Alǵash aqynmen syrttaı solaı tanystyq. Sodan soń «Aqypbekov» degen esim-soıdy gazetten jıi ushyrata bastadym. О́tepbergen aǵanyń aıtqan áńgimeleri kóńildi úıirip, elitip áketedi. Al salǵan ánderi onyń oryndaýshylyq mashyǵy men erekshe únine yntyzarlyǵyńdy arttyra túsedi. Kez kelgen jerdegi otyrysta birinshi aıtatyn áýeni – daýylpaz aqyn Qasym Amanjolovtyń «Darıǵa, sol qyzy». Rýh pen áýez qabattasqan shyǵarma birden ańsaryńdy alyp, ánshiniń ózi basqa keıipke aınala beredi. О́zi de «Darıǵa, sol qyzdy» aıtpasam, áldenem kemshin soǵyp turǵandaı kibirtikteımin deıtin. Odan ármen qaraı Estaıdyń, Ǵazızdiń, Moldabaıdyń ánderi, Imanjúsiptiń, Aqannyń, Birjannyń, Mádıdiń týyndylary birinen soń biri aıtyla beredi, aıtyla beredi. «Sharshadym» dep bálsinetin О́te-aǵań joq, kerisinshe mańdaıynyń terin sylyp tastap, ár áýenniń tarıhymen tanystyra otyryp, án-shejiresin jalǵastyra beretin. Arasynda oryssha áýenderge de aýyp ketip, jeńil, ázil ánderdi aralastyryp otyrady. Birde «Astyma mingen atym Genadýshka» dese, endi keleside «Ánim meniń krasıva-aı, Qypshaqskıı jármeńke-aı!» dep soǵady. Jurtty bir serpiltip alyp, Estaıdyń «Jaı qońyryna» basady.
О́tepbergen aǵamyzdyń besaspaptyǵyna udaıy qaıran qalatynbyz. Dombyra tartyp otyryp, baıanǵa aýysady. Baıannan mandalınge, odan akkordeonǵa, garmonǵa, gıtaraǵa, qysqasy qolyna tıgen aspaptyń bárin ózegin sýyra bebeýlete jóneledi. Ne degen talant!
О́tepbergen aǵamyz ánshi emes edi, biraq ánshiden asyp túsetin. Ol kisi qalamger bolatyn. Baladaı taza peıilinen be, óleń, jumbaq, jańyltpashtaryn balalarǵa jazdy. Jıyrmaǵa taıaý kitaptary bar. Kitap kishkentaılar uǵymyna jeńil jáne úlkenderdi de oılandyratyn óleńderge toly. Kez kelgen betin ashyp oqysańyz, ózińiz buryn qaperleı qoımaǵan jańalyqqa tap kelesiz. Myna «Qyzyqty álippe» kitabyndaǵy «О́zgermeıtin sózder» degen óleńine zer salaıyqshy:
Oqy: syrtqa, ishke de,
О́zgermeıdi eshteńe.
Oqy: ońǵa, solǵa da,
Sol maǵyna sonda da...
О́zgermeıtin sózderdi,
Qulaq estip, kóz kórdi.
«Ata», «Apa», «Ana»-ny,
Kim ózgerte alady?!
О́zgermeıtin sózderdiń,
Birazymen ózderiń:
Tanysyńdar, kórińder,
Taldap, mańyz berińder!..
Iá, «Ata», «Apa», «Ana» sózderi – jazýda ǵana ózgerissiz qalmaıdy, ómirde de eshkim ózgerte almaıtyn adamnyń eń asyl jandary. Bylaıǵy jurt «Ata-anany tańdaı almaısyń» degen eýropalanǵan oıdy sol qalpy qazaqsha uǵymǵa qotaryp. Al О́tepbergen aǵanyń aıtý tásili basqasha. Osy bir ári qarapaıym, ári pálsapaǵa toly oıdy baldyrǵandarǵa óz uǵymy deńgeıinde jetkizý – qalamgerdiń asqan talantynyń belgisi. Osyndaı qarapaıym oıdan jas jetkinshekti Otanyn súıýge, elin qasterleýge baýlıdy. Otan, el de eshkim almastyra almaıtyn Táńirdiń syıy ekenin birtindep bala sanasyna sińiredi.
Endi «Eshkimniń sútin eshkim elemedi» degen jańyltpashyn oqyp kórelik:
Eshkimniń sútin –
Eshkim elemedi.
Eshkimniń súti –
Erekshe bólek edi.
Eshkimniń sútin –
Eshkim elemese,
Elemesin.
Eshkimniń sútin –
Egiz laǵy eme bersin.
«Qyzyqty álippede» baldyrǵandarǵa arnalǵan óleńder, álipbılik jumbaqtar men taqpaqtar, jańyltpashtar, sanamaqtar, suramaqtar jáne ertegiler bar.
