Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepti bekitti

Konstıtýsııalyq sot 400-ge jýyq qaýly qabyldady

Qos palatanyń birlesken otyrysyna Májilis spıkeri Erlan Qoshanov tóraǵalyq etti. Ádettegideı depýtattar aldymen kún tártibin bekitip, negizgi úsh máseleni qaraýǵa kiristi. Alǵash bolyp minberde Konstıtýsııalyq Sot tóraǵasy Elvıra Ázimova keıingi bir jarym jyldaǵy konstıtý­sııa­lyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, Konstıtýsııalyq sotqa azamattardan 10,5 myńnan asa ótinish túsken.

– Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda Kons­tıtýsııalyq sottyń Joldaýyn jyl saıyn tyńdaý Konstıtýsııanyń ózinde bekitilgen. Bul – konstı­týsııalyq baqylaý organyna degen ınstıtýsıonaldyq senim. Bizge kelip túsken ótinishterdiń basym bóligi qylmystyq, ákimshilik, azamattyq, jer, salyq jáne áleýmettik zańnamanyń normalaryna qatysty. Kóptegen ótinish zańnamany jetildirý boıynsha naqty usynystardy, sondaı-aq qoldanystaǵy zańnamanyń normalaryn quqyqtyq túsindirýge suraý salýlardy qamtıdy. Bul – azamat­tardyń ne oılaıty­nyn, neni taldaıtynyn, ne usyn­ǵysy keletinin jáne ózderin es­týin qalaıtynyn bildiretin bel­gi. Azamattardyń quqyqtyq sana­synyń mundaı ósýi bizden zań shyǵa­rý­shylar men memlekettik ınstı­týt­tardan keri reaksııany talap etedi. Ádilet mınıstrliginiń mun­daı bastamalardy «Ashyq norma­tıv­tik quqyqtyq aktiler» jáne jasandy ıntellektini qoldanýdy qosa alǵanda, zań konsýltasııalary jobalary aıasynda eskerýin usynamyz, – dedi E.Ázimova.

Jalpy Konstıtýsııalyq sot qyz­metine, kiriskeli beri 400-ge jýyq qaýly qabyldaǵan. Baıan­d­amashy Konstıtýsııalyq sot­tyń qorytyndy sheshimderi áseri­nen memlekettik baj normalary ońtaılandyrylǵanyn, kassa­sııalyq qorǵalýǵa qoljetim­dilik keńeıtilgenin, sýdıalardyń tártip­tik kepildikteri men olardy jaýap­qa tartý tártibi naqtylan­ǵa­nyn, bala asyrap alý, eńbek etý bos­tan­­dyǵy jáne ata-analar­dyń áleý­­mettik quqyqtary qorǵalǵa­nyn, ja­zalardy oryndaý, salyq salý jáne memlekettik retteý sala­syndaǵy konstıtýsııalyq emes ereje­ler joıylǵanyn aıtty. Buǵan qosa turǵyn úıden aıyrý máse­lesinde Konstıtýsııa nor­masy­na sot sheshimine balama retin­degi prokýrorlyq sanksııaǵa jol ber­meıtin resmı túsindirme berilgenin jetkizdi. Sóz arasynda E.Ázimova depýtattarǵa birqatar zańnamalyq aktige ózgerister engizýdi usyndy.

– Zań shyǵarý kún tártibi sheńberinde sot prosesinde alqabılerdi aýystyrý tártibine, balanyń ultyn anyqtaýǵa jáne kórsetýge, bala asyrap alý ıns­tıtýtyn jetildirýge jáne alı­ment­tik mindettemelerdi oryn­daýǵa qatys­ty quqyqtyq ustanymdardy eskere otyryp, Qylmystyq-pro­sest­ik, Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly kodeksterge jáne olarmen baılanysty bacqa da zańnamalyq aktilerge, ekinshi­den, oıyn bıznesin, sondaı-aq mu­ra­gerlik pen saqtandyrý máse­le­lerin retteýdegi quqyqtyq ekiush­ty­lyqty joıý maqsatynda Azamattyq kodekske, úshinshiden, Áleýmettik kodekske jumys istemeıtin ata-ananyń jas balaǵa tikeleı kútim jasaǵan ýaqytyn jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilinde esepke alýǵa, qazirgi jaǵdaılardy eskere otyryp, belgili bir sanat­taǵy adamdardy áleýmettik qor­ǵaý tásilderin qaıta qaraýǵa, tór­tin­shiden, saqtandyrýǵa jáne zeınet­aqy jınaqtaryn qorǵaýǵa qatysty erejeler bóliginde azamattyq jáne áleýmettik zańnama normalary arasyndaǵy quqyqtyq kollızııany joıý týraly ózgerister engizýdi usynamyz, – dep tizbektedi Konstıtýsııalyq Sot tóraǵasy.

