– Súıindik Tasemenuly, jańa zań qandaı maqsatta ázirlendi?
– Bul qujat úlestik qurylys salasyn memlekettik retteýdi kúsheıtýge, turǵyn úı jyljymaıtyn múlikpen jasalatyn mámilelerdi retteıtin normalar men erejelerdi qatańdatý arqyly sur qurylys úlesin qysqartýǵa, múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, avtojol salasynyń kadrlyq áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Zańnyń erejelerin shartty túrde 3 iri blokke bólýge bolady. Birinshisi – qurylys jáne turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý salasyndaǵy zańnamany jetildirý; ekinshisi – jalpyǵa ortaq paıdalanylatyn avtomobıl joldarynyń sapasyn arttyrý; úshinshisi – múgedektigi bar adamdarǵa ınvataksı qyzmetterin kórsetý múmkindigin keńeıtý.
Zańnyń negizgi baǵytyna úleskerlerdiń múddelerin qorǵaý maqsatynda normalar, qurylys salýshylarǵa qatańdatý sharalarynyń paketi, sondaı-aq olarǵa qoıylatyn jaǵdaılar men talaptardy jaqsartýǵa múmkindik beretin yntalandyrý sharalary kózdelgen úlestik qurylys máseleleri jatady. Bul taqyryp búgingi tańda óte ózekti bolyp otyr.
«Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» qoldanystaǵy zań aqshany tartýdyń úsh zańdy ádisin kózdeıdi. Birinshiden, biryńǵaı operatordyń kepildigi. Barlyǵy 255 nysanǵa kepildik berildi, bul – salynyp jatqan turǵyn úıdiń jalpy naryǵynyń tórtten bir bóligi. Búgingi tańda onyń ishinde 221 nysan boıynsha qurylys aıaqtaldy.
Ekinshiden, bankterdiń qurylys jobalaryna qatysýy. Barlyǵy 588 nysan boıynsha úleskerlerdiń aqshasyn tartýǵa ruqsat berildi. Sondaı-aq úshinshiden, kóppáterli turǵyn úıdiń qańqasyn salǵannan keıin aqsha tartý. Osy ádis boıynsha 156 nysan boıynsha úleskerlerdiń aqshasyn tartýǵa ruqsat berildi.
– Búginde úlestik qurylysta problemalyq nysandar kóp pe?
– Árıne. Máselen, 2025 jyldyń basynda respýblıkada 41 problemalyq úlestik qurylys nysany jáne qurylysy jergilikti atqarýshy organdardyń ruqsatynsyz nemese biryńǵaı operatordyń kepildiginsiz júrgizilip jatqan 99 nysan bar. Bular qaýipti aımaqta ornalasqan jáne kez kelgen ýaqytta problemalyq sanatqa ótýi múmkin.
Keıbir qurylys salýshylar azamattyq-quqyqtyq qatynastarǵa silteme jasaı otyryp, jeke tulǵalarmen ártúrli brondaý jáne ınvestısııalaý sharttaryn jasaıdy. Bul azamattardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýdyń tıisti deńgeıin qamtamasyz etpeıdi jáne nysan qurylysyn keshiktirý, qurylystyń aıaqtalmaýy, sapasyz qurylys jáne úleskerler úshin shyǵyndar sııaqty jaǵymsyz saldarǵa ákep soqtyrady.
Josyqsyz qurylys salýshylar «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańdy aınalyp ótip, úleskerlerdiń qarajatyn tartatyn jáne sottarda isterdi qaraý kezinde úleskerlerdiń ózderin jeńip shyǵatyn jaǵdaılar az emes. Osyǵan baılanysty turǵyn úı qurylysy qyzmetiniń ashyqtyǵyn, mámilelerdiń qaýipsizdigin, úleskerlerdiń aqshasyn maqsatty paıdalanýdy qamtamasyz etýge, áleýmettik shıelenisti jáne bıýdjetke túsetin júktemeni tómendetýge baǵyttalǵan sharalardy qabyldaý qajettiligi týyndady.
