Shahımardan aǵa qasıetti Ertis-Baıan óńirinde – Pavlodar oblysy, Sharbaqty aýdany, Arbaıgen aýylynda dúnıege kelgen. Tabıǵaty tańǵajaıyp ólkeniń sheksiz qaraǵaıly ormany men keń dalasy onyń ónerge degen qushtarlyǵyn erte oıatqan. Balalyq shaǵynda tabıǵattyń jańǵyryǵyna qosylyp án salyp, daýsynyń keń dıapazony men tabıǵı kúshin shyńdaǵan. Bul – tabıǵattyń adam boıyndaǵy talantty ashýyna aıqyn mysal bolsa kerek.
«Qazaqtyń án mektebiniń túp tamyry osyndaı tabıǵat qoınaýynda jatqan joq pa?» degen oı ánshi sanasynda únemi jańǵyrady. Rasynda da, Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Jaıaý Musa, Mádı, Estaı syndy tulǵalar shyqqan Arqa dalasynyń keńdigi, sulý tabıǵaty uly ónerpazdardyń qalyptasýyna yqpal etti. Shahımardan Ábilovtiń de óner jolyn tańdaýy – osy uly dástúrdiń zańdy jalǵasy edi.
О́nerge degen súıispenshilik Shahımardan Ábilovke ata-anasynan darydy. Anasy jyr men ánge jaqyn, arıfmetıkany da jaqsy meńgergen jan bolsa, ákesi – minezdi, bes ýaqyt namazyn qaza qylmaǵan, soǵys ardageri. Al aǵasy Tileýqabyl – dombyra, baıan tartyp, án aıtqan ónerli adam edi. Osyndaı ortada ósken bolashaq ánshi bala kúninde-aq ónerdiń qyr-syryn meńgere bastady. «Úıge qonaq kelgende úlkender jyr-dastandardy aıtyp, án shyrqaıtyn. Biz de sol ortada tárbıelenip, Abaıdyń ánderin jattap óstik. Bul bizge armandaýdy, qııaldaýdy úıretti», deıdi ánshiniń ózi.
1967 jyly Almatyǵa kelgen jas Shahımardan estrada-sırk stýdııasyna oqýǵa túsip, bolashaqta qazaq mýzykasynyń maqtanyshyna aınalatyn Qaırat Baıbosynov, Jánibek Kármenov, Ulyqpan Esenov, Qapash Qulysheva syndy ánshilermen birge bilim aldy. Ustazy Naýat Temirbekova onyń daýys ereksheligin baıqap, opera ónerine baǵyttaıdy. Osylaısha, ol estradadan klassıkalyq ónerge bet burady. Ásker qatarynan oralǵan soń Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasyna túsip, ataqty Beken Jylysbaev, Ermek Serkebaev syndy maıtalmandardan tálim alady. Dıplomdyq jumysyn «Abaı» operasyndaǵy Abaı partııasyn oryndap qorǵaǵanda, shyǵarmanyń avtory Latıf Hamıdı ánshiniń darynyna tánti bolyp, «Bul bala – matýr, obsýjdenııý ne podlejıt» dep joǵary baǵa bergen eken. Bul onyń kásibı óner jolyndaǵy alǵashqy úlken jetistigi edi.
Konservatorııany támamdaǵan Shahımardan Ábilov birden Qazaq ulttyq konservatorııasyna ustaz bolyp qalady. Osy sátten bastap ol sahnada óner kórsetýmen qatar, shákirt tárbıeleýge de den qoıady. 40 jyl boıy ustazdyq etip, elge belgili 40-tan astam shákirt tárbıeledi, olardyń teń jartysy «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» atandy. Bul ulaǵatty ustaz retinde ǵajap jetistik emes pe!
Shahımardan Ábilov – opera ónerindegi eń kúrdeli rólderdi joǵary deńgeıde oryndap, kásibı bıiktigin áldeqashan dáleldegen ánshi. Ol jyldar boıy álemdik klassıkanyń úzdik týyndylarynda: «Rıgoletto», «Travıata», «Aıda» (Dj. Verdı) – Rıgoletto, Jermon, Amonasro, «Birjan men Sara» (M.Tólebaev) – Janbota, «Pıkovaıa dama» (P.Chaıkovskıı) – Tomskıı, «Sarskaıa nevesta» (N.Rımskıı-Korsakov) – Grıaznoı, «Abylaıhan» (E.Rahmadıev) – Buqar jyraý sııaqty kúrdeli partııalardy somdady. Alaıda onyń júregine eń jaqyn, eń qymbat ról – Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaı» operasyndaǵy Abaı beınesi boldy. Bul ról onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy basty belesine aınaldy.
