Qus álemine qyzyǵýshylyq artyp keledi

Aldymen ornıtolo­gııa­lyq týrızm degenimiz­diń ózi – qustardy ta­bı­ǵı mekeninde baqylap, sýret­ke túsirip, zertteý maqsatynda ar­naıy uıymdastyrylatyn saıa­hat túri ekendigin aıta ketelik. Qos qanattylardyń «Jibek joly» is­petti, elimiz de – jyly jaq­qa usha­tyn qustardyń Eýrazııa­da­ǵy mańyzdy marshrýty. Otan­dyq ǵalymdardyń keıingi zert­teýleri elimizde 526 qustyń túri kezdesetinin dáıekteıdi. Kól­derden, taý-tasymyz ben ıen dala­dan tabylatyn qustardyń 405 túri elimizde uıa salyp, bala­­pan bassa, 28 túri qystap shyǵady. Jyl qustarynyń 43 túri mı­gra­sııa kezinde ǵana aıaldap, qorek­tenedi. Kezdeısoq 45 túrin – mı­grasııa kezindegi qolaısyz aýa raıy saldarynan, ıakı baǵyt­tarynan jańylǵanda kórip qa­lýǵa bolady. Qalǵan 5 túri jazda elimizdi mekendegenimen, balapan shyǵarmaıdy. Degenmen, keıingi jyldary mamandar jabaıy qustardyń sany kúrt aza­ıyp bara jatqanyn alǵa tartyp,  alańdap otyr.

Ornıtologter men ekolo­gııa­lyq uıymdar birinshi kezekte qus­tardyń azaıýyna brakonerler emes, aýyl sharýashylyǵyn damytý, jer jyrtý, qurylys pen ónerkásiptiń órkendeýi sebep bo­lyp otyrǵanyn aıtady. Sol sııaq­ty klımattyq ózgerister de qustardyń mıgrasııalyq joldary men uıa salýyna keri áser etip otyr. Oǵan qosa qustardyń qalypty tirshiligine sý qoımalary men topyraqtyń lastanýy – pes­tısıdter men basqa hımıkattardy qoldaný kesirin tıgizip keledi. Brakonerlik pen qustardyń sırek kezdesetin túrlerin aýlaý, atýdan keletin kedergi sońǵy kezekte tur.

Elimizde qustardy qorǵaý men kóbeıtýge qatysty qandaı jumystar atqarylyp jatyr degen saýal jeteginde bir top BAQ ókili jyrtqysh qustardy ósirip, qaıta tabıǵatqa jiberýmen aınalysatyn «Suńqar» ortalyǵyna saparlaǵan edik. Ortalyq 1989 jyly qurylǵan kezde munda bar bolǵany Almaty men Máskeý ­haıýanattar baǵynan ákelingen ­12 jyrtqysh qus bolǵan. Bastap­qy­da suńqar túrlerin kóbeıtý maq­satynda qurylǵan ortalyq osy ara­lyqta 3 myńnan astam ­qus ósirip, 800-den astamyn erkin­dikke jibergen.

Buryn «Suńqar» ortalyǵyna kez kelgen adam tumsyǵyn tyǵa almaıtyn edi. Keıingi jyldary jurt qulaǵdar bola bastaǵan soń mektep oqýshylaryna, shetel­dik­terge ekskýrsııa ótkizýdi suraı­tyndar kóbeıgen. Endi, mine, búgin­de ortalyq ornıtologııalyq tý­rızm­­niń bir baǵytyna aınalyp otyr.

Osy arada Qustardy qorǵaý odaǵy men Qazaqstandaǵy bıo­alýan­túrlilikti saqtaý qaýym-­
das­tyǵy (QBSQ) kóp jyldan beri «Jyl qusy» aksııasyn ótkizip kele jatqanyn aıta ketý kerek. Mysaly, bıyl bul mártebege jyrtqysh qustardyń ishinde jurtshy ıe boldy.

«Qustardyń alańdatarlyq ahýalyna qoǵam nazaryn aýdarý maqsatynