Aıyrtaýlyq jaýynger

Bul soǵysta elimizden kóptegen dańqty dıvızııa shyqqany belgili. Olar Otandy jaýdan qorǵaýda jan alysyp, jan beristi. Erligi­men kózge tústi. Osyndaı kúsh­tik qurylymnyń biri – Aqtóbe oblysynda irgetasy qalanǵan 312-atqyshtar dıvızııasy. Onyń qu­ramy negizinen úsh ulttan ja­saq­talǵan. Al qazaqtardyń úlesi 32 paıyzdy quraǵan eken. Biz­diń búgingi keıipkerimiz – osy dıvı­zııanyń 859-artıllerııa­lyq polki sapyna engen jaýynger.

Begaly Boıarysuly 1901 jyly Kókshetaý oblysynyń Aıyrtaý aýdanyna qarasty Sarysaı Naýryz aýylynda dúnıege kelgen. Maıdanǵa shaqyrylǵanǵa deıin Soltústik Qazaqstan oblysynyń «Naýryz» ujymsharynda aýyl sharýashylyǵy salasyn­da eńbek etip, mal sharýa­shy­lyǵymen aınalysqan. Qara­paıym tirlikpen júrgen azamat soǵys bastalǵanda Otan aldyndaǵy boryshyn óteý úshin Kýıbyshev aýdandyq áskerı komıssarııatynyń shaqyrtýy­men áskerge alynady. 312-atqysh­tar dıvızııasy maıdan dalasyna bara sala, Máskeýdi qorǵaýǵa attanady. Dıvızııany Borovsk qalasynyń mańyna qorǵanysty ustap turýǵa jiberedi. Osylaısha, jaýyngerler 11 qazannan bas­tap 18 qazanǵa deıin fashıster shabýylyna tosqaýyl bolady. Alaıda qarsylas kúshi basym edi. Onyń ústine qarý-jaraq jetkizý jaǵynda qıyndyq týǵan. Ony dıvızııa komandıri Aleksandr Naýmovtyń 43-armııa shtabyna jazǵan hatynan baıqaımyz.

Máselen, baıandamada dıvızııa komandıriniń qolda bar artıl­lerııa­lyq jáne atys qarýlarynyń oq-dárisi bir kúnge ǵana jetetinin jazǵan. Ústi-ústine tógilgen Ver­maht áskeriniń ekpinine shydamaı, dıvızııa shegine otyryp urys salady. Biraq qantógis maıdanda kóptegen sarbazynan aıyrylady. Mysaly, eki aıdyń ishinde 11 myńnan asatyn jaýyngerdiń 9,5 myńǵa jýyǵy jer jastanǵan. Amalsyzdan dıvızııany tylǵa áketip, qaıta jasaqtaǵan. Sóıtip, 1942 jylǵy 9 shildede qaıtadan maıdanǵa attanady. Osylaısha, 312-atqyshtar dıvızııasy jaýdy tyqsyra qýýǵa zor úles qosqan.

Keıipkerimiz 1943 jylǵy 13 qa­zanda jeńil jaraqat alady. Biraq jazylyp shyqqan soń, qaı­ta­dan urysqa kirisken. Begaly Boıarysuly talaı márte erlik tanytyp, tapqyrlyǵymen kózge túsip, birqatar marapat ıelendi. 1943 jylǵy 22 shildede «Jaýynger­lik eńbegi úshin» medalin taǵady. Al 15 qyrkú­ıekte «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan.

Máselen, «Jaýynger­lik eńbegi úshin» medali shabýylǵa shyqqan fashıst áskerin toqtatyp, eki pýlemetpen 20-ǵa jýyq jaýyngerdi jer jastandyrǵany úshin beril­gen. Sondaı-aq 1945 jylǵy
28 aq­panda jaý áskerimen kúreste jan­qııarlyq erlik tanytqany úshin «Qyzyl juldyz» ordeni­men marapattaldy. Soǵys aıaq­tal­ǵannan keıin Begaly Boıarysuly­na «Germanııany jeńgeni úshin» medali tabystaldy.

12-atqyshtar dıvızııasy 1945 jylǵy 5 mamyrda Elba ózeniniń shyǵys jaǵalaýyna jetedi. Osy jerde amerıkalyq jaýyngerlermen kezdesip, óńirdi fashıst áskerinen tazartqan. Sodan 7 maýsymǵa deıin Berlınde turaq­taıdy. Dıvızııa Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys kezinde kórset­ken erligi úshin marapat ıelengen. Smolensk qalasyn azat etýdegi janqııarlyǵy úshin áskerı qu­ramany «Smolensk dıvızııasy» dep atap ketti. Sondaı-aq Qyzyl tý ordenimen, ekinshi dárejeli Sývorov ordenimen, ekinshi dáre­jeli Kýtýzov ordenimen marapattaldy. Dıvızııa quramyndaǵy 9 adam Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn aldy.

Aıyrtaýlyq jaýynger soǵys aıaqtalǵan soń elge oralyp, keń­sharda jumysyn jalǵastyrdy. Zeınetke shyqqanǵa deıin mal sharýashylyǵymen aınalysty. Búginde onyń urpaǵy atasynyń erligin maqtanyshpen aıtady.

Dildana NURDILDÁ,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń 2-kýrs stýdenti