Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ» Avtordyń áskerı baspagerler urpaqtarymen suhbattasý sáti. Qýanysh Dáýletqalıev (sol jaqta), Bolat Dáýletqalıev (oń jaqta).
Otan úshin ot keshken jaýyngerlerdiń qaharmandyq erligin baspasóz betinde jarııalaý, halyqtyń maqtanyshyna aınaldyryp, nasıhattaý jumysyna oraldyq qazaq qyzy Nápııa Dáýletqalıeva da zor úles qosty.
Ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda «Na razgrom vraga» («Jaýdy joıýǵa») atty gazettiń baspahanasynda qazaqsha árip terýshi bolyp qyzmet etti. Oral qalalyq áskerı komıssarıatynyń anyqtamasyna súıensek, Nápııa Dáýletqalıeva 1942 jyly 1 shilde men 1945 jyldyń 15 aqpany aralyǵynda Brıansk maıdanynda «Na razgrom vraga» jáne «Sývoroves» gazetiniń baspahanasynda árip terýshi qyzmetin atqarǵan. Osy oraıda aıtatyn jaıt, keńestik talantty aqyn maıdandyq gazet qyzmetkeri Iаkov Helemskııdiń Álııa Moldaǵulovaǵa arnap jazǵan:
«Shattansań qyz týdym dep, qazaq, shattan,
Álııa Uly Otanǵa bolǵan maqtan!
Kazachıha qasynda tulǵasy tur
Degendeı erlikke attan, jeńiske attan!
Bul jermen sonaý zaman Pýshkın ótken
Jeldirtip qońyraýly atyn jekken.
Sol jerdi jaýdan saqtap qalamyn dep,
Qazaqtyń Álııa qyzy qanyn tókken», degen jyr shýmaqtarynan turatyn «Álııanyń júregi» atty poemasy 1944 jyly maýsym aıynda joǵaryda aıtylǵandaı, árip terýshi Nápııa Dáýletqalıeva qyzmet etetin «Sývoroves» gazetinde jarııalanady. Keıin Iа.Helemskıı «Álııanyń áni» degen atpen ánge sóz de jazǵan edi. Alaıda sońǵy ýaqytqa deıin baspager qazaq qyzy týraly málimetimiz óte az boldy.
Oraldyq maıdanger qazaq qyzdary týraly alǵash 2015 jyly jarııalanǵan kitabymyzǵa áskerı baspager Nápııa Dáýletqalıevanyń oblystyq memlekettik arhıv qorynan tabylǵan sýretin ǵana engizgen edik. «Izdengen jeter muratqa» demekshi, kóp izdenistiń nátıjesinde maıdanger ananyń Oral qalasynda turatyn balasy Bolat Dáýletqalıevty taptyq. Bolat Rahmetýllauly bizben kezdesýge Oralǵa Reseıdiń Belgorod qalasynan kelgen aǵasy Qýanysh Rahmetýllaulyn birge ertip keldi. Ol 1970 jyly Pýshkın atyndaǵy Oral pedınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin támamdaǵan soń, Reseıdiń Stavropol ólkesi Georgıevsk qalasyna jumysqa ornalasyp, búginde Belgorod qalasynda turady eken. Biz, «baspagerler áýletinenbiz» dep kelgen ardager urpaqtary, maıdanger analary týraly qujattar men áskerı qundy sýretterdi ákelip berdi. Bizge jetken derekterge qaraǵanda Nápııa Dáýletqalıeva 1920 jyly Jympıty aýylynda dúnıege kelgen. Ata-anasynan jastaı aıyrylǵan ol eki baýyrymen birge Oral qalasyndaǵy balalar úıin panalaıdy. Keıin eki baýyry qaıtys bolǵan soń, Nápııa Prıýrale aýdanyndaǵy balalar úıine jiberiledi. 16 jastaǵy jas qyz Oraldaǵy Klara Setkın atyndaǵy tigin fabrıkasyna jumysqa ornalasyp, keıin baspahanaǵa árip terýshi qyzmetine aýysady.
Baspahanada ómirlik jary Rahmetýlla Dáýletqalıevpen kezdesip, ekeýi 1939 jyly otbasyn qurady. Rahmetýlla Daýletqalıev 1920 jyly 5 mamyrda Chapaev aýdany Kónekketken aýylynda dúnıege kelgen. Kóp keshikpeı Rahmetýlla Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylady. 1941 jyldyń kúzinde elge oralamyn dep júrgen ol sol jyly jazda soǵys bastalyp atqyshtar rotasyna alynady.
