddınovamen de osy jerde tanysady. 1926 jyly Qyzylordada qazaqtyń tuńǵysh ult teatry ashylǵanda Isa Baızaqovty da osynda shaqyrady. Isa teatrda akterligimen qatar ádebıet bólimin de basqarǵan. Ol Muhtar Áýezovtiń «Eńlik – Kebek», «Báıbishe – toqal» qoıylymdarynda basty rólderde oınaǵan. Al «Birjan – Sara» spektaklinde Isa Baızaqov Birjannyń rólin somdaıdy. Ol jaıynda Qazaq radıosyna bergen suhbatynda Qazaqstannyń halyq ártisi Qapan Badyrov maǵan bylaı degen edi: «Isa qazaq teatrynda «Birjan-Sara» spektaklinde Birjan rólinde oınady. Birde Saramen aıtysyp otyryp, óz betimen ketti deısiń, túıdek-túıdek óleńder tógip jatyr, ssenarııde joq. Belgi bersek te toqtamaıdy. Sodan qasynda otyrǵan men shapanynyń eteginen tartyp-tartyp qaldym da, ymmen bildirdim. Ázer toqtady ǵoı. Biz spektaklden keıin kórermenderge konsert qoıatynbyz. Isa óleń oqıdy, Ámire án aıtady, basqa ártister de óz ónerlerin kórsetetin. Sol konserttiń ssenarııin de Isa jazatyn. Oǵan qosa keıbir kompozıtorlar spektaklge mýzyka jazǵanda, Isa sol ánge sóz jazyp beretin. Elýbaı О́mirzaqovtyń «Ánder jınaǵy» degen kitabyna 149 án kirgen, sol kitaptaǵy 50 ánniń sózin Isa jazdy. Isaǵa sóz, án jazyp bershi dep talaılar keletin. Aqyndyǵy da, sýyrypsalmalyǵy da keremet qoı, jazyp bere salatyn. Kóptegen áni bul kúnde halyq áni bolyp júr. Isekeń avtorlyǵyn da, óleń jazyp bergen adamdardan aqsha da suraǵan emes. Isa Baızaqov 40-tan astam ánniń sózin jazyp, kóptegen qazaq ánderin notaǵa túsirtti. «Zaýlatshy-aı», «Qalqa», «Ismet», «Nazqońyr», t.b ánderdiń sózderin jańa zamanǵa, ómir saltyna sáıkes qaıta óńdep jazǵan. Isa jazǵan ánder «Qyz Jibek», «Aıman – Sholpan», «Er Tarǵyn» operalaryna da engen.
1931–1941 jyldary Qyzylorda, Almaty, Qaraǵandy, Semeı qalalaryndaǵy radıo komıtetterinde, biraz jyl Jazýshylar odaǵynda qyzmet etti. Isa Baızaqov Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda óziniń otty jyrlarymen el ishindegi nasıhat jumysyna belsene aralasyp, eńbektegi erlikti jyrlady. Soǵys jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysynda turyp, aýyl-aýyldy aralap, jalyndy óleńmen, asqaq ónermen úgitshilik qyzmet atqarǵan. Al 1942 jyldary Pavlodar oblysynda, Ertis aýdany men sol kezdegi Úrlitúp (qazirgi Jelezın) aýdandarynda halyqty jappaı eńbekke shaqyryp, árbir dánimiz fashısterge oq bolyp atylsyn dep Jeńis kúnin jaqyndatýǵa atsalysqan. Aýyl-aýylda konsert berip, odan túsken aqshany tank alýǵa aýdarǵan.
Onyń ataqty «Jeldirmeleri» halyq arasyna keńinen taraǵan. Búgingi kúnge deıin aıtylyp keledi. Isa Baızaqov poema janryn damytýǵa da zor úles qosty. Ol – alǵashqylardyń biri bolyp poema jazǵan aqyn. «Uly qurylys», «Altaı aıasynda», «On bir kún, on bir tún», «Kavkaz», «Aqbópe», «Qyrmyzy – Janaı», «Qoıshynyń ertegisi», taǵy basqa kólemdi poemalarynda ótken zaman oqıǵalary men keıingi dáýir shyndyǵy beınelengen.
Isanyń zaıyby qazaqtyń tuńǵysh aktrısalarynyń biri Shárbaný Baızaqova 29 jasynda ómirden ótti. Isa aqyn qyzy Mahpýza jáne Ertis degen ulymen jalǵyz qalady. Turmys taýqymetin kóp kórgen. Basynda baspanasy da bolmaǵan. Úkimetten úı ala almaı ketken aqyn. Qınalyp júrip qanshama óleńder men poemalardy, onǵa jýyq jeldirmelerdi jaryqqa shyǵarǵan. Soǵys jyldary balalaryn ınternatqa tapsyryp, ózi el-eldi aralap, óleń aıtyp, maıdanǵa qarjy jınaǵan.
