Mysaly, 2024 jyly otandyq agroónerkásip kesheni (AО́K) ónimderiniń eksporty 5,1 mlrd dollarǵa jetse, onyń 52%-y – óńdelgen ónimder. О́ńdelgen AО́K ónimderiniń qurylymynda maı ónimderi eksporttyń tórtten birin qamtamasyz etip qana qoımaı, bul sektor keıingi jyldary el kóleminde ǵana emes, kúlli Ortalyq Azııa elderiniń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde strategııalyq mańyzǵa ıe bolyp otyr. Eýropalyq komıssııanyń derekteri boıynsha, elimiz EO-ǵa kúnbaǵys shrotyn jetkizetin TOP-3 eldiń qataryna da kirgen.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń birinshi vıse-mınıstri Aıjan Bıjanovanyń aıtýynsha, agroónerkásip kesheniniń ekonomıkadaǵy orny erekshe. Maı daqyldaryn óńdeý – joǵary suranysqa ıe jáne keleshegi óte úlken eksportqa baǵyttalǵan sala. Memleket basshysy da Úkimettiń aldyna eksportty ártaraptandyrýdy tapsyrǵan edi. Bul baǵytta maıly daqyldardy qaıta óńdeýshilerdiń qaýymdastyǵy úlken nátıjelerge qol jetkizdi.
Qaýymdastyqtyń basqarma tóraǵasy Iаdygar Ibragımovtyń sózine qaraǵanda, bul eń aldymen memlekettik qoldaý men júıeli damý tásiliniń arqasynda júzege asyp otyr. Ásirese keıingi úsh jylda eldegi óńdeý kásiporyndary aıtarlyqtaı jetistikterge jetti. Atap aıtqanda, kúnbaǵys maıy óndirisi 2,5 ese, eksport 4,8 ese ulǵaıyp, bótelkedegi maı ımporty 11 paıyzǵa azaıdy. Sondaı-aq ishki naryqqa arnalǵan maı baǵalary turaqtandyryldy.
Bul jaǵdaı aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady. О́ıtkeni kúnbaǵys maıynyń baǵasyn turaqtandyryp, qaýipsizdikti qamtamasyz etýde otandyq bıznes óziniń áleýmettik jaýapkershiligin aıqyn sezinip otyr. Sondyqtan ulttyq qaýymdastyqtyń qazirgi jospary – óndirisshilerdiń aldaǵy úsh jyldaǵy qýatyn 3,5 ese ulǵaıtý arqyly eksport boıynsha alǵashqy úshtikke ený. Sol arqyly sheteldik valıýta túsimin 2 mlrd dollarǵa jetkizý. Mundaı derekti mamandar Maıly daqyldardy qaıta óńdeýshilerdiń ulttyq qaýymdastyǵy uıymdastyrǵan «FOC 2025: Fats and Oils Conference» IV halyqaralyq maı ónimderi konferensııasynda aıtty.
«Bul oryndalýy qıyn maqsat emes. Oǵan keıingi 3 jylda bıliktiń de, bıznestiń de kózi aıqyn jetip otyr. Sol úshin endi aldaǵy bas qosýlarymyzǵa egis alqaptaryn ártaraptandyrý, óńdeýdi tereńdetý, logıstıkany jetildirý, ınvestısııa tartý, eksporttyq arnalardy damytý, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý syndy taqyryptar ózek bolady. О́ıtkeni aımaqtaǵy ózge respýblıkalar ózin-ózi maı ónimderimen qamtamasyz etýge qaýqarsyz. Kúnbaǵys maıyn eksportaýshylar arasynda 2023 jyly álem boıynsha ondyqqa kirip, 2024 jyly 8-orynǵa kóterilgen Qazaqstannyń aldaǵy úsh jylda úshtikke kirýge múmkindigi bar. Sebebi aımaqtaǵy ózge respýblıkalar maı ónimderimen ózin-ózi qamtamasyz etýge qaýqarsyz. Bıyl bizde kúnbaǵys egistiginiń kólemi 1,4 mln gektardan asady. Bul 2021 jyly 950 myń gektar bolatyn. Iаǵnı mundaǵy ósim 85 paıyzdan asty. Ol qazir aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń arasynda absolıýtti kóshbasshyǵa aınalyp otyr. Buǵan onyń aýyl sharýashylyq daqyldary arasyndaǵy joǵary rentabeldigi men joǵary suranysy túrtki bolýda. Maıly daqyldar óndirisiniń ósýi ony tereń óńdeýge kóshýge jol ashyp otyr. Bul – maılar, margarın, maıonez, spredter men kondıterlik ónimder shyǵarý. Ol ımporttyq palma ónimderine táýeldilikti azaıtyp, qundylyǵy joǵary ónim eksportyn arttyrýǵa múmkindik beredi», deıdi Iаdygar Ibragımov.
«Maslo-Del» maı zaýytynyń dırektory Natalıa Solohınanyń aıtýynsha, bul tek óndirisshilerdiń jeńisi ǵana emes, oǵan birlesip jumys istegen ǵalymdardyń da qosqan úlesi zor.