О́zgerister qatarynda sotty­lyǵy ótelgen nemese alynǵan tulǵa­lar­dyń memlekettik qyz­metke kirýi, azamattardyń kólikti ýaqytsha ákelýi, jerdi jalǵa berý konkýrstarynyń sharttary, qylmystyq-atqarý júıesinde adam quqyqtarynyń saqtalýy sııaq­ty máselelerdi retteý, sondaı-aq Parlamenttiń kelesi sessııasynda zań jobalaryn qaraý kezinde Konstıtýsııalyq Sottyń quqyqtyq ustanymdaryn eskerý usynyldy.

Sýdyń da suraýy bar

Birlesken otyrystaǵy kezekti másele 2024 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń ıgerilýi týraly boldy. Qarjy mınıstri Mádı Takıev­tiń aıtýynsha, 2024 jyly respýb­lıkalyq bıýdjet boıynsha bar­lyǵy 12 túzetý jáne 1 naq­ty­laý júr­gizilgen.

– Byltyr ishki jalpy ónim 4,8 paıyzǵa ósti, bul negizinen munaıǵa qatysty emes sektor esebinen qamtamasyz etildi. Bıylǵy 5 aıdyń qorytyndy­sy boıynsha, ishki jalpy ónim 6%-ǵa ósti. Shoǵyrlandyryl­ǵan bıýdjettegi munaıǵa qatysty emes kiristerdiń úlesi byltyr 2,5 paıyzdyq tarmaqqa ósti. Inflıasııa deńgeıi 9,8%-dan 8,6%-ǵa deıin tómendedi. Bıýdjet tapshylyǵy belgilengen shamadan 3,6 trln teńgeni nemese ishki jalpy ónimge 2,7 paıyzdy qurady. Memlekettik borysh 31,8 trln teńge nemese ishki jalpy ónimge shaqqanda 23,7 paıyzǵa jetti. Jalpy, 2024 jyly 26 memlekettik organnyń damý josparlarynda 173 nysanaly ındıkatorǵa qol jetkizý kózdelgen edi. Bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalaný somasy 24% tómendep, 372 mlrd teńge boldy, – dedi Qarjy mınıstri.

Iаǵnı ónimsiz shyǵystar, ásirese birinshi kezekke jatpaıtyn shyǵys­tar ońtaılandyrylǵan. Al Joǵa­ry aýdıtorlyq palatanyń tór­aǵasy Álıhan Smaıylovtyń aıtýyn­sha, memlekettik organdar men kvazı­memlekettik sektor sýbektileriniń eseptiligi kúsheıtilgen.

– Sondaı-aq memlekettik qar­jy statıstıkasyn jetildirý kózde­lip otyr. Onda Ulttyq qordy paıdalaný, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń damý jospar­lary men is-sharalar jospar­lary­nyń oryndalýy týraly aqpa­rat qamtylady. Boljaýdy, táýekel­der­di baǵalaýdy, lımıtterdi aıqyn­daýdy, monıtorıngti jáne eseptilikti qamtıtyn boryshtyq mindettemelerdi keshendi basqarý ınstıtýty engizildi. Bıýdjet prosesine qatysýshylardyń bıýdjet zańnamasyn buzǵany, bıýdjet­tik baǵdarlamalardy tıimsiz oryn­daǵany jáne qarajatty qaıta bólýdiń negizdiligi úshin jaýapty­lyǵy kúsheıtildi. Jalpy, Úkimet Joǵary aýdıtorlyq palata­nyń usynymdaryn oryndaý baǵytyn­daǵy jumysyn arttyrdy. Qazirgi kezde byltyrǵy usynymdardyń jartysyna jýyǵy iske asyryldy, jyl aıaǵyna deıin taǵy beseýi oryndalady, – dedi JAP tóraǵasy.

Sondaı-aq ol jekeshelendirý sharalarynan bıýdjetke túsken kiristerdi atady.