Kezinde Muhtar Áýezov: «Biz qazaq sahnasynyń Isasy bar zamanyn qyzyqty ári qymbat syıy ispetti túsinýimiz kerek. Qoldan jasaı almaıtyn, ońaılyqpen qaıta týmaıtyn sırek ónerdi biz, búgingi zamannyń adamdary – mádenıetti eldershe qadirleı, baǵalaı bilýimiz kerek. Sońǵy bes-alty ǵasyrda Isadaı bir poemany bir-aq jazyp tastaıtyn ári sýyryp salatyn aqyn jer dúnıede bolmaǵan. Sol Isany týǵan qazaqtan týǵanymdy maqtan etemin», degen eken.
Maǵjan Jumabaev ne dep edi? «Isa – Alla Taǵalanyń qazaq halqyna syıǵa bere salǵan teńdesi joq bir bulbuly. О́tken ǵasyrlarda qazaqtyń ne ǵajap dúldúlderi bolǵan, solardyń biri de Isaǵa teń kele qoıýy ekitalaı», depti Maǵjan aqyn.
Taǵy bir ereksheligi, Isa – aýyz ádebıeti men jazba ádebıetin bitimdestirgen aqyn. Onyń jeldirmeleri men poemalary, óleńderiniń kórkemdigi meılinshe baı. Qazaq poezııasynda kórnekti oryn alatyn tańdaýly shyǵarmalar. Eline sińirgen taǵy bir eńbegi – ol sol kezde týǵan aýyly Úlgilide tuńǵysh mektep ashqan. О́zi: «Júregin julyp alyp aspanǵa urǵan, Juldyz bop sonyń oty janyp turǵan», degenindeı, Isekeńniń aqyndyǵy kógimizde búginde shoqtaı janyp tur.
Isa Baızaqov Máskeýde ótken Qazaq mádenıeti kúnderiniń onkúndigine de qatysqan. Ol «Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen, birneshe medalmen marapattaldy. Sońyna osynshama qundy shyǵarmalar qaldyrǵan, soǵys jyldary jaıaý-jalpylap júrip el aldynda óner kórsetip, qarjy jınap, maıdangerlerge tank alyp bergen aqyn Isa Baızaqovqa Astana qalasynan bir kóshe ne óner ordasy, ne mektep buıyrmaǵany ókinishti. Astana qalasynyń ákimdigine hat jazsam, Isa Baızaqov respýblıkalyq tarıhı tulǵalar tiziminde joq deıdi. Pavlodarǵa habarlassam, «Mádenıet mınıstrligi bizdiń oblysqa 10 adamǵa ǵana lımıt bar dep Isa aqyndy tizimnen alyp tastady», deıdi. Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevaǵa hat jazdym. Jaýap keldi. «Isa aqyn tarıhı tulǵalar tizimine endi» degen. Jaýap kelisimen Parlament depýtattarynyń jáne zııaly qaýymnyń qolyn jınap, Astana qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbek pen qala depýtattaryna Isa aqynnyń atyna kóshe surap hat jazdym. Eki jumadan keıin jaýap keldi, «Kelesi onomastıkalyq komıssııada qaraımyz» dep.
Pavlodarda eskertkishi ornatylý kerek bolatyn. Soǵan baılanysty oblys ákimi Asaıyn Baıhanovqa hat jazdym. Ol jaqtan aqsha bólindi degen jaýap keldi. Ázirge bul jaı qalaı sheshiletini belgisiz.
Birde on jastaǵy qyzy ákesi Isaǵa aıtqan eken, «Papa, aqyn degen dardaı atyń bar. Biz nege jertólede turamyz, bizge úkimet qashan úı beredi?» dep. Sonda aqyn qyzy Mahpýzaǵa: «Qyzym, úıin bermese bermesin, halqym áli Isasyn izdeıdi, umytpaıdy», depti. О́zi «Aqbópe» poemasynda jyrlaǵandaı:
«Kim kórdi kóktiń jerge qulaǵanyn,
Kim kórdi kúnniń jaryq suraǵanyn.
Kim kórdi Aqbópedeı arý jastyń,
Shomylyp qandy jasqa jylaǵanyn.
Men ózim kókteı aqynmyn,
Meniń jerge qulaǵanymdy kim kórgen.
Men ózim Kúndeı aqynmyn,
Men kimnen jyr suraımyn?» degendeı, daýylpaz aqyn jarqyrap, óleńderi shýaq shashyp turǵandaı.
Ǵalııa BALTABAI,
jýrnalıst, «Qurmet» ordeniniń ıegeri
