Birinshiden, memýar-esse óziniń shynaıylyǵymen oqyrmandy tartady. Keıbir shyǵarmalardy, estelikterdi oqysań, avtor ózin shyn máninde «qaharman» etip kórsetedi, oqıǵalardy ásirelep sýretteıdi. Al Ersultan О́teǵululy ómirde kezdesken oqıǵalar týraly obektıvti pikirin bildirgen. О́ziniń jetistikteri týraly da, jibergen kemshilikteri týraly da shynaıy áńgimeleıdi. Bul qasıet shyǵarmanyń áserliligin arttyra túsken. Keıipkerdiń ómirinde kezdesken oqıǵalardan oqyrman ózine sabaq alady. Avtordyń balalyq shaǵy týraly estelikteri, stýdenttik jyldardaǵy qyzyqty oqıǵalar, ony taǵdyr Gúlnar jeńgemizben kezdestirýi, týǵan-týystary, ul-qyzdary, nemere-shóbereleri týraly júrekjardy sózderi kim-kimge de ónege bolary sózsiz.
Týyndynyń alǵashqy bólimderi týǵan jerine, avtordyń ata-anasyna, týǵan-týystaryna arnalady. Avtor kishkentaı detaldy da nazardan tys qaldyrmaı, aýylynyń kelbetin, onyń dástúrleri men adamdarynyń rýhanı bolmysyn asqan qushtarlyqpen baıandaıdy. Olardyń árqaısysyna avtordyń súıispenshiligi kórinip turady.
О́teǵul men Perýzadan taraǵan urpaq az emes. Olar − Qaraqalpaqstannyń qasıetti topyraǵynda ósip-óngen jandar. Avtor olardyń árqaısysyna jeke toqtalyp, minezdeme beredi. Bul durys, óıtkeni memýarlyq janrdyń qasıeti osyny talap etedi. Ata-anasynyń arǵy ata-babalary týraly málimetter keltiredi. Túrki halyqtarynda shejire degen janr bar. Máselen, Ábilǵazy Bahadúrhannyń «Túrkiler shejiresi», Myrza Ulyqbektiń «Tórt ulys tarıhy» shyǵarmalary, sondaı-aq árbir túrki halqynyń shejireleri (Qazaqtar shejiresi, Qaraqalpaqtar shejiresi jáne t.b.) sııaqty shejirelerden avtordyń habardar ekeni kórinip tur. Avtor kitapqa tómendegideı epıgraf tańdaıdy:
Ákem meniń órken jaıǵan bir emen,
Anam eldiń amandyǵyn tilegen...
Biz urpaqpyz qanat qaǵyp qııaǵa,
Qasıetti shańyraqtan túlegen.
Avtordyń týǵan-týystary, aýyly, aýyldastary týraly jyly pikirleri otbasy, týǵan aýyl degen qasterli uǵymdardyń mán-mazmunyn odan ári tereńdete túsedi. Ersultan О́teǵululy Qaraqalpaqstannyń eń soltústiginde ornalasqan, Qazaqstanmen shektesetin Taqtakópir aýdanynda dúnıege kelgen. Bul aýdannyń aýmaǵy sonshalyqty keń, oǵan kishigirim Eýropa elderi syıyp ketedi. Bul eldiń shalǵaıy keń bolǵandyqtan da bolar, adamdary da jomart, bir sózdi, er minezdi bolyp keledi. Aýdanda qazaq, qaraqalpaq bir-birimen tatý ómir súrip keledi. Olar bir-birine qyz berip, qyz alysyp quda-qudaǵı bolyp ketken. Avtor osy jaıtty asqan yqylaspen sýretteıdi. Avtordyń balalyq shaǵy ótken Múlik aýyly, Orymbet aýyly degen jerlerdiń tabıǵaty, adamdary týraly keńinen baıandalady.
Balalyq shaqtyń qyzyqtary «Alla saqtady» degen osy shyǵar...», «Aldyrar kúni jazdyrar», «Birinshi tabysym», «Bákige qyzyǵyp bálege qaldym» bólimderindegi oqıǵalar qyzyqty da tartymdy áńgimelenedi. Tórt jasar balanyń at shabamyn dep bir ólimnen qalýy, tańerteńnen keshke deıin júgerini shymshyqtan qoryǵan balanyń eńbekaqysyna dán berýi − bulardyń barlyǵy kishkentaı balanyń basynan ótken qyzyqty oqıǵalar. Bul qyzyqty oqıǵalar búgingi jas urpaqqa ómirden sabaq ta bola alady. Halqymyzda «Bolar bala bes jasynan belgili» degen sóz bar. Jas Ersultannyń kishkentaı kezinen-aq aldyna úlken maqsat qoıǵanyn baıqaýǵa bolady. Kitap keıipkeriniń mekteptegi, stýdenttik shaǵy da este qalarlyqtaı qyzyqty sátter arqyly sýrettelgen. Ersultannyń mekteptegi ustazdaryna, Nókis avtomobıl joldary tehnıkýmyna arnalǵan óleńderi de shynaıy áser qaldyrady.
