Kitap qundylyǵy

Jobalardyń tıimdiligi joǵary

Ulttyq kitap kúni retinde 23 sáýir beker tańdalǵan joq. 1995 jyldan beri dál osy kúni IýNESKO bastamasymen «Dúnıejúzilik kitap jáne avtorlyq quqyq kúni» atap ótilip keledi. Bir­neshe irgeli memleketterde memlekettik ­deń­geıde bekitilse, ǵalam dıdaryndaǵy 130 elde jyl saıy­n osy kúni kitap tóńireginde túrli is-shara ótedi.

Ispanııa, Ulybrıtanııa, Irlandııa, Úndistan, Qytaı sııaqty alpaýyt elderde kitap kúni memlekettik deńgeıdegi mereke retinde bekitilgen, al Japonııa tutas sáýir aıyn kitap oqý aıy dep tanyǵan. Kósheli elderdegi kitapqa qurmet pen olardyń qoǵamdyq mádenıetine sińip ketken kitap oqý – biz úlgi alatyn, boı túzeıtin baǵyt. Qarap otyrsańyz, kitapqa qurmeti joǵary elder tiziminde kósh sońynda júrgen eshkim joq. Iаkı, kitap oqý eskiliktiń sıpaty emes, estııar eldiń oı eńbegi hám aqyl qaltasy.

Ulttyq kitap kúni qarsańynda tuń­ǵysh respýblıkalyq «Ulttyq kitap» baıqaýynyń qorytyndysy jarııa­landy. 10 atalym boıynsha ótken baıqaýdyń jalpy júlde qory – 36,500 myń teńge. 120-dan asa kitap qatysqan respýblıkalyq dodanyń tusaýkeseri jo­ǵary deńgeıde ótti. Jyl saıyn dás­­t­­úr­­li túrde ótkizý josparda. Mı­nıstr­­­lik tarapynan kitap ındýstrııa­syn mem­leket tarapynan yntalandyrý, oqyr­­man mádenıetin qalyptastyrýǵa ar­nalǵan aýqymdy is-shara, baspagerler men avtorlarǵa eńbek básekesin týǵyzatyn alań qalyptastyrý maqsatyn qamtıtyn iri jobalardyń biri – bul.

«Ulttyq kitap» baıqaýynyń bir­qatar jeńimpazdary óz júldelerin kitapha­nalarǵa kitap taratýǵa jumsaıty­nyn aıtty. Keı baspalar júldelerin bala­lar úıine aýdaratyn boldy. Bul – kitap ındýstrııasyndaǵy mekemelerdiń áleý­mettik jaýapkershiligine mán bere bastaǵanynyń aıqyn kórinisi. Jalpy kitaphanalarǵa, onyń ishinde aýdandyq jáne aýyldyq kitaphanalarǵa kitap syılaý arqyly qaıyrymdylyq is-shara­lary jaqsy beleń alyp keledi. Mysaly, Abaı oblysynda belgili kásipker, mesenat Dýlat Tastekeı basshylyq etetin «Assyltas» qoǵamdyq qory men «Qazaq tili» qoǵamy «Artyq bilim – kitapta» degen aýqymdy joba ótkizdi. Jobanyń nátıjesi – aımaqtaǵy 233 aýyl mektebine 13 myń kitap tegin jetkizildi.

Jetistikter men túıtkilder

Kitap – avtordyń oı eńbeginiń, tujy­rymynyń nátıjesinde týǵan ónim. Kitap – taýar, qural. Keıingi jyldary eli­mizde kitap dúkenderi jıi ashylyp, qazaq tilindegi kitaptar úlken martketpleısterde (Kaspi.kz, Halyq Market,

Flip.kz) satyla bastady. Osyndaı ózgerister kezeńinde taǵy da bir prob­lema anyq kórinip qaldy. Ol – ádebıet­tegi, tanymdyq, ǵylymı-kópshilik, non-fıkshn janrlardaǵy jańa esimderdiń óte az ekeni jáne sóredegi klassıkter qatarynda básekege qabilettilik deń­geıiniń tómendigi. Bul máselede qan­daı sheshim qabyldamaq kerek?