– Jyl basyndaǵy jaǵdaı bo­ıynsha, jekeshelendirýdiń keshendi jospary 72%-ǵa oryndaldy. Jos­par­­lanǵan 637 nysannyń 460-y satyl­dy nemese joıyldy. Bul – res­pýb­lıkalyq, kommýnaldyq menshik nysandary jáne kvazımem­lekettik sek­tordyń aktıvteri. Mem­lekettik múlik komıtetiniń aqpara­ty boıynsha, byltyr 589 mlrd teńgege 14 nysan satylǵan. Onyń ishinde Tele-2 kompanııasyn qatar­lyq ınvestorǵa satýdan 517 mlrd teńge túsken. Bul somadan túsken 158 mlrd teńge dıvıdend res­­­pýb­­­­lı­kalyq bıýdjetke aýdaryl­dy. Bu­ǵan qosa korporatıvtik tabys sal­y­ǵy túrinde taǵy 76 mlrd teń­­ge tólen­di. Osy mámileden túse­­­tin qalǵan somalar satyp alý-satý shartyna sáıkes, 2028 jylǵa deıin birtindep túsedi, – dedi Á.Smaıylov.

Byltyrǵy bıýdjet-salyq saıasatynyń táýekelderge neǵurlym beıim negizgi baǵyttary boıynsha 30-dan asa usynym berilgen. Á.Smaıylov Joǵary aýdıtorlyq palata Memleket basshysy aıqyn­daǵan mindetterge qol jetkizý úshin Parlament jáne Úkimetpen júıeli ári birlesken jumysty jalǵastyratynyn jetkizdi.

Másele tóńireginde baıandamalar tyńdalǵan soń, depýtattar suraq qoıýǵa kóshti. Senator Serik Shaıdarov byltyr elimizdiń eksporty ósim kórsetip, 81,6 mlrd dollardy quraǵanyn, alaıda eksportty negizinen shıkizat taýarlary quraýyn jalǵastyryp kele jatqanyn aıtyp saýal joldady. О́z kezeginde Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev ótken jyldyń qorytyndysynda shıkizattyq emes eksport 46 mlrd dollardy quraǵanyn aıtty. Bul josparlanǵan kórsetkishten 3 mlrd dollarǵa kóp kórinedi.

Al májilismen Erlan Saırov órkendeýdiń naqty kórsetkishteri­ne qatysty Úkimettiń ju­mysyna toqtaldy. Premer-mı­nıstr Oljas Bektenov Májilis de­pý­taty eldiń kókeıinde turǵan máse­leni kóterip otyrǵanyn jetkizdi.

– Birinshiden, memleket óz min­dettemelerin tolyq kólemde oryn­dap jatyr. Buǵan bizde esh­qandaı kúmán joq. Jalpy, ekonomıkalyq ahýal turaqty, biraq siz aıtyp ót­ken problemalyq máseleler bar. Ol ózderińiz biletindeı, bir kún­de paı­da bolǵan problemalyq máse­le­­ler emes. Birneshe jyl boıy qa­lyp­­­t­asyp jatqan problema. Úk­i­met qazir­gi tańda onyń bárin sheshý­ge bel­sendi jumys atqa­ryp ja­tyr. Úkimettiń bastamasy­men eli­miz­de salyq reformasy jú­rip jatyr. Jýyrda ǵana jańa Salyq kodeksi qabyl­dandy. Jańa qujat­tyń kómegi­men kelesi jyldan bas­tap res­pýb­lıkalyq bıýdjetke shama­men 3 trln teńgeden asa qosym­­sha túsim­der kúti­lip otyr. Bul aq­sha­nyń bári tek damý maq­sat­tary­­na baǵyt­­talady. Qazir kelesi úsh jyl­ǵa ar­­nalǵan res­pýblıkalyq bıýd­jet jo­basyn da­ıyn­dap jatyrmyz. О́te qyzý ju­mys júrip jatyr. Al­dyn ala aı­tatynym, biz 2026 jyly bıýd­­jet tap­shy­lyǵyn qazirgi 2,7 pa­ıyz­dan 2,5 pa­ıyzǵa deıin, 2027 jyly 1,8 pa­ıyz­ǵa deıin, 2028 jyly 1,4 pa­­ıyz­ǵa de­ıin tómendetemiz dep jos­­par­­lap ja­tyrmyz, – dedi Úkimet basshysy.

Depýtattardyń qyzý talqysy­nan soń, Parlament palatalary da­ýys berýge kóshti. Esepti 48 sena­tor men 69 májilismen qoldady. Al eki senator men 20 májilis­men qar­sy boldy. Sonymen, sheshim qabyldandy.

Birlesken otyrysta elimiz­diń ornyqty damýy salasyn­daǵy ult­tyq maqsattar men mindet­ter­diń iske asyrylýyn monıto­rıngileý jónindegi parlamenttik komıs­sııanyń jańartylǵan quramy da bekitildi. Onyń quramyna burynǵy depýtattar Asqar Sadyqov pen Gaýhar Tanashevanyń ornyna Májilis depýtattary Serik Erýbaev pen Irına Smırnova endi.