Bı – halyqtyń kókeıindegisin aıtqan, kómeıindegisin kóre bilip, jaryqqa shyǵarǵan ádilet joqshysy. Bıdi barlyq ta, baılyq ta jasaı almaǵan. Bılik tuǵyrǵa topty jaryp, tarazy basyn teń ustaǵan, ár istiń ádilin qara qyldy qaq jaryp aıtqan adam ǵana kóterilgen. Bı – tabıǵı daryn, asyl tekti aqyl ıesi, arǵyny kóre bilgen kósem, aqpa-tókpe sheshen adam bolǵan. Bıler jaqsy menen jamandy, jaqyn men alysty, qıyn men jeńildi alǵa tartqan. Mal daýy men jan daýyn sheshken, ar daýy men namys daýyna kesim kesken. Bitispeıtin daýdy bitistirgen. Sondyqtan da qazaqta «tilmen túıgendi tispen sheshe almas» degen qanatty sóz qalǵan.
Qazaqtyń basyna qaraly kún týyp, jan-jaqtan jaý antalaǵanda bytyraǵan halyqtyń basyn biriktirip, basqynshy jaýǵa qarsy kúresti uıymdastyrǵan qazaq bıleri kóp boldy. Solardyń ishinde týǵan halqy esimderin qurmetpen eske alatyn Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bıler jońǵar shapqynshylyǵynan halyq aıaýsyz japa shegip, aýyrtpalyq kórgen tusta qumalaqtaı shashyraǵan qazaq halqynyń basyn biriktirip, halyqtyń aman qalýyna kóp kúsh saldy. Bulardyń qurǵan bıligin Ahmet Baıtursynuly: «Ádil bılerdiń qolyndaǵy bılik qazaqtyń neshe túrli dertin jazatyn dári edi», dep túsindirdi [Bıler sózi (sheshendik tolǵaýlar).- Almaty,1992. 4-bet.].
Ataqty saıahatshy P.S.Pallas bılerdi dvorıandyq laýazymmen qatar qoıyp, olardyń qazaq qoǵamyndaǵy alatyn ornynyń erekshe ekendigin atap ótedi [Pallas P.S. Pýteshestvıe po raznym provınsııam Rossııskoı ımperıı. Ch.1.- SPb.,1809. S.579.]. Bul oıdy G.I. Rychkov óz eńbekterinde qýattaıdy. «Bı-knıaz, – dep jazady, ol – Azııa halyqtaryndaǵy dvorıandyq laýazymdaǵy asyl tektiler» [Bekmahanov E.B. Prısoedınenıe Kazahstana k Rossıı. Moskva, 1957. S.40.].
Mine, osyndaı halyq qasterlegen bılerdiń biri de biregeıi – Alban – Aıt qaýymynyń áıgili Súıindik bıi. Tarıhı shejirelerdiń derekterine súıensek, onyń ómir súrgen ýaqyty HVII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HVIII ǵasyrdyń bas kezine sáıkes keledi. Onyń ataqty Álmerek abyzben zamandas bolǵany anyq. Halyq jadynda saqtalǵan derekter osyny aıtady.
Súıindik Mamadaıyrulynyń qara qyldy qaq jaratyn óte ádil, tótennen tóge sóıleıtin sheshen, arǵy-bergini zerdelep otyratyn kóregen, aılasyna aqyly saı zerdeli kisi ekenin, Alban jurtynyń tizginin ustaǵan ıgi jaqsylardyń biri bolǵanyn basyna is túsken jandardyń bı aýylyna at basyn jıi burǵandyǵynan ańǵarýǵa bolady. Aǵasy Qalybek te batyr ári danagóı eken. Suńǵyla Súıindiktiń dana, parasatty bıliginiń bir-ekeýine ǵana toqtala ketýdi jón kórdik.