– Jańa zańda basqa qandaı aıryqsha normalar bar?
– Irgeli normalardyń biri – salynyp jatqan úılerde turǵyn úı satyp alýǵa aldyn ala sharttar jasasýǵa tyıym salý. Bul óte mańyzdy, óıtkeni aldyn ala kelisimsharttar arqyly qurylys salýshylar azamattardyń qarajatyn ruqsatsyz iske asyrýy múmkin. Osylaısha, zań retteýdi kúsheıtip qana qoımaı, problemalyq nysandardy aıaqtaýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasatqa úılesimdi jumys isteıdi.
Budan basqa, sybaılas jemqorlyq táýekelderimen kúresý jáne úleskerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý úshin úlestik qurylys kezinde tek qolma-qol aqshasyz tóleý nysanyna kóshý kózdelgen.
– Zańnyń ekinshi bóligi avtokólik joldarynyń sapasyn arttyrýǵa qatysty. Bul baǵytta qandaı máseleler qamtylǵan?
– Zańda akkredıtteýdi jalpy qurylys jumystary men jol qurylysyna bólý kózdelgen. Bul avtojol salasyndaǵy sapa men qaýipsizdikke qoıylatyn erekshelikter men joǵary talaptardy eskerýge múmkindik beredi. Sondaı-aq jol jobalaryna qatysatyn merdigerlerdiń biliktiligin baqylaýdy kúsheıtedi jáne olardyń jumystarynyń salalyq standarttarǵa sáıkestigin qamtamasyz etedi. Bul tásil oqytylmaǵan uıymdardyń mamandandyrylǵan jol jobalaryna qatysýyna jol bermeıdi.
Zańmen merdigerler men jobalaýshylardy qosa alǵanda, salanyń barlyq qatysýshysy úshin zamanaýı sheshimderdiń ashyqtyǵy men qoljetimdiligin qamtamasyz etýge múmkindik beretin jol-qurylys materıaldary men tehnologııalary boıynsha biryńǵaı aqparattyq júıe engizilip jatyr. Bul dáleldengen jáne tıimdi tehnologııalardy engizý arqyly joldardy salý men jóndeýdiń sapasyn arttyrýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar júıe eskirgen jáne tıimsiz materıaldardy paıdalanýdy azaıta otyryp, standarttaý jáne baqylaý quralyna aınalady.
Al zańnyń úshinshi blogine kelsek, munda múgedektigi bar adamdardy ınvataksımen tasymaldaý boıynsha jaǵdaılardy jaqsartýǵa múmkindik beretin yntalandyrý sharalarynyń paketimen baılanysty. Bul óńirlerde múgedektigi bar adamdardyń kóp sanyn qamtýǵa múmkindik beretin áleýmettik qyzmetter portaly arqyly ınvataksı qyzmetterin kórsetý múmkindikterin keńeıtýge jaǵdaı jasaıdy.
– Budan keıin eldegi avtomobıl joldarynyń jaǵdaıy túzele me?
– Joǵaryda aıtylǵandaı, usynylǵan ózgerister qabyldanatyn sheshimderdiń ashyqtyǵyn, tıimdiligi men sapasyn arttyrýǵa yqpal etedi. Bul joldardyń jaı-kúıine jáne jol qozǵalysy qaýipsizdiginiń deńgeıine oń áser etedi. Zańda avtomobıl joldary jónindegi ýákiletti organnyń avtojol salasy qyzmetkerleriniń biliktiligin mindetti túrde arttyrý jónindegi erejelerdi bekitýi kózdelgen.
Sonymen qatar avtorlyq jáne tehnıkalyq qadaǵalaýdy júzege asyratyn tulǵalardy «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańnyń sýbektilerine teńestirý – mańyzdy másele. Bul olardyń jaýapkershiligin arttyrý jáne teris paıdalanýdyń aldyn alý úshin qajet. Sebebi olar kúndelikti qurylys jumystaryn baqylaıdy jáne qabyldaý aktilerine qol qoıady. Bul túzetýler quqyqtyq olqylyqty joıady, bıýdjet qarajatynyń paıdalanylýyn baqylaý júıesindegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy tetikterdi kúsheıtedi jáne olardyń jaýapkershiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.