«Egistik alqabyn, eksportty ulǵaıtqanymyzben áttegen-aı deıtin tustarymyz da jetkilikti. Máselen, 2023 jyly ǵana qatty kúnjara ımportynan bıýdjet 167 mlrd teńgeden qaǵyldy. Biz Eýrazııalyq odaqtyń Azyq-túlik ónimderiniń tehnıkalyq reglamentin qabyldaý arqyly, maıly daqyldardy tereń óńdeýdi turalatyp tastadyq. Al 6,5 jyldyń ishinde bıýdjetke qomaqty qarjy túspeı qaldy. Sol sııaqty ımporttyq palma maıynyń ózinen otandyq ónimderdiń baǵasy eki eseden astam ulǵaıyp otyr. Bul ekonomıka úshin de, tutynýshy úshin de úlken shyǵyn. Sondyqtan bıznestiń damýyna kedergi jasap otyrǵan tehnıkalyq reglament qaıta qaralýy kerek. Memlekettiń de, bizdiń de basty qundylyǵymyz – adamnyń densaýlyǵy. Sondyqtan sapasy kúmándi maı ónimderi syrttan ákelinbeý kerek», deıdi N.Solohına.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń birinshi vıse-mınıstri Aıjan Bıjanovanyń aıtýynsha, otandyq zyǵyr men raps maıy shetelde óte joǵary suranysqa ıe. Ásirese Japonııa men Koreıada. Japondyqtar raps maıyn kishkene shyny ydystarǵa quıyp, paıdasy mol dep shıkileı qoldanady. Sol sebepti, Japonııada shyny ydystardaǵy rapstyń 70 paıyzy – otandyq maı.
«BIRGE» salalyq klasterlerdi damytý qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Arman Evnıevtiń paıymdaýynsha, maıly daqyldardyń egistik alqabyn ulǵaıtý fermerlerdiń múmkindigine qaraı júzege asýda. Bıyl ol 3,3 mln gektardy quramaq. 2030 jylǵa deıin bul san 4 mln gektarǵa deıin ulǵaıtylmaq. Bul baǵytta túrli jumystar júrip jatyr. Atap aıtqanda, monomádenı daqyldan arylý men sý únemdeıtin daqyldarǵa aýysý. Naqtylaı tússek, sýdy kóp tutynatyn maqta, kúrish sııaqty daqyldardyń alqaby azaıtylyp, maıly daqyldar ulǵaıtylmaq.
Elimizdiń maı ónimderiniń eksporttyq nysanaly naryqtarynyń (Qytaı, Ortalyq Azııa, EO, Iran, Aýǵanstan) jıyntyq syıymdylyǵy 43 mln tonna dep baǵalanady. Bul qazirgi eksport kóleminen 42 ese artyq. Iаǵnı ol tıimdi strategııa júrgizý jáne bıznestiń memleketpen kúsh biriktirýi jaǵdaıynda júzege asyrýǵa bolatyn zor eksporttyq áleýetti kórsetedi.
Qazaqstan tuqym ósirýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Farıd Abıtaevtyń málimeti boıynsha, elimiz eksporttyq maı ónimderiniń kólemi boıynsha óz úlesin byltyr Tájikstanda – 74%, О́zbekstanda – 65%, Túrikmenstanda – 25%, Qyrǵyzstanda 23%-ǵa jetkizdi. Buǵan deıin maı ónimderiniń aımaqtaǵy basty eksportaýshysy bolyp kelgen Reseıdiń úlesi 2017–2024 jyldary О́zbekstanda 84%-dan 35%-ǵa kemise, Qazaqstannyń úlesi 13%-dan 65%-ǵa deıin ulǵaıdy. Tájikstanda Reseıdiń úlesi 73%-dan 18%-ǵa deıin kemip, elimizdiń úlesi 15%-dan 74%-ǵa deıin ósti.
Qazaqstan Ortalyq Azııa naryǵynan Reseıdi yǵystyryp, óńirdegi óz yqpalyn senimdi túrde nyǵaıtyp jatyr deýge negiz bar. Dúnıejúzilik banktiń boljamynsha, 2030–2050 jyldary О́zbekstan halqy – 40,2-den 52,2 mln-ǵa, Tájikstan halqy – 11,7-den 15,6 mln-ǵa, Qyrǵyzstan halqy – 7,8-den 9,6 mln-ǵa, Túrikmenstan halqy 8,1-den 9,6 mln-ǵa kóbeıedi. О́ńirdegi bul 4 eldiń turǵyndary 2024–2050 jyldary 62,9-dan 87,1 mln-ǵa artpaq. Demek, maı ónimderine degen suranys ta jyl ótken saıyn óspese kemimeıdi. Sondyqtan Iаdygar Ibragımov aldaǵy 3 jylda maıly daqyldar alqaby Qazaqstanda 2 mln gektarǵa deıin ósedi degen boljam jasap otyr.
Qazir otandyq maı ónimderi eksportynyń 38%-y – О́zbekstan, 27%-y – Qytaı, 14%-y – Tájikstan, 7,6%-y – Latvııa, 6,8%-y – Iran, 1,9%-y – Aýǵanstan, 1,5%-y – Qyrǵyzstan, 1,4%-y – Germanııa, 0,8%-y Shvesııa elderiniń úlesinde. Eger eksporttyq túsimdi dollarmen esepteıtin bolsaq 35%-y – Qytaıdan, 34%-y – О́zbekstannan, 15%-y Tájikstannan bolyp otyr. Budan bólek, búginde Qytaıdyń ımporttyq maı ónimderi naryǵynyń jyldyq suranysy 18 mln tonnadan asady. Ondaǵy Qazaqstannyń Qytaıdaǵy úlesi 2 paıyzdan aspaıdy.
Byltyr respýblıka boıynsha kúnbaǵys daqylynyń jalpy alqaby 1,3 mln gektardy ǵana qurady. Eger bıyl maıly daqyldardy óńdeýde eki iri joba júzege asyrylǵaly otyrǵanyn eskersek, egis alqabyn ulǵaıtýdyń mańyzyn burynǵydan da arttyra túsetini anyq.