«Baıaǵyda Alban elinde úlken toı bolyp, ulan-asyr at shabys ótipti. Sonda bir baıdyń Salkúreń degen aty ózge júırikterden oq boıy ozyp kelip, bas báıgeni baılaǵan eken. Sol jerde álgi atty ekinshi bir rýdyń adamdary tanyp, úlken daý týyndap, tóbeles shyǵady. Onyń aıaǵy arazdyqqa ulasady. Ol kezde Súıindik dýanbasy, ári bedeldi bı eken. Daýlasqan eki jaq Súıindiktiń bıligine júginýge keledi. Daýlasqan jaqtardan eshnárse suramastan, «at meniki» dep óre túregelerin aldyn ala bilgen bı, aptyǵyn basqyzyp, eki-úsh kún demaldyryp alyp, kógendegi qozylardyń birin kórsetip, «myna qozynyń enesin taýyp kelińder, kim tapsa at soniki» deıdi. At daýlap kelgen jaqtyń kisisi: «Men taýyp kelemin» dep myń qoraly qoıdy aralap, ári qarap, beri qarap, bir kók qasqa saýlyqty ustap, aldyna óńgerip bıge ákeledi. Kógende turǵan álgi qozyny qoıa bergende, kók qasqa saýlyq mekirenip emize bastaıdy. Bı júırik atty soǵan bergizedi. Sóıtse ol kisiniń ylǵı júırik qulyndaıtyn altyn qursaqty bıesi bolady eken. Sony estigen ekinshi jaqtaǵy bir aýqatty adam sol janýardy jelide turǵan jerinen býaz kúıinde urlatyp alǵan eken de, ol jol-jónekeı qulyndap qoıady. Urylardyń qulyn kúıinde urlaǵany keıin júırik shyǵyp, Salkúreń atty báıge bermes tulpar eken. Urylar sóıtip áshkere bolypty.
Súıindiktiń taǵy bir bıligi týraly. Bir aýyldyń baıy bir top kisimen jolaýshylap kele jatady. Ol kezde ádet boıynsha aýyl aǵasy alda júredi. Bir eldiń sary súrleý jurtynan ótip bara jatqanda, úı ornynda jyǵylmaı qalǵan mamaǵashta qonaqtap otyrǵan qarǵa jalp etip ushsa, at jalt berip úrkip ketkende baı jerge ushyp túsedi. Ajal týra kelse, amal bar ma, sol jerde baı jan tásilim etedi. Baıdyń balalary: «Ákemizdiń ólimine osy jerden kóshken aýyl kináli. Mamaǵashty tik kúıinde qaldyrmasa, oǵan qarǵa qonbas edi, qarǵa qonbasa, at úrikpes edi. At úrikpese, ákemiz ólmes edi», dep qun daýlap dýan begi Súıindik bıge júginedi. Sonda dýan begi Súıindik: «Durys, ákeńniń quny júz jylqy. Sol júz jylqyny ólimge kináli degenderge teńshep bóleıik. Birinshi kináli – mamaǵashty jyqpaı jurtyna tastap ketken kisi. Oǵan jıyrma bes jylqy. Ekinshi kináli – qarǵa qonǵan mamaǵash. Oǵan jıyrma bes jylqy. Úshinshi kináli – mamaǵashqa qonǵan qarǵa, oǵan jıyrma bes jylqy. Tórtinshi kináli – ákelerine asaý, tarpań at mingizgen balalary, senderge de jıyrma bes jylqy aıyp» dep sheshken eken. Ákesine ajaldyń adamnan emes, Alladan kelgenin túsingen beıbaqtar saly sýǵa ketip, aýyldaryna qaıtqan eken. Bul bılikti estigen el Súıindiktiń suńǵylalyǵyna tań qalyp, «netken bilimdilik» dep tańdaı qaǵysqan eken (Jeldikbaev D.A. Súıindik. Shejire-tarıh. Almaty, 2021, 51-52 better). Bul Suńǵyla bı Súıindik babanyń ádil kesim kesken isterine naqty mysal.
