Qazaqstannyń táýelsizdik alýymen qatar jańa saıası-quqyqtyq jáne áleýmettik ınstıtýttar qurylyp, damydy, sonyń nátıjesinde sot júıesi de birtindep jetildirildi.
Sot reformasynyń mańyzdy elementteriniń biri 2005 jyldyń jeltoqsanynda sot isin júrgizýdi jeńildetýge, jergilikti sottardyń rólin kúsheıtýge, qadaǵalaý satylaryn qysqartýǵa baǵyttalǵan sottylyqty shekteý týraly zańnyń qabyldanýy boldy. Osy zańǵa sáıkes Joǵarǵy sotta bir qadaǵalaý satysy qaldyrylyp, isterdiń kópshiligi oblystyq sottardyń kassasııalyq alqalarynda túpkilikti sheshimin taba bastady.
2012 jyldyń aqpanynda isterdi qaraýdyń apellıasııalyq, kassasııalyq jáne qadaǵalaý tártibin jetildirýge, sol satylarda isterdi qaıta qaraý negizderin qysqartýǵa, sot isin júrgizýdi jeńildetýge baǵyttalǵan zańdar qabyldandy.
Bul úlgilerdiń negizgi kemshiligi «Joǵarǵy sot – oblystyq sot – aýdandyq sot» úsh satyly sot júıesine arnalmaǵan. Nátıjesinde bir deńgeıdegi sottarda ýaqyt óte «birikken» jáne tıimdiligin joǵaltqan eki saty paıda boldy.
2016 jylǵa deıin oblystyq sottar apellıasııalyq (zańdy kúshine enbegen) jáne kassasııalyq tártipte (zańdy kúshine engen) sot sheshimderin qarady. Joǵarǵy sotta qadaǵalaý jáne qaıta qadaǵalaý boldy.
2016 jyly «Ult jospary – 100 naqty qadam» baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde bes satyly sot tóreligi júıesinen úsh satyly júıege kóshý júzege asyryldy. Osyǵan sáıkes oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń kassasııalyq sot alqalary taratylyp, Joǵarǵy sottyń qadaǵalaý sot alqalary kassasııalyq saty retinde áreket ete bastady. Alaıda sot isin júrgizýdiń úsh satyly modeline kóshý de bul negizgi máseleni sheshe almady. Is júzinde eki tolyqqandy (aýdandyq sottarda birinshi, oblystyq sottarda apellıasııalyq) jáne eki qysqartylǵan (Joǵarǵy sotta kassasııalyq jáne qadaǵalaý) satylar jumys isteıtin tórt deńgeıli model quryldy.
Bul rette árbir sot aktisin kassasııalyq tártipte qaıta qaraý múmkin emes. Prosestik zańnama boıynsha sot aktileri kassasııalyq tártipte qaıta qaralýǵa jatpaıtyn isterdiń tizbesi belgilengen. Sonymen qatar úderiske qatysýshylar tarapynan syn týdyrǵan azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha kassasııalyq shaǵymdardy sýdıanyń aldyn ala jalǵyz ózi qaraý kezeńi boldy.
Joǵarǵy sottyń jumysyna qanaǵattanbaý sebebi óte qarapaıym: isterdiń 5%-ǵa jýyǵy ǵana alqaly qaraý úshin aldyn ala qaraý eleginen ótken. Muny rastaý úshin birqatar sıfrdy alǵa tartqanym jón.
Keıingi úsh jylda (2022–2024) qylmystyq ister boıynsha qaralǵan 15 myń ótinishhattyń 535-i nemese 3,5 paıyzy ǵana aldyn ala qaralyp, kassasııalyq alqaǵa jiberilgen. Azamattyq ister boıynsha jaǵdaı birshama jaqsyraq: 31 myń ótinishhatty aldyn ala qaraý qorytyndysy boıynsha kassasııalyq tártipte 1 688 nemese 5,4 paıyzy qaraldy.