Mádenıet, rýhanııat, ádebıet pen óner salasyndaǵy ýákiletti memlekettik organ – Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi. Mınıstrliktiń tizginin ustap otyrǵan azamattar, tutas laýazymdy tulǵalar bul máselelerdi kóbimizden jaqsy biledi ári birneshe satyly sheshý joldaryn qarastyratyn is-sharalar jospary da bar. Sonyń birnesheýine toqtalyp óteıik.

1. Biz joǵaryda aıtqan jańa esimderdi qalyptastyrý baǵyty boıynsha úlken jobalar – «Aıboz» ulttyq ádebı syı­lyǵy, «Qazaqstandyq jas aqyn-jazý­shylar úshin arnaýly Prezıdenttik ádebı syılyq», «Ulttyq kitap» baıqaýy.
2. «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý» kishi baǵdarlamasy aıasynda da jas avtorlardyń esimi aıtarlyqtaı ósti.
3. Elimizdegi iri kitap dúkenderi jeli­sinde qazaq tilindegi eńbekter sany artty. Onyń ishinde jas avtorlar kitap marketınginiń qyr-syryn meńgerip, naryqtyq qatynasqa beıimdelip kele jatqanyn baıqaý qıyn emes. Mysaly, bárimiz biletin, bárimiz baratyn «Meloman» kitap dúkenderi jelisinde 2022 jyly 200 myń qazaq tilindegi kitap satylsa, 2023 jyly bul kórsetkish 260 myńǵa jetken, 2024 jyly 325 myńǵa deıin ósken. Jyl saıynǵy oqyrmandar kórsetkishi osy qarqynda ósip otyrsa, onda bizdiń «Oqıtyn ult» sıpatyndaǵy jobalarymyz júzege asý ústinde dep aıta alamyz.
4. Byltyr otandyq avtorlar­dyń eńbekteri álemge áıgili «Frankfurter Buchmesse» kórmesinde tuńǵysh ret ar­naıy Ulttyq stendke qoıyldy. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qolda­ýymen Ulttyq memlekettik kitap palatasynyń jetekshiligimen júzege asqan jumys nátıjesinde otandyq avtorlardyń 250-den astam eńbegi álem nazaryna usynyldy. Bul – álemdegi eń bedeldi kitap kórmesi. 2024 jyly álemniń 153 elinen 115 myń kásibı qatysýshy kelgen. Osyndaı ıdeologııalyq mańy­zy joǵary aýqymdy jumystar qazaq­standyq avtorlardyń eńbegine kórse­tilgen qurmet, memleket tarapynan kóńil bólý dep esepteýge tolyq negiz bar.
5. Halyqaralyq qana emes, elimizde eki iri kitap kórmesi jumys isteıdi. Sonyń biri – 2024 jyly HII ret ótken «Uly Jibek jolymen» halyqaralyq kitap jáne polıgrafııa kórmesiniń deńgeıin erekshe atap ótýge bolady. Halyqaralyq kórmege 12 elden 110-nan astam baspa, kitap saý­dasy jáne polıgrafııa salalarynyń ókilderi qatysyp, kásibı tájirıbe almasý alańynda saladaǵy jańalyqtar, jańa úrdister men ınnovasııalardy engizý, ózara naryqtyq qatynasty nyǵaıtý máseleleri sóz boldy.

Bunyń bári, árıne, aýyz toltyryp aıtatyndaı jetistikter. Alaıda otandyq baspalardyń, avtorlar shyǵar­­malarynyń iri-iri halyqaralyq kórme­lerge qatysý deńgeıi – áli de kúsh salýdy qajet etetin baǵyt. Eýropada, Qytaıda, AQSh-ta, Azııadaǵy kóshbasshy elderde mundaı bedeldi kórmeler kóp. Kitap kórmesi – el mádenıetiniń, áde­bıetiniń deńgeıin kórsetip, avtorlar eńbek­teriniń halyqaralyq naryqqa shyǵýyna, álemdik ádebı qaýymdastyqpen qarym-qatynas jasaýǵa aıryqsha sep tıgizetin balamasyz kommýnıkasııa, iskerlik baılanys alańy.