Ár áriptiń ózindik «álemin» aqyn baldyrǵandarǵa sábıdiń tilimen uǵyndyrýǵa janyn salady. Shynynda da, olardyń ashylyp bolmaǵan óz qupııa, syrlary jeterlik. Bir qyzyǵy áripter adam aǵzasymen tyǵyz baılanysty eken. Eger basyń aýyrsa, «E» árpin ishteı birneshe ret qaıtalasań, basyń jazylady deıdi aqyn. Adam qatty qýanǵanda ne qoryqqanda nelikten eń birinshi «A-a!», «O-o!» degen áripter – odaǵaı dybystar aýyzǵa oralady? Bul da jumbaq...
О́tepbergen aǵamyz osy kitabynda bir ǵana áripten bastalatyn sózderdi túzip, qysqa óleń, jańyltpash, jumbaq qana emes, uzaq ta qyzǵylyqty ertegi jazýǵa bolatynyn kórsetken eken. Ony aqynnyń shyǵarmasyn oqyǵanda kóziń jetip, ishteı súıinesiń. Bul kitapty qolyńa alǵanda áripter álemine boılap, sóz qudireti týraly oılaryń tolyǵa, molyǵa túsedi... Bilsem, kórsem, úırensem degen balalarǵa taptyrmaıtyn dúnıe.
Qalamger shyǵarmashylyǵynyń deni jas jetkinshekterge baǵyttalǵan. «Dop», «Fýtbolshy bolamyn», «Jarys», «Aıdyn shalqar», «Jarystan soń jarys», «Jyldyń tórt mezgili», «Balabaqtyń bir kúni», «Ekologııalyq álippe», «Ajarly Astana», «Qyryq qyzyq», «Baldaı tátti álippe», «Qyzyqty álippe», «Aıdyndaǵy álippe», «Qupııa oqýlyq» kitaptary jaryq kórgen. Osylardyń arasynan «Jarystan soń jarys» kitaby 1989 jyly II Búkilodaqtyq balalarǵa arnalǵan úzdik shyǵarmalar konkýrsynda arnaıy dıplommen marapattalǵan.
Aqyn ómirden ótkennen keıin «Kerek kitap», «Men tańdaıtyn mamandyq», «Álemge áıgili qalalar» sııaqty kórneki týyndylary aınymas dosy – baldyrǵandarǵa jol tartty. О́tepbergen Aqypbekuly balalar ádebıetine ǵana at izin salyp qoıǵan joq, úlkenderge jazǵan jyrlary qanshama. «Shalqasynan týǵan aı» óleńder jınaǵy qazaq poezııasynyń shalqaryna tosynnan kóterilgen dúleı tolqyndaı kep qosyldy.
О́tekeń Respýblıkalyq «Kazgıdromet» agenttiginde, Parlament Májilisinde, Ulttyq bankte aǵa referent, keńesshi, Ádilet mınıstrliginde basqarma bastyǵy qyzmetterin atqardy.
Sońǵy jyldary shyǵarmashyl ortadan aýlaqtaǵan saıyn ádebıettiń qazanynda qaınaı tústi. О́leńdi bylaı qoıyp ǵylymı, tarıhı, quqyqtyq eńbekter jazyp, aınalymǵa túse bastady. Sonyń ishinde zańtaný ilimine ulttyq kózqaras turǵysynan tereńirek úńildi. Nátıjesinde, «Til. Mádenıet. Quqyq», «Qara qyldy qaq jarǵan...» tárizdi monografııalary jaryq kórip, Qaraǵandy, Qostanaı sııaqty birqatar ýnıversıtetterdiń qurmetti professory ataǵyn ıelendi.
Birinshi kitabynda ulttyq bolmys pen quqyqtyq máselelerdegi qazaq tiliniń róli jáne ana tilimizdiń ejelden bılik tili bolǵanyn, endigi qoǵamymyzda onyń zańgerlik pen bılik tiline qaıta aınalý úrdisiniń jaıy qaýzalady. Memlekette qaı tilge basymdyq berilse – sol til bılik tiline aınalyp, ústemdik quratynyna toqtalyp, búginde eldi toptastyrýshy kúshke ıe qazaq tiliniń qadamyn budan ári tusaýǵa bolmaıtynyn túıindeıdi. Ekinshi «Qara qyldy qaq jarǵan...» kitabynda sheshendik sózder men bıler sheshimindegi quqyqtyq normalar men sot presedentiniń nysandaryn naqty derektermen asha alǵan.
О́tekeń bizge kóp amanat qaldyrdy. Aǵamyzdyń eki dúnıede de jaryǵy sónbeýge tıis. Ol kisi tiriler barda ólmek emes. Tiri bolsa, bıyl 75 jasqa tolar edi. О́mirden ozǵanyna da 20 jyl ýaqyt ótipti. Aqynnyń eńbegi men qaldyrǵan murasyn eskerip, Jetisý oblysy aqyn oqyǵan Kóshkental mektebine esimin, Astana qalasy ákimdigi qalamger turǵan úıge eskertkish-taqta ornatsa, óner qaıratkeriniń rýhy ólmegeniniń aıǵaǵy bolmaq.
Ádilbek YBYRAIYMULY,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