Ákimshilik ádilette ǵana sot aktilerin qaıta qaraý ákimshilik sottyń sheshimderi men uıǵarymdaryna barlyq shaǵym kassasııalyq alqada qaralatyn «jappaı» kassasııalyq úlgi boıynsha júzege asyryldy. Jańa kassasııalyq sottarda aldyn ala qaraý satysy bolmaıdy, azamattardyń kassasııalyq tártipke tikeleı qol jetkizý múmkindigi bolady. Barlyq shaǵym taraptardy shaqyrýmen sot otyrysynda alqaly túrde qaralady. Mundaı jaǵdaıda kassasııalyq sottardyń júktemesi arta túsetini sózsiz, biraq biz kassasııalyq qadaǵalaýǵa qoljetimdilikti keńeıtý maqsatynda bul qadamǵa sanaly túrde bardyq.
Qazirgi naqty jaǵdaıda Joǵarǵy sottyń róli de ózgerdi. Dálirek aıtsaq, Joǵarǵy sottyń qyzmeti Konstıtýsııanyń 81-babynda kórsetilgen negizgi úsh mindetke jumyldyrylady. Jergilikti jáne basqa da sottardyń qaraýyna jatatyn azamattyq, qylmystyq jáne ózge de isterdi qaraıtyn joǵary sot organy retinde Joǵarǵy sottyń birinshi mindeti – erekshe jaǵdaılarda kassasııalyq tártipte zańdy kúshine engen sot aktilerin qaıta qaraýdy qamtamasyz etý.
Joǵarǵy sotta is júrgizý Joǵarǵy sot sýdıasynyń usynýy nemese Bas prokýrordyń narazylyǵy boıynsha
qozǵalady.
Qabyldanǵan sot aktileri kassasııalyq satyda qaralǵan soń, erekshe jaǵdaılar retinde zań mynalardy qarastyrady: memlekettik nemese qoǵamdyq múddelerge, memlekettiń ulttyq qaýipsizdigine áser etetin nemese adamdardyń ómiri, densaýlyǵy nemese Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkasy úshin qaıtymsyz aýyr zardaptarǵa ákep soǵýy múmkin; adamdardyń belgisiz sanynyń quqy men zańdy múddesin nemese ózge de qoǵamdyq múddeni buzsa; eger ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalsa; sottardyń quqyqtyq normalardy túsindirý men qoldanýdaǵy birkelkiligin buzsa. Mundaı qaıta qaraý jaǵdaılary dara sıpatta bolatynyna senimdimin.
Ekinshi mindet. Zańda kózdelgen jaǵdaılarda Joǵarǵy Sot onyń sottylyǵyna jatqyzylǵan sot isterin qaraıdy. Mysaly, bul Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Ortalyq referendým komıssııasynyń sheshimderi men áreketterine (áreketsizdigine) daý týǵyzatyn ákimshilik ister.
Úshinshi mindet – sot praktıkasynyń máseleleri boıynsha túsinikteme berý. Bul jumys kassasııalyq ótinishhattardy qaraýǵa baılanysty jumystyń kóptiginen kópke deıin ekinshi josparda qalyp qoıdy, endi aıtarlyqtaı jandana túspek.
Túsiniktemelerdi daıyndaý úderisi kúrdeli ári kóp eńbekti qajet etedi. Birinshi kezeńde sot praktıkasyn zerdeleý qajet. Osy maqsatta daýlardyń belgili bir sanaty nemese quqyqtyq qatynastar salasy boıynsha sottardyń quqyq qoldaný qyzmetin zertteýdi bildiretin tıisti qorytýlar josparly negizde júrgiziledi.