– Úlestik qurylysqa qaıta oralsaq. Zań arqyly qatańdatý sharalaryn engizý qurylys salýshylardyń múddelerine teris áser etpeı me?
– Bul qurylys salýshylardyń osy salaǵa degen qyzyǵýshylyǵyn tómendetpeıdi dep esepteımiz. Sebebi zańda bir mezgilde jaǵdaılardy jaqsartýǵa jáne qurylys salýshylarǵa qoıylatyn talaptardy tómendetýge múmkindik beretin birqatar yntalandyrý sharasy kózdelgen. Máselen, qurylys kompanııalaryn zańdy tásilmen qarajat tartýǵa yntalandyrý maqsatynda zańmen biryńǵaı operatordyń kepildigin alý tásili boıynsha kirý talaptary 3 jyldan 2 jylǵa deıin, kólemi boıynsha respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men Astanada 18 myń sharshy metrden 10 myń sharshy metrge deıin, al óńirlerde 9 myń sharshy metrden 5 myń sharshy metrge deıin tómendemek.
Bul rette qurylys salýshynyń/ýákiletti kompanııanyń aktıvi bolýǵa tıis, onyń kólemi qysqamerzimdi jáne uzaqmerzimdi mindettemeler shegerilgennen keıin qalatyn jıyntyq aktıvterdiń keminde 10%-y bolýy qajet.
– BAQ-ta qolma-qol aqshamen úı satyp alýǵa tyıym salý talqylanǵan edi. Zańdaǵy osy túzetýlerge qandaı túsinikteme beresiz?
– Zań turǵyn úıdi qolma-qol aqshamen satyp alýǵa tyıym salmaıdy, túzetýler tek úleskerlerdiń aqshasyn tartýǵa baılanysty salynyp jatqan jyljymaıtyn múliktiń turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly sharttar boıynsha qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýdy kózdeıdi. Búgingi tańda qurylys salýshylardyń úlestik salymdardy zańsyz tartýy ózekti másele bolyp otyr. «Qazaqstan Turǵyn úı kompanııasy» AQ (Turǵyn úı qurylysynyń biryńǵaı operatory) zertteý nátıjeleri boıynsha 2024 jyly «sur» turǵyn úı úlestik qurylysynyń naryǵy 68%-dy qurady.
Jyljymaıtyn múlikti satyp alý kezinde tolyǵymen qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýǵa kóshý azamattardan salymdardy zańsyz tartýdyń aldyn alýǵa, mámilelerdiń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, salyq túsimderin ulǵaıtýǵa jáne aqshany jylystatýǵa qarsy kúres quraldaryn kúsheıtýge múmkindik beredi.
– Al turǵyn úıdi jarnamalaýǵa tyıym salyna ma?
– Eger qurylys salýshynyń jergilikti atqarýshy organ bergen úleskerlerdiń qarajatyn tartýǵa ruqsaty ne turǵyn úı qurylysynyń biryńǵaı operatory tarapynan kepildik bolmasa, zańmen úlestik qurylys kezinde nysandardy jarnamalaýyna tyıym salynady. Onyń ishinde anyqtamalyq sıpattaǵy aqparatty taratýǵa tyıym salynady. Búginde aqparat alý úshin belgisi bar salynyp jatqan turǵyn úıdiń jarnamasyn kezdestirýge bolady.
Qorytyndylap aıtsaq, satylýy úleskerlerdiń aqshasyn tartý rásimderinen tys júzege asyrylatyn kez kelgen ózge jyljymaıtyn múlikti jarnamalaýǵa azamattardyń quqyqtary osy túzetýlermen shektelmeıdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