Endi Súıindik babanyń batyrlyǵy jóninde qysqasha málimet bere ketsek. Bul zamanda Shyńǵys han qurǵan ımperııanyń sol qanatynda bolǵan tórt rýly oırattar (hoıt, hoshoýyt, torǵaýyt, choros) birlestiginiń ydyraýynyń nátıjesinde Ortalyq Azııada paıda bolǵan Jońǵarııa (jońǵar – sol qanat degendi bildiredi) memleketi men Qazaq handyǵynyń arasynda jan alyp-jan berisken qyrǵyn soǵystar ótti. Jońǵarlar tarapynan jaýlap alýshylyq, basqynshylyq soǵys qazaq halqy úshin Otan qorǵaý soǵysy edi. 120 jylǵa sozylǵan osy soǵysta halqymyz bir mıllıonnan asa adamynan aıyryldy. Qazaq-jońǵar soǵysynyń nátıjesinde qazaq kóp shyǵynǵa ushyrasa da, óz jerin jaýdan bosatyp, memleketin saqtap qala aldy. Al jońǵar memleketinen aırylyp, halyq retinde tarıhı arenadan joıylyp ketti.
Jońǵarǵa qarsy ult-azattyq soǵysty uıymdastyrýshylardyń aldyńǵy kóshin bastaýshylardyń biri de – Súıindik bı. Ol Álmerek batyr sııaqty óz zamandastarymen birge qazaq jerin jaýdan azat etý jolyndaǵy qasıetti soǵysta erlik pen batyrlyq úlgisin kórsetti. Súıindik batyrdyń urpaqtary jońǵarlarǵa qarsy kúreste ǵana emes, uzaq merzimge sozylǵan patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasatyna qarsy ult-azattyq qozǵalysta da kósh basynda júrdi. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń de qalyń ortasynda Súıindik batyrdyń urpaqtary boldy.
Ádil bı, jaýjúrek batyr bolýmen qatar, Súıindik babamyzdyń óz zamanynyń iri qaıratkeri bolǵanyn aıta ketýimiz kerek.
Osy rette sál sheginis jasap, Reseı ımperııasynyń Qazaq handyǵyn joıý maqsatyndaǵy júrgizgen ákimshilik-sot reformalaryna toqtala ketken jón. Handyq bılikti joıý úshin patsha úkimeti 1822 jyly bekitken «Sibir qyrǵyzdary týraly ereje» («Speranskıı ýstavy») boıynsha Orta júzdi birneshe ákimshilik-basqarý orýgterine bóldi. Mundaǵy «okrýg» sózi qazaq arasynda «dýan» dep aıtyldy. Okrýg basshysyn dýanbasy dep atady. Bir okrýgtiń qaramaǵynda birneshe ýez (aýdan) boldy. Qazirgi túsinikpen aıtar bolsaq, okrýg degenimiz ondaǵan aýdandy biriktirgen oblys deńgeıinde bolǵan. Iаǵnı okrýg-dýan úlken aımaqty alyp jatqan ákimshilik-terrıtorııalyq bólik edi.
Tarıhı-shejirelik derekterge súıensek, Súıindik babamyzdyń uzaq ýaqyt boıy dýanbegi nemese dýanbasy laýazymynda bolǵanyna kóz jetkizemiz. Bul qyzmetin arhıv derekterine súıene otyryp, qomaqty ǵylymı zertteý negizinde tujyrymdy oı qorytý – aldaǵy kúnderdiń isi.
Jetisýda osyndaı úlken iz qaldyrǵan Súıindik babanyń urpaqtary qazaq eli úshin eren eńbek etken azamattar deı alamyz. Bı, batyr hám dýanbegi Súıindiktiń tuqym-záýzaty tom-tom kitap jazýǵa laıyq. Olardyń ishinde eldi aýzyna qaratqan ádil de sheshen bıler, dúldúl aqyndar men kúıshiler, otanyn qorǵaǵan erjúrek batyrlar, din qaıratkerleri de bar. Mysaly, Kódek Baıshyǵanuly sııaqty iri aqyndar, Saǵat Áshimbaev syndy birtýar qalamgerler, О́miráli Dárkembaev pen Núsipbek Áshimbaev sııaqty Eńbek erleri, Dáýlet Jeldikbaev tárizdi búginginiń abyzdary shyqqanyn atap ótken lázim.
Urpaqqa uran, zamanalarǵa ónege bı, batyr hám dýanbegi Súıindik baba týraly áli de talaı eńbek jazylyp, eldik is jalǵasyn tabady dep úmittenemiz.
Taldybek Nurpeıis,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory,
Kegen aýdanynyń qurmetti azamaty
ALMATY