Opera sahnasyndaǵy tabysty ónerimen qatar, ol halyqaralyq deńgeıde tanyldy. Shahımardan Ábilov – qazaq ónerin tek el ishinde ǵana emes, shetelde de nasıhattaǵan daryn. Ol óner kórsetken bedeldi sahnalar: Londondaǵy «Barbican» ortalyǵy (Ulybrıtanııanyń kameralyq orkestrimen birge), Parıjdiń «Pleyel» zalynda, Máskeýdegi Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııada án shyrqap, Túrkııadaǵy «Ararat týraly ańyz» operasynda Ahmet rólin tuńǵysh qazaq retinde túrikshe oryndady. Onyń erekshe daýsymen shyrqalǵan arııalar men romanstar, qazaqtyń halyq ánderi men Abaıdyń muńly da maǵynaly shyǵarmalary kórermenniń júregine jetip, qazaq mýzykasynyń qudiretin álemge pash etti. Shahımardan Ábilovtiń oryndaýynda qazaq mýzykasyn tyńdaǵan sheteldik mamandar men tyńdarmandar Abaı romanstaryn álemdik deńgeıdegi qubylys retinde baǵalady. Ol tek oryndaýshy ǵana emes, Abaı ánderiniń naǵyz zertteýshisi jáne nasıhattaýshysy. «Ándi súıseń menshe súı» dep hakim Abaı aıtqandaı, árbir shyǵarmany jan-tánimen sezinip, kórermenin erekshe kúıge bóleı bilý – Shahımardan Ábilovtiń basty ereksheligi der edim. Bul izdenistiń aýqymy shyǵarmashylyq sheńberimen shektelmeıdi – ol ǵylymmen ushtasqan júıeli eńbektiń, zerdeli zertteýdiń nátıjesi.
Osy maqsatta ánshi óziniń erekshe «Abaı joly» dáris-konsertin uıymdastyrdy. Bul – qazaq mýzykalyq mádenıetindegi tyń jańalyq qana emes, jańa baǵyt desek te bolady. Shırek ǵasyrdan astam ýaqyt boıy Abaıdyń ánderin kásibı sheberlikpen oryndap, uly aqynnyń rólin sahnada somdaǵan Shahımardan Ábilov úshin bul tek konsert emes, Abaı álemine tereń boılaý, onyń murasyn tyńdarman júregine jetkizip sińirý edi. Ánshi Abaıdyń «Tolyq adam» ilimin kez kelgen ulttyń rýhanı damýyna negiz bola alatyn tuǵyrly qaǵıda retinde qarastyrady. Bul tujyrymnyń negizi – «Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» ustanymyna súıenedi. О́mirlik baǵdar retinde osy úsh qasıetti teń ustaǵan adam ǵana óz eliniń ıgiligine eńbek etip, shyn máninde, kemeldikke jete alady.
«Abaımen meniń baılanysym óte tereń ári uzaq», – deıdi Shahımardan Ábilov. «Onyń shyǵarmashylyǵyn zertteý – ómirlik mıssııam. О́ıtkeni bala kúnimde anam Abaıdyń ánderin jıi aıtatyn, sol kezde olar meniń júregime uıalap qalǵan edi, – dep eske alady ánshi. «Jaqsy opera ánshisi bolý úshin aldymen óz halqyńnyń ónerin, mádenıetin, tilin jetik bilý kerek. Sodan keıin ǵana álemdik klassıkaǵa qulash urýǵa bolady. Opera – kez kelgen adam ıgere bermeıtin, tereń bilim men úlken jaýapkershilikti talap etetin óner, dep oıyn jalǵastyrady Shakeń. Bıyl Uly Abaıdyń 180 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan monospektakldi birneshe qalalarda anshlagpen óte joǵary dárejede ótkizip jatqan aǵamyzdyń eren eńbegi baǵalanyp, joǵary marapatty keýdesine taǵar kúnde alys emes dep oılaımyn. Ulttyń rýhanı qazynasyn molaıtqan osyndaı atpal azamattar ǵana shynaıy memlekettik qurmetke laıyq.
Shahımardan Ábilov 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń plenýmynda Ahmet Jubanov pen Erkeǵalı Rahmadıevtiń «Qalyń elim, qazaǵym» romanyn oryndady. Ol kezde bul erlikke teń áreket edi. Ulttyq murat pen qazaq halqynyń jan kúızelisin jetkizgen bul án zalda otyrǵan tyńdarmandardyń kóńilin tolqytyp, kózderinen móltildegen jas shyǵardy.
Shahımardan Ábilovtiń el mádenıeti men rýhanııatyna sińirgen eńbegi de ushan-teńiz. Ertis-Baıan óńirinen shyqqan án padıshasy Estaı bolsa, sol murany jalǵastyrýshy Shakeń túrki áleminiń maqtanyshyna aınalyp, qazaqtyń opera óneriniń abyroıyn asqaqtatqan tarıhı tulǵaǵa búgingi kúni-aq aınalyp otyr.