Endigi kezekte elimizdiń kitap nary­ǵyndaǵy eń kúrdeli máselege toqtalaıyq. Bul másele birneshe jyl boıy úzdiksiz aıtylyp keledi jáne áli sheshimin tappaı otyr. Elimizdegi kitaphanalardyń uzyn sany 11 myńdy jýyqtaıtynyn aıttyq. Onyń 4 myńǵa jýyǵy ǵana Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine qarasty. Qalǵany – jergilikti atqarýshy organ nemese ózge de profıldi mınıstrlikter qaramaǵynda. Bul jerdegi júıeli másele mynaý – árbir memlekettik organnyń bıýdjettik shyǵystarynda (túrli memle­kettik baǵdarlamalar) kitap basyp shy­ǵarý jáne taratý qarastyrylǵan. Osy memlekettik tapsyryspen shyǵatyn eńbek­ter bir memlekettik organnyń aýla­­­synan aspaıdy. Iаǵnı memleket qar­jy­syna kitap basyp shyǵarý jáne ony tara­tý isinde kitaphanalardy alalaý bar deýge bolady.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń de­rek­terine súıensek, elimizdegi kitapha­na­lardyń 80 paıyzǵa jýyǵy (irili-usaq­ty) aýyldyq jerlerde ornalasqan. Eń qaýip­tisi – aýyldyq/aýdandyq deńgeıdegi kitaphanalardyń basym kópshiligi mektep janyndaǵy kitaphanalar. Bul – Oqý-aǵartý mınıstrliginiń qaramaǵyndaǵy kitaphanalar degen sóz. Demek Mádenıet jáne aqparat, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrlikteri shyǵaratyn áde­bı, ǵylymı-kópshilik eńbekter aýyl oqyr­mandarynyń qolyna jetpeıdi. Mysaly, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi­niń baǵdarlamalarynda «Balalar áde­bıeti» arnaıy atalymy boıynsha jyly­na birneshe kitap jaryq kóredi. Alaıda dál bala­larǵa arnalǵan eńbekter óz oqyr­­­mandaryna jetpeıtinin ańǵarý qıyn emes. О́ıtkeni Mádenıet jáne aq­parat mınıstrligi qarjylandyratyn baǵdar­lamalardyń aýqymy mektep, kolledj, joǵary oqý oryndary janyn­daǵy kitap­hanalardy qamtymaıdy. Oqý­lyq­tar­dan bólek, ózge jalpy oqyrman­ǵa arnalǵan ádebı, tanymdyq eńbekterdiń mem­lekettik bıýdjet esebinen shyqqan sany jalpy kitaphanalardy qamtyp, vedomst­voaralyq kitap taratý jumys­taryn júıeleý shuǵyl áreketke kóshýdi talap etedi.

Vedomstvoaralyq memlekettik tap­sy­rys­ty bólý tájirıbesi qol­danylatyn sanaýly baǵyttyń biri – memlekettik bilim grant­taryn bólý. Salalyq joǵary oqý oryn­dary óz keze­ginde qajettiligine saı mem­lekettik bilim grantynyń sanyn esepti kezeńde joǵary bilim berý sala­syn­daǵy ýákiletti organ – Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine usy­nady. Ol óz kezeginde memtapsyrys­ty orna­las­tyrady.

«Qoǵamdyq mańyzy bar ádebıetterdi satyp alý, basyp shyǵarý jáne taratý» kishi baǵdarlamasyna da osyndaı vedomstvoaralyq algorıtm ázirlep, tıisti zańnamalyq aktilerge ózgeris engizý (qajettilik bolsa) múmkindikterin qarastyrý kerek.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­ligi men Oqý-aǵartý mınıstr­liginiń qatysýymen Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligi  bazasynda vedomstvoaralyq komıs­sııa qurý jáne osy komıssııanyń sheshim­deri aldaǵy kúntizbelik jyly basyp shy­ǵarylatyn ádebıetter tizimin anyq­taıtyn quqyqqa ıe formadaǵy jumys­tardy júrgizý qajet.

Atalǵan eki vedomstvo Mádenıet ­jáne aqparat mınıstr­ligi tarapyna tapsyrys berýshi retinde qarastyrylýy da yqtımal. Bul rette dál osy úsh mı­nıstr­­liktiń arasyndaǵy memlekettik bilim grantyn bólý tájirıbesin paıda­lanýǵa bolady.