Ekinshiden, memýar-esseniń kompozısııasy óte utymdy. Ras, avtor jazýshy nemese jýrnalıst emes, ol múlde basqa mamandyqtyń ıesi. Degenmen ol shyǵarmany oqyrmandarǵa tartymdy etip jetkizýdiń jolyn taba bilgen. О́mirdiń árbir kezeńin, kezdesken oqıǵalardy usaq taqyryptarǵa bólip ornalastyrǵan. Kitap 7 bólimge, 56 taqyrypqa bólingen. Ár taqyrypta keıipkerdiń ómirinde kezdesken kishkentaı oqıǵa sóz bolady. Oqıǵalar birinen soń biri jalǵasyp, oqýshyny ómir atty úlken muhıtta júzip júrgendeı kúıge bóleıdi. Shynynda da, bul kompozısııalyq ádis memýarlyq shyǵarmalarǵa óte qolaıly.
«Odessadaǵy tájirıbe» taqyrybynda stýdenttik jyldary tájirıbeni Odessa qalasynda ótkergeni baıandalady. Ersultan Máskeý áýejaıyna keshigip kelse, ushaqqa otyrǵyzý aıaqtalyp qalǵan. Usha almaı qalsa, qaltasynda aqshasy joq ekenin aıtqannan keıin sol jerde jumys isteıtin áıelder ony ushaqqa tirkemeı-aq otyrǵyzyp jiberedi. Avtor beıtanys áıelderdiń qamqorlyǵyn úlken rızashylyq sezimimen sýretteıdi. Demek adamgershilik degen qasıet ultqa, dinge nemese qaı elde turatynyńa qaramaıdy eken. Al «О́mir qosqan jubaıym» bóliminde ómirlik serigi Gúlnar jeńgeımen tanysýy, oǵan úılenemin degenge deıingi qıyndyq, bir-birin jaqsy kórgen eki jastyń qandaı qarsylyq bolsa da ómirdiń endigi jaǵynda birge bolýǵa sheshim qabyldaýy emosıonaldy túrde sýretteledi.
О́mir árqashan ońaı bola bermeıdi. О́mir degenimiz − kúres degen sóz. Kitapty oqı otyryp, Ersultan О́teǵululynyń ómiri de únemi kúrespen ótkenin kóremiz. Stýdenttik jyldardan keıin tuńǵysh jumys orny, alǵashqy aılyq, otbasynyń baspanaly bolýyna degen umtylysy − bular kitap avtorynyń basynan keshken oqıǵalary arqyly qyzyqty ári mazmundy etip jetkiziledi.
Úshinshiden, shyǵarmanyń tili týraly erekshe toqtalýǵa týra keledi. Ol qazirgi qazaq tilindegi ataýlarǵa arnalǵan nusqaýlyq ispetti. Orys tili arqyly engen sózderdi qazaqshalaǵan, olar qazirgi qazaq tiline úılesim taýyp ketken. О́zim fılolog bolsam da, tehnıkalyq baǵytta joǵary bilimi bar Ersultan aǵamyzdyń til salasyndaǵy bilimi men ıntýısııasyna tánti boldym. Bul ataýlardy qaraqalpaq tiline de engizýge bolady eken degen oıǵa keldim.
Jalpy alǵanda, Ersultan Bekturǵanovtyń «Ǵumyrdarııa» atty memýar-essesi týraly maqalany jazýyma kitaptyń shynynda da ómir ózeniniń adamdarǵa qyzmet etetin ónege bolǵanyn kórgenim bolyp otyr. Sebebi bul memýar-esse ár adamnyń ómirde aldyna maqsat qoıyp, oǵan jetý jolynda qalaı umtylý, eńbek etý kerektiginen sabaq bereri sózsiz.
Qýanyshbaı Orazymbetov,
Berdaq atyndaǵy Qaraqalpaq memlekettik ýnıversıtetiniń professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
Qaraqalpaqstan Respýblıkasy,
Nókis qalasy
