Ǵalymdar aqparattyq soǵys qastandyq teorııasy nemese ǵylymı fantastıka emes, álemniń jańa shyndyǵy degen pikir aıtady. О́ıtkeni qoǵam kún saıyn aqparattyq shabýylǵa jańalyqtar, áleýmettik jeliler arqyly tap bolady. Onyń ishinde manıpýlıasııa, jalǵan aqparat senimdi álsiretip, qoǵamdaǵy turaqtylyqty buzyp, haos týdyrýdy kózdeıdi. Al qazir qoǵamdaǵy ańqaý adamdardy aqparattyq manıpýlıasııa arqyly óz degenine kóndirý, jetegine ilestirý, sol arqyly maqsattaryna qol jetkizý belgili bir toptyń kózdegeni bolýy da múmkin. Ásirese, alpaýyt memleketter aqparattyq maıdan shebinde ózderiniń maqsat-tilekterin qoǵamǵa sińdirýge tyrysyp jatqany belgili.
Búgingi tańda aqparattyq soǵystar geosaıası yqpal etýdiń, áleýmettik qaqtyǵystardyń, tipti jeke manıpýlıasııanyń negizgi quralyna aınaldy deıdi sarapshylar. Jalǵan aqparattar men úgit-nasıhattardyń aqparattyq shyndyqqa enip ketkeni sonsha, olar jıi shynaıy derekter retinde búrkemelenedi. Degenmen bul – jaı ǵana derekter úshin shaıqas emes, bul sanany basqarý úshin shaıqas. Máselen, Strategııalyq jáne halyqaralyq zertteýler ortalyǵynyń (Center for Strategic and International Studies) sarapshylary Bendjamın Djensen men Dıvıa Ramdjı Izraıl-Hamas qaqtyǵysy aqparat maıdanynda qalaı órbigenin taldaǵan.
«Aımaqtyq qaqtyǵystarda jáne geosaıasatta úgit-nasıhat júrgizýge burynnan sheber Izraıl áleýmettik medıany óziniń kommýnıkasııalyq strategııasyna sheber engizdi. Kóptegen jyl boıy áleýmettik medıa platformalary Palestınany qoldaıtyn túsiniktemelerge senzýraǵa qoıyp, Izraılge qarsy mazmundaǵy aqparattar joıylyp otyrdy», deıdi olar. Keıin palestınalyqtar ózderiniń daýystaryn kúsheıtý úshin X jáne TikTok sııaqty platformalardy paıdalanyp, Izraıldiń BAQ ústemdigine qarsy turdy. Aqparattyq landshaftta Izraıl dástúrli túrde ózin dushpan sanaıtyn kórshiler arasynda osal demokratııa retinde kórsetti, muny óziniń áskerı áreketterine qajet ózin-ózi qorǵaý retinde negizdedi. Alaıda HAMAS-tyń Izraıldiń palestınalyqtarǵa qarsy zorlyq-zombylyǵyn beıneleıtin áleýmettik medıany strategııalyq qoldanýy muny álsiretip jiberdi.
«Buryn áleýmettik medıa kompanııalary, ásirese Meta AQSh-tyń lańkestik toby dep tanylǵan HAMAS pen Palestına arasyndaǵy shekarany joıýda úlken ról atqarsa, platformalar qaqtyǵys mazmunyn moderasııalaýǵa qatysty ustanymyn ózgertti. Jalpy, áleýmettik medıa kompanııalary Ýkraına-Reseı qaqtyǵysynan alǵan sabaqtaryn gýmanıtarlyq quqyqtardy qoldaý jáne soǵys shyndyǵyn kórsetetin grafıkalyq mazmunǵa múmkindik berý úshin paıdalanyp otyr. Palestına halqy men HAMAS arasyndaǵy 2021 jyly oryn alǵan shabýyldardan keıin kúsheıgen bul aıyrmashylyq palestınalyqtardyń quqyqtaryn qoldaýdy kúsheıtip, Izraıldiń ustanymyna nuqsan keltirdi. Osylaısha, aqparattyq maıdanda palestınalyqtar da kúshin kórsetip, álem nazaryn ózine qaratty», deıdi sarapshylar.
Osydan aqparattyq maıdannyń qoǵamǵa qalaı áser etetinin kórýge bolady. Jalpy, aqparattyq maıdan burynnan bar, alaıda buryn ony álem kóshbasshylary býyp-túıip, judyryqta ustady. Al áleýmettik medıa kelisimen ony tizgindeý múmkin bolmady. HHI ǵasyrdaǵy ınternettiń, áleýmettik jelilerdiń jáne jahandyq kommýnıkasııalardyń damýy aqparattyq soǵystyń damýyn jedeldetip, ony neǵurlym ozyq deńgeıge jetkizdi. Endi jalǵan aqparat áp-sátte taralyp, mıllıondaǵan adamǵa áleýmettik jeliler, jelilik medıa jáne hakerlik shabýyldar arqyly jetedi.
Qazir memleketter ulttyq qaýipsizdiktiń negizgi elementi retinde aqparattyq soǵystyń mańyzyn jaqsy túsinedi. Keıingi onjyldyqta AQSh, Qytaı, Ulybrıtanııa, Izraıl sııaqty memleketter ózderiniń múddelerin qorǵaý nemese basqa elderge yqpal etý úshin sońǵy tehnologııalardy paıdalana otyryp, aqparattyq operasııalardy júrgizýdiń strategııalaryn ázirledi. Máselen, Ulybrıtanııa aqparattyq qaterlermen belsendi túrde kúresip keledi. Brexit referendýmy men saılaý úderisterine aralasý áreketterin anyqtaǵannan keıin el qaýip monıtorıngin, aqparattyq qaýipsizdikti jáne feıkpen kúresti qamtıtyn keshendi kıberqorǵanys júıesin ázirledi. Ulybrıtanııa jalǵan aqparatpen kúresý úshin arnaıy bólimsheler qurdy, onyń ishinde aqparattyq operasııalarǵa, dushpandyq naýqandardy anyqtaý jáne olarǵa qarsy turý úshin áleýmettik medıa jumysyna mamandanǵan «77-brıgada» qurdy.
Zertteýlerge sáıkes, AQSh, Slovakııa, Fılıppın feık jańalyqtar eń kóp shoǵyrlanǵan elder bolyp shyqty. Munymen kúresý úkimetterdiń, buqaralyq aqparat quraldarynyń jáne azamattardyń kópjaqty kúsh-jigerin talap etedi, saýalnamaǵa qatysqan respondentterdiń 30 paıyzdan astamy aqparattyń senimdiligi úshin negizgi jaýapkershilik buqaralyq aqparat quraldarynyń moınynda dep sanaıdy.
Elimizge de aqparattyq shabýyldar jasalyp turatyny belgili. Osydan eki-úsh jyl buryn «Russia Today» redaktory Margarıta Sımonıan Qazaqstanǵa qatysty birneshe ret málimdeme jasaǵan edi. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy máselege baılanysty elimizdiń beıtaraptylyǵyn synap Qyrymdy moıyndaý, kırıllısany qaldyrý, Qyrǵyzstandaǵy sııaqty orys tilin ekinshi memlekettik til etý, orys tildi mektepterdi jaıyna qaldyrý sekildi máselelerge ún qosqany bar. Alaıda bul aqparat maıdanynda daý týdyrǵanymen, álemdik deńgeıge shyǵa qoımady. Úkimet buǵan der kezinde tosqaýyl qoıa bildi.
Qazirgi jahandanǵan zamanda elder memlekettik shekarasyn shegendese de, aqparattyq shekarasyn tizgindeý qıyn.