2018 jyly Túrkııada ataqty kompozıtor Estaı Berkimbaıulynyń 150 jyldyǵy joǵary deńgeıde atap ótildi. Bul jıynǵa TÚRKSOI Halyqaralyq uıymynyń sol kezdegi Bas hatshysy Dúısen aǵamyz Qaseıinov qoldaý kórsetip, Ankara jáne Ystanbul qalalarynda arnaıy konferensııalar uıymdastyryldy. Osy is-sharada ózim bastamashy bolyp baryp, halyqaralyq deńgeıde tuńǵysh ret Estaıǵa arnalǵan tarıhı baıandama jasadym. Shahımardan aǵa ánin oryndap búkil tyńdarmandy tebirentken edi. Bul – qazaq mádenıetin álemdik sahnada moıyndatýdyń taǵy bir naqty qadamy bolatyn.
Sol jyly Baıanaýyl dýanynyń aǵa sultany bolǵan, Shoqandaı (Ýálıhanov) jaryq juldyzdyń týǵan naǵashysy ári aqylshysy Musa Shormanulynyń úlken mavzoleıi men mýzeıiniń ashylýy, jalpy 200 jyldyq mereıtoıynda Shahımardan aǵamyz asqaq ánimen jerlesterin rýhtandyrdy. Osy aıtýly is-sharany basqaryp júrgen maǵan shyn yqylasty aǵalyq qoldaýyn kórsetti. Al zańǵar tulǵa, qaıtalanbas ǵulama Qanysh Sátbaevtyń 125 jyldyǵynda árbir sharanyń basy-qasynda Shakeń júrgeni, biraýyz aıtqan ótinishimdi eshýaqytta jerge qaldyrmaı atsalysqany, meni árdaıym rýhtandyryp otyrdy.
Adamnyń keńdigi – onyń dúnıetanymynyń keńdigimen ólshenedi. Shahımardan Ábilov – tek óner adamy ǵana emes, sheshendik qasıetin aıtpaǵanda, úlken oıdyń, kemel pikirdiń ıesi. Aǵaǵa laıyq bekzat bolmystyń, ónerge adal jannyń, inige qamqor tulǵanyń jarqyn beınesi.
Uly óner ıesi bolý – tek tabıǵı talanttyń arqasy emes, ol úzdiksiz eńbek, tereń izdenis pen qaıtalanbas qabiletterdiń úılesiminen turatyn sırek qubylys. Osyndaı dara qasıetterdiń biri – eske saqtaý qabileti. Bul turǵydan alǵanda, Shahımardan Ábilovtiń jady – naǵyz fenomen. Ol Abaıdyń búkil shyǵarmalaryn jatqa biledi, ár óleńniń kez kelgen jerinen ilip alyp, múdirmesten oqı jóneledi. Bala kezinen Abaıdy súıip ósken Shákeń dıplomdyq jumysynda Abaımen jalǵastyryp, mine, 60 jyldan asa Abaıdy asqaqtatyp kele jatqany – kez kelgenniń mańdaıyna jazylmaǵan baq dep aıtsa da bolady. Bul – onyń aqyn murasyn tek zerttep qana qoımaı, ony júregimen sezinip, boıyna sińirgeniniń aıqyn dáleli. Shahımardan Ábilovtiń jady tek Abaı óleńderimen shektelmeıdi. Ol qazaq jáne álemdik klassıkalyq shyǵarmalardyń júzdegen arııalaryn, romanstaryn, halyq ánderin múltiksiz oryndaıdy. Ánshi árbir sózdi, árbir notany, tipti oryndaýshylyq stılder men tarıhı konteksti de tolyqtaı este saqtap, tyńdarmandaryna erekshe áser syılaıdy. О́ner ıesi – Ertis-Baıan óńirinen shyqqan uly ánshilerdiń dástúrin jalǵastyryp qana qoımaı, ony jańa deńgeıge kóterip, álemdik sahnaǵa shyǵarǵan dara talant. Eger Jaıaý Musa men Estaı qazaqtyń án ónerin altyn ǵasyrǵa jetelegen bolsa, Shahımardan Ábilov – qazaq operasyn, Abaıdyń ánderin, ulttyq vokaldy halyqaralyq arenaǵa alyp shyqqan tuńǵysh ónerpaz.
Shahımardan aǵanyń ómir joly – qıyndyqqa moıymaı, uly maqsatqa jetý jolyndaǵy adal eńbek pen úlken talanttyń úılesimi. Onyń opera sahnasyndaǵy óneri, Abaı shyǵarmashylyǵyn dáripteýdegi eńbegi – Ertis-Baıan óńiriniń burynǵy ánshilik mektebin jańa zamanaýı turǵydan tereńdetti. Ol óziniń operalyq oryndaýshylyq sheberligimen, qazaq án ónerin ǵylymı zertteý deńgeıine kóterýimen, ulttyq mýzykany álemge tanytýymen – óner jolyndaǵy bıik belesterdi eńserdi. Eger Jaıaý Musa ádiletsizdikke qarsy turyp, ánimen kúres jolyn tańdasa, Estaı sezimniń ulylyǵyn jyrlap, qazaq mahabbatynyń sımvolyna aınalsa, opera oǵlany Shahımardan Ábilov ulttyq óner men klassıkany ushtastyryp, qazaq mýzykasynyń padıshahyna aınaldy.
Altynbek NUHULY,
Parlament Senatynyń depýtaty, akademık