Kitap tusaýkeser rásimderi de jańar­týdy qajet etedi. Shaǵyn toptardyń aınalasynda irgeli eńbekter tanystyrylyp jatady. Kitap oqıtyn negizgi aýdıtorııanyń jastar ekenin eskersek nemese jastardyń kitap oqýy negizgi maqsat ekenin oılasaq, kitap tusaýkeserleriniń bilim ordalarynda, joǵary oqý oryndarynda ótý tártibin ázirleýimiz kerek. Bul baǵytta da jaýapty mınıstrlik arnaıy qaýlylar ázirlese, naqty bir mekemelerdi osy baǵytta jumystanýǵa bekitse, quba-qup bolar edi.

Sonymen qatar memlekettik baǵdar­lamalardy qaıta qarap, Mádenıet jáne aqparat, Ǵylym jáne joǵary bilim, Oqý-aǵartý mınıstrlikteri birigip jú­zege asyratyn aýqymdy jobalarǵa nazar aýdarý kerek. Mundaı jańa tártip barsha otandyq avtorlar úshin mem­le­kettik baǵdarlamalarǵa qatysýdyń teń múmkindigin, kitaphanalardyń memle­kettik bıýdjet esebinen jaryq kóretin eńbekterge teń qoljetimdiligin, aýyl men qala oqyrmany úshin alshaqtyqty joıýdy qamtamasyz eter edi.

El erteńiniń qamy

Búgingi tańda elimizde 11 myńǵa jýyq kitaphana jumys isteıdi. Onyń ishinde ­3 873 kitaphana ámbebap jáne ­256 ki­tap­ha­na balalarǵa arnalǵan. Son­daı-aq el naryǵynda 15 jekemenshik kitaphana jumys isteıtinin de aıta ketken jón. Byltyr oqyrmandar kitaphanaǵa 55,4 mln ret bas suqqan. Tu­raqty oqyr­man­dar sany 5 mln adamdy jýyqtaıdy eken. Onyń besten biri kishkentaı oqyrmandar degen derek aıtylyp jatyr. Qýanarlyq jaǵdaı: kitaphanaǵa barǵan adamnyń sana­synda sáýle bar, rýhanı kemeldenýge degen umtylysy bar.

Budan bólek, Almaty qalasyndaǵy Ulttyq kitaphana, Jambyl atyndaǵy jasóspirimder kitaphanasy, Astana qala­syndaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphana basshylary kitaphanany ádebı kezdesýler men kitap tusaýkeserlerin ótkizetin, rýhanı keshter men dóńgelek ústelder ótkizetin alańǵa aınaldyrý trendin qalyptastyrdy. Memleket basshysy da osy sıpattaǵy pikir bildirip, bizge táýlik boıy qyzmet kórsetetin kitaphana qajet ekenin aıtqan. Mine, kitap salasynyń tóńireginde osyndaı alǵa jyljý bar ekenin erekshe atap ótkenimiz jón.

Prezıdent kitaphanalarǵa erekshe nazar aýdaryp, iri qalalarda táýlik boıy jumys isteıtin zamanaýı kitaphanalar júıesin qalyptastyrýdy tapsyrdy. Osy oraıda Astana, Almaty syndy qala­larda jastarǵa arnalǵan kovorkıng-kitap­hanalar, sıfrlyq qyzmetti keńinen qoldanatyn ıntellekt-ortalyqtar ashylyp jatyr. Munyń bári kitaphanalar­dy tek kitap alý orny emes, bilim men shy­ǵarmashylyqtyń qoǵamdastyǵy retinde qaıta tanytýda.

2024 jyly kitaphanalar elimizdegi eń kóp baratyn mádenı orynǵa aınalǵan: bir jyldyń ishinde qazaqstandyqtar kitaphanalarǵa 55,4 mıllıon ret barǵan, bul kórsetkish kınoteatrǵa barýdan 2,5 ese artyq. Bul derek halqymyzdyń kitapqa, bilimge qushtarlyǵy áli de joǵa­ry ekeniniń dáleli. Demek kitaphana isine salynǵan ınvestısııa óz jemisin berip, jurttyń rýhanı ortalyqtarǵa betburysy artyp otyr. Bul úrdisti odan ári qoldap, aýyldyq jerlerde de shaǵyn kitaphanalardy jańǵyrtý mańyzdy mindetke aınalǵanǵa uqsaıdy.