Qorytýlar taqyryptary erikti túrde emes, ózekti sandyq, sapalyq jáne basqa ólshemsharttardy eskere otyryp anyqtalady. Sandyq ólshemsharttarǵa sottar qaraıtyn isterdiń jalpy qurylymynda daýlardyń nemese quqyqbuzýshylyqtardyń belgili bir sanatynyń úlken úlesi nemese apellıasııalyq jáne kassasııalyq satydaǵy isterdiń jekelegen sanattarynyń kúshin joıý, ózgertýlerdiń joǵary úlesi, t.b. Sapalyq ólshemsharttardyń mysaldaryna qorytýlar sanattaǵy isterdiń azamattar, bıznes jáne memleket úshin mańyzdylyǵy, úderiske qatysýshylardyń, onyń ishinde jeke kezdesý kezinde túsken shaǵymdardy taldaý nátıjeleri jatady.
Qorytýlar júrgizgen kezde sýdıalar sot isterin zerdeleı otyryp, sottardyń zańnamany qoldanýyndaǵy salystyrmaly turaqty aıyrmashylyqtardy anyqtaıdy. Osy maqsatta sot júıesiniń arsenalynda jasandy ıntellekt elementteri bar tıimdi IT-quraly qazirdiń ózinde bar. Sodan keıin olardy júıeleý jáne taldaý sheńberinde mundaı aýytqýlardyń sebepteri men sharttary anyqtalady. Olar ártúrli bolýy múmkin: quqyqtyq olqylyqtar men qaıshylyqtardyń bolýy, zańnamalyq normalardyń ártúrli túsindirilýi, t.b.
Nátıjesinde sot praktıkasynda anyqtalǵan problemalardy joıý úshin olardy sheshý boıynsha usynystar men usynymdar ázirlenedi. Eger sot praktıkasynyń birkelkiligin qamtamasyz etý maqsatynda zańnamalyq jáne zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq aktilerdi túzetý qajet bolsa, zańnamadaǵy olqylyqtar men qaıshylyqtardy joıý jónindegi usynystar ýákiletti laýazymdy tulǵalarǵa jiberiledi. Eger quqyqtyq normalardy qoldanýdyń sot praktıkasyn naqtylaý arqyly máselelerdi sheshý múmkin bolsa, onda normatıvtik qaýly jobasy túrindegi usynystar Joǵarǵy sottyń jalpy otyrysynyń qaraýyna shyǵarylady.
Búgingi tańda zań shyǵarý júıesine Joǵarǵy sottyń mindetti bolyp tabylatyn 112 normatıvtik qaýlysy engizilgen. Keıbir máseleler normatıvtik retteýdi qajet etpeıtinin eskere kele, Joǵarǵy sottyń jalpy otyrysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 22-babynyń 1-tarmaǵyn basshylyqqa ala otyryp, tómengi satydaǵy sottar úshin usynymdardy qamtıtyn sot praktıkasyna túsiniktemeler bere alady.
Mysaly, mundaı túsindirýler isterdiń sottylyǵyn anyqtaý máselelerin sheshýi múmkin. Osy qural sot isin júrgizýdiń ártúrli túrleri arasyndaǵy sot praktıkasynyń birkelkiligin qamtamasyz etýdiń jedel mehanızmine aınalady. Bul Venesııa komıssııasynyń usynystaryna jáne ozyq halyqaralyq tájirıbege sáıkes keledi.
Joǵarǵy sottyń sýdıalary tómengi satydaǵy sottarǵa sot praktıkasyna sholýlar, taldaýlar jáne qorytýlar jiberýmen qatar, oqytý is-sharalaryn ótkizý jáne praktıkalyq kómek kórsetý arqyly jergilikti sottarǵa júıeli túrde ádistemelik qoldaý kórsetedi.
Joǵarǵy sot sapaly jáne boljamdy sot tóreligin qamtamasyz etý úshin barlyq sharany qabyldaıdy. Bul sottarǵa senim deńgeıin anyqtaıtyn negizgi faktor bolyp sanalady.
Aslambek MERǴALIEV,
Joǵarǵy sot tóraǵasy