Maıdanda baspahana qyzmetkerleriniń tapshylyǵyn estigen Nápııa 1942 jyly jazda qurbysy Ǵalııa Úmbetalıeva ekeýi óz erkimen maıdanǵa attanady. Sóıtip soǵys jyldarynda Nápııa Brıansk maıdanyndaǵy «Na razgrom vraga», «Sývoroves» gazetiniń baspahanasynda árip terýshi qyzmetin atqarady. Gazet redaksııasynyń negizgi ujymy Máskeý áskerı okrýginiń «Krasnyı voın» gazetiniń tilshilerinen, máskeýlik gazet-jýrnal qyzmetkerlerinen quraldy. 1942 jyldan bastap gazet qazaq, ázerbaıjan, ózbek, bashqurt, tatar, t.b. tilderde shyǵarylǵan. Bul baspasózde belgili keńes aqyny Iosıf Pavlovıch Ýtkın, Ilıa Erenbýrg sııaqty áıgili áskerı tilshilerdiń maqalalary jıi jaryq kóredi. Brıansk maıdanyndaǵy qanquıly urystar kezinde baspagerlerdiń gazetti qalyń orman arasynda jasyrynyp shyǵarǵan kezderi de bolǵan. Soǵys jaǵdaıynda kún saıyn birneshe tilde gazet shyǵarý, árıne, áskerı baspagerlerdiń, ásirese qolmen árip terýshilerdiń qajyrly eńbegi edi. Bul týraly maıdanger ana: «Maıdanda baspagerler kúndiz demalys, túnde uıqy degendi bilmeı 17 tilde gazet shyǵardyq. Jaýyngerler gazettiń árbir sanyn asyǵa kútetin. О́ıtkeni olar maıdandaǵy sońǵy jańalyqtardy ǵana emes, alystaǵy tyldan da habar kútetin», deıdi. Alǵashynda gazettiń qazaqsha bóliminiń árip terýshisi bolǵan Nına (áskerıler Nápııany osylaı ataǵan) keıin ázerbaıjan, ózbek bólimderine aýystyrylady. Árip terýshi Nápııa túrki tildes halyqtardyń tilderin tez meńgeredi. Eńbekqor Nápııa Dáýletkalıevaǵa onkúndik eńbek demalysy beriledi. Osy sátti paıdalanǵan Nápııa 5 kún jaıaýlap júrip, 80 shaqyrym jer shamasyndaǵy áskerı bólimniń atqyshtar rotasynda júrgen kúıeýi Rahmetýlla Nákenulyn izdep tabady. Eki kúnnen soń sanıtarlyq poıyzben keri oralady. Osydan soń áskerı basshylyqtyń kelisimimen soǵysqa deıin kezeńde Oraldaǵy baspahanada árip terýshi qyzmetin atqarǵan Rahmetýlla Dáýletqalıev «Na razgrom vraga» gazetiniń qazaq bólimine árip terýshi qyzmetine shaqyrylady. О́ıtkeni soǵystyń qyzǵan tusynda áskerı baspahanalarda árip terýshiler jetispedi. Sóıtip erli-zaıypty baspagerler baspahananyń temir árpin, qara boıaýyn, qaǵazy men qurylǵylaryn arqalaı júrip, soǵysty Kenıgsbergte (Kalınıngrad) aıaqtaıdy. Erli zaıypty baspagerler II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen, «Jaýyngerlik erligi úshin», «Fashıstik Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattaldy.
Qos maıdanger Nápııa Dáýletqalıeva 1945 jyly, al Rahmetýlla Dáýletqalıev 1947 jyly elge oralyp, beıbit ómir tirshiligine aralasady. Olar zeınet demalysyna shyqqanǵa deıin Oral qalasyndaǵy №10 Ǵabdolla Toqaı atyndaǵy baspahanada eńbek etti. Otbasynda eki ul tárbıelep ósirdi. Rahmetýlla Nákenuly 1987 jyly 2 qarashada, Nápııa Daýletqalıeva 2012 jyly 14 qarashada ómirden ozdy. Ardagerlerdiń nemeresi Rahym Bolatuly Dáýletqalıev «Bolashaq» baǵdarlamasymen Kanadanyń Ottava qalasynda bilim alyp, qazir Fınlıandııanyń Helsınkı qalasynda eńbek etedi.
«Adamdar bir-birine ózara qaryzdarlyǵyn árqashanda oılaı júrý kerek. Ásirese Otan soǵysy ardagerleriniń eńbegin erekshe baǵalaı bilýi qajet. Er óledi, el qalady. Esimi el júreginde saqtalǵan er ǵana baqytty», dep halyq batyry Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, surapyl soǵys jyldarynda Otan úshin ot keshken jaýyngerlerdiń esimin jas urpaq máńgilik maqtanysh etýge tıisti.
Baqtyly Boranbaeva,
Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