2025 jylǵy 14–18 sáýir aralyǵynda eGov mobıldi qosymshasy arqyly elimizdiń barlyq óńirinen 46 myńnan astam azamat qatysqan saýalnama nátı­jesi jarııalandy. Zertteý halyqtyń oqý ádetterin baǵamdaýǵa múmkindik berdi. Nátıjesinde, qazaqstandyqtardyń 57,3%-y turaqty negizde kitap oqıtyny anyqtaldy. Zertteý keıbir qyzyq úrdisti de kórsetti: áıelderdiń 58,7%-y, erlerdiń 55%-y kitap oqıtyn bolyp shyqty, demek áıel oqyrmandar sál belsendirek. Jas aıyrmashylyǵy bo­ıynsha 18–29 jas aralyǵyndaǵy jas­tar­ jáne 61 jastan asqan úlken býyn eń kóp oqı­tyndar bolyp shyqqan, al 30–45 jas­ta­ǵylar arasynda oqý úlesi tómendeý eken.

Saýalnama qazaqstandyqtardyń qan­daı formatta kitap oqıtynyn da anyq­tady. Jartysyna jýyǵy – 50,8% – kitapty dástúrli qaǵaz túrinde oqıdy eken. Qalǵandarynyń 28%-y smartfon arqyly oqýdy qup kóredi, 5,3% – elektrondy planshet qoldanady, 3,8% kompıýter arqyly oqıdy.

«Jastar kitap oqymaıdy» deı­tin jańsaq pikir de óz salmaǵyn joǵal­typ keledi. Jastardyń kitap oqýǵa qushtarlyǵy artýda, al olardyń talǵam tarazysy óte kúrdeli: shetel ádebıetin de, el ádebıetin de asa kúrdeli ólshemderge saı kelse ǵana oqıdy. Avtor men oqyrman arasyndaǵy osyndaı talǵam tartysy ádebıetti tek kúsheıte bereri sózsiz.

Aýdarma – basym baǵyt

Ádebıetti, avtorlardyń eńbegin nası­hattaýdyń, el rýhanııatynyń, ulttyń ıntellektýaldyq deńgeıiniń shama-sharqyn baıqatatyn baǵyt – aýdarma. Qazaq tiline tikeleı aýdarma jasaý, qazaq tilindegi shyǵarmalardy shetel tilderine aýdarý jumysy – asa mańyzdy ıdeologııalyq jumys.

Bul baǵytta da aıtarlyqtaı ilgeri­leýshilik bar. Aıtalyq, elimizdegi kitap naryǵyn, kitap ındýstrııasyn baqy­laıtyn birden-bir memlekettik mekeme – Ulttyq memlekettik kitap palatasynyń derekterine nazar aýdarsaq, 2024 jyly álemniń 32 tilinen aýdarylǵan kórkem ádebı kitaptar tirkelipti. Onyń ishin­degi eń kóp aýdarma – aǵylshyn tilinen qazaq tiline tikeleı aýdarylǵan eńbek­ter, ­sany – 75. Aǵylshyn tilinen orys tiline ­33 kitap aýdarylsa, orys tilinen qazaq ­tiline 19 eńbek tárjimalanypty. Bul – ke­ıingi kezde qazaq kitap ındýstrııasyn­daǵy mamandardyń aǵylshyn jáne ózge de álem tilderinen qazaq tiline tikeleı aýdarma jasaýǵa mashyqtanǵanynyń kórinisi.

Osy tusta aıta ketetin jaıt – qazaq tilindegi eńbekterdiń shet tilderine, onyń ishinde jer betinde keń taraǵan tilder­ge aýdarý jumysyndaǵy ahýal. Bizdiń ádebı naryqta ózge tildi meńgergen jáne ulttyq ádebıetke qanyq kásibı aýdarmashylar az. Bul – postkeńestik elderge, túrki jurttaryna ortaq jaıt. Biraq osy qıyndyqtan maqsatty túrde shyǵyp kele jatqan elder de joq emes.

