Osy máselege oraı Almatyda «Mı qupııalary. Kópsalaly forým» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Keleli keńeske Qazaqstan, Reseı, Ýkraına, AQSh elderinen 300-ge tarta nevrolog, kardıolog, psıhıatr, terapevt mamandar men ońaltýshy dárigerler onlaın, oflaın formatta qatysty. Almaty qalalyq jedel shuǵyl kómek kórsetý aýrýhanasynyń dırektory, professor Almaz Jubashev nevrologııa salasynda mýltıdıssıplınarlyq kózqarastyń mańyzdylyǵyna toqtala kele: «Medısına damyp, jańa dıagnostıkalyq, emdeý ádisteri engizilgenine qaramastan, mı aýrýlary beleń alyp keledi. Aıtalyq, elimizde jyl saıyn 42 myńnan astam adamnyń jańadan ınsýlt alǵany tirkeledi. О́kinishke qaraı, bul kórsetkish jaı ósip jatqan joq, «jasaryp» barady. Buryn ınsýlt jasy kelgen adamdardyń derti dep eseptelse, búginde ol 40-tyń ar jaq ber jaǵyndaǵy azamattar arasynda da kóbeıip otyr. Degenmen klınıkalyq úılesimdi jumystyń, jańa emdeý tásilderiniń arqasynda jalpy ólim-jitimdi 13,3%-ǵa tómendete aldyq. BMQ (bas-mı qanaınalymy) ólim-jitimi 29%-ǵa, ınsýlt 23%-ǵa azaıyp, 4,7%-dy qurady», dedi.
«Nevrologter qaýymdastyǵy» QB-nyń prezıdenti, professor E.Nurǵojaevtyń aıtýynsha, aǵza – birtutas júıe, onyń bir bóliginiń zaqymdanýy sózsiz basqa bólikterine áser etedi. Qazirgi klınıkalyq tájirıbe mýltıdıssıplınarlyq kózqarasty talap etedi, naýqastyń jalpy somatıkalyq jaǵdaıyn eskermeı, nevrologııalyq aýrýlardy tıimdi emdeý múmkin emes. Ártúrli beıindegi, nevrologterden bastap gastroenterologterge deıingi mamandardyń birlesken jumysy naýqastyń jaǵdaıyn dálirek dıagnostıkalap, der kezinde túzetýge múmkindik beredi.
Insýltke qatysty qaýipti faktorlardyń biri – arterııalyq qysymnyń baqylaýdan shyǵýy. Jastar arasynda kezdesetin aýyr gemorragııalyq ınsýlttiń kóbi osy sebeppen baılanysty. «Qan qysymyn bilip júrý, ony baqylaýda ustaý – jaı usynys emes, ómir men ólim arasyndaǵy qajettilik. Tek aýrýdyń aldyn alý ǵana emes, jedel áreket etý de asa mańyzdy. Mýltıdıssıplınarlyq tásil – ómirdi saqtap qalýdyń kilti: jedel járdemnen bastap reanımatologke deıingi mamandar komandasy naýqas aýrýhanaǵa túsken sátten bastap iske kirisedi. Sıfrlyq tehnologııalar bul áreketterdi aldyn ala úılestirip, terapııany bastaý ýaqytyn qysqartýǵa múmkindik beredi. Árbir mınýt sheshýshi ról atqarady. Sondyqtan kenetten paıda bolǵan qatty bas aýrýy, tildiń kúrmelýi, kózdiń nasharlaýy, deneniń bir bóliginiń jansyzdanýy, ıakı álsizdigi, júrgende aıaqtyń shatqaıaqtaýy, minez-qulyqtyń ózgerýi sııaqty belgilerdi elemeýge bolmaıdy», dedi A.Jubashev.
Taǵy bir mańyzdy másele – keıde mamandardy shatastyratyn psevdoınsýlt, ınsýltke uqsas jaǵdaı, biraq bul ahýal basqa sebepterden – ıntoksıkasııa, qanttyń kóterilýi, mıgren, psıhıkalyq buzylýlardan paıda bolady. Mundaıda dárigerdiń adaspaýy asa mańyzdy, óıtkeni onyń em-domy múlde basqa, eger siz ony qate bastasańyz, mıǵa aýyr zaqym keltirýińiz múmkin.