Ońtústik Koreıanyń Ádebıet aýdarma ınstıtýty (LTI Korea) jyl saıy­n memlekettik bıýdjetten 1,5 mıllıon­ dollardy bólý arqyly óz avtor­larynyń eńbekterin jan-jaqty nasıhattaıdy, sonyń ishinde ádebıetin shetel tiline aýdarý arqyly álemdik naryqqa shyǵýdy da qamtıdy. Norvegııa, Fınlıandııa sııaqty elderde de mundaı baǵdarlamalar bar. Úndistandaǵy Ulttyq aýdarma mıssııasy 2008 jyly 1 mıllıon­ dollar qorymen qurylǵan, sodan beri jyl saıyn qarajatyn ulǵaıtyp keledi. Saýd Arabııasy «Tarjim» baǵdar­lamasy arqyly tek aýdarma jumysyna jyl saıyn 15 mıllıon dollardy bólip otyr. Al Túrkııada túrik jazý­shylar­dyń 2 700-ge tarta eńbegin 61 tilge aýdarý úshin álemniń 72 elindegi 590 bas­pa mekemesimen jumys júrgizilip, jalpy 700 myń dollar kóleminde turaqty qarjylandyrylady.

Qazaq ádebıetindegi mol murany da biz osy baǵytta júıeli túrde – memlekettiń qoldaýymen shetel tilderine aýdarý tetigin qarastyrǵanymyz durys. Mundaı baǵdarlamalarǵa memlekettik deńgeıde kóńil bólinse, ony júzege asyrýǵa IT tehnologııalar men kitap salasy mamandaryn tartý qıyndyq týǵyzbaıdy. Kitap salasyn sıfrlandyrý, shetel til­derine aýdarý, baspa mekemeleri ara­synda báseke týǵyzý, kitapty taýar retin­de naryqtyq qatynasqa beıimdeý – eń mańyzdy jumystyń negizi.

Sondaı-aq 2024 jyly elimizde jal­­py sany 794 kórkem ádebıet atalymy ja­ryq kórgen. Onyń ishinde 196 eńbek bala­lar men jasóspirimderge arnalǵan.

Sol sııaqty shetel klassıkteriniń tań­daýly shyǵarmalaryn aýdarý boıynsha jeke bastamalar da kóbeıip keledi. Mysaly, keıingi jyldary Shekspırdiń barlyq sonetteri tikeleı aǵylshyn tili­nen qazaqshaǵa tárjimalanyp shyq­ty. Ernest Hemıngýeı, Mark Tven, Antýan de Sent-Ekzıýperı, Paýlo Koelo, Mýrakamı tárizdi álemge áı­gili avtorlardyń kitaptary qazaq tilin­de jaryq kórdi. Bul eńbekterdiń bir­qatary elimizdegi jetekshi baspalar arqyly basylyp, kitaphanalarǵa taratylsa, endi biri jeke demeýshilerdiń qoldaýymen shyǵyp jatyr. Mysaly, balalarǵa arnalǵan «Hárrı Potter» serııasy tolyq qazaqshaǵa aýdarylyp, jas oqyrmandar arasynda úlken suranysqa ıe boldy. Otandyq baspalar álemdik bestsellerlerdiń avtorlyq quqyqtaryn satyp alyp, olardy qazaqsha sóıletýge kiristi. Munyń aıqyn aıǵaǵy – bıylǵy kitap jármeńkesinde otandyq kitap dúken­deriniń sórelerinde «Alısa ǵaja­ıyptar elinde», «Júz jyldyq jal­ǵyzdyq», «Quıynmen birge ketkender», «Sherlok Holms» sııaqty kóptegen týyndylardyń qazaqsha aýdarmasy saty­lyp jatty. Ádebı aýdarma isiniń ilge­rileýi nátıjesinde otandyq oqyr­man álemniń úzdik ádebıetin týǵan tili­nde oqı alatyn deńgeıge birtindep je­tip keledi.

Ádil Qoıtanov,

Ulttyq memlekettik kitap palatasynyń dırektory