– Dene men mı qyzmeti arasynda baılanys bar ekeni daýsyz. Qant dıabeti, semizdik, baýyr men búırek aýrýlary sııaqty sozylmaly dertter kognıtıvtik qabiletterge – este saqtaý qabiletine, zeıinge, oı jınaqtaýǵa tikeleı áser etedi. COVID-19 pandemııasynan keıin mundaı belgiler órshı tústi: naýqastar aqyl-esiniń nasharlap, umytshaqtyq, «mıdyń tumandaýyna» jıi shaǵymdandy. Bul júıke júıesin zaqymdaıtyn qabyný ózgeristerinen týyndaıtyn ahýal. Mı óz resýrstaryn dene arqyly alady: ottegi, glıýkoza, dárýmender, aqýyzdar – bári de aǵzadan jetkiziledi. Sondyqtan emdeýge ártúrli baǵyttaǵy dárigerlerdiń qatysýy mańyzdy. Bul negizgi aýrýmen kúresýge ǵana emes, sonymen qatar mıdyń saýlyǵyn saqtaýǵa múmkindik beredi. Kognıtıvtik buzylysqa kelsek, kognısııa – mıdy qajetti qorektik zattarmen qamtamasyz etýmen tikeleı baılanysty, óte názik sala. Kognıtıvtik fýnksııalar zat almasýdaǵy ózgeristerge óte sezimtal: kómirsý, maı qyshqyldary, dárýmender, fermentter, amınqyshqyldar, basqa da zattardyń almasýy buzylsa, mı birden jaýap beredi. Qabyný úderisteri de kognıtıvtik fýnksııalarǵa aıtarlyqtaı áser etedi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, mı – aǵzadaǵy kez kelgen ózgeriske jyldam jaýap qaıtaratyn qurylym, kúrdeli mehanızm. Mıdyń tumandanýyn asqyndyrmaı anyqtaý ýaqtyly túzetýdi bastaýǵa múmkindik beredi. Bul óte mańyzdy, óıtkeni bizdi Homo sapiens etetin de – osy qabilet, – dedi Smaǵul Qaıshybaev atyndaǵy nevrologııa jáne neıroońaltý ınstıtýtynyń dırektory Gúlnaz Qaıshybaeva.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bas nevrologi Sáýle Turyspekovanyń aıtýynsha, ınsýlt – arterııalyq gıpertonııa, ateroskleroz, qant dıabeti sııaqty basqa buzylystyń saldary. Syrqattylyqtyń alǵashqy sımptomdary – emdelýge áreket etýge berilgen belgi. «Sondyqtan der kezinde dárigerge qaralý – alǵashqy saǵattarda trombolızıs júrgizip, múgedektik qaýpin edáýir tómendetýge múmkindik beredi. Mıdyń saýlyǵy keshendi qadamdardy: kóp qımyldaýdy, durys tamaqtanýdy, kóńil-kúıdi birqalypty ustaýdy talap etedi. Mı da bulshyq et sekildi, ony da jattyqtyryp otyrý kerek. Jańa nárseni úırený, tanym kókjıegin keńeıtip, bir áýes ispen aınalysý, ıntellektýaldyq tapsyrmalar – mıdy uzaq jyl boıy belsendi ári tózimdi kúıde saqtaýǵa kómektesedi» deıdi S.Turysbekova.
О́t qyshqyldary, dálirek aıtqanda, olardyń tepe-teńdiginiń buzylýy mı jumysyna aıtarlyqtaı áser etedi. Mysaly, Parkınson aýrýynyń damý qaýpin arttyrady. Parkınson belgileri ýrsodezoksıhol qyshqylyn qabyldaǵan kezde azaıyp, emdeý nátıjesi jaqsarady. Tańǵy ýaqytta qan qysymynyń kúrt kóterilýi ınfarkt, ınsýlt, demensııanyń damý qaýpin arttyrady. Sol sebepti qan qysymyn túsiretin dárilerdi únemi qabyldaý kerek, bul aǵzany qaıǵyly jaǵdaılar men aqyl-esten aıyrylýdan qorǵaıdy. Aqparatty este saqtaý men qaıta eske túsirý qabiletine mıdaǵy asetılholın dep atalatyn zat jaýapty, qart adamdardaǵy aljý belgileri men minez-qulyqtarynyń ózgerýine asetılholın jetispeýshiligi sebep bolady.
ALMATY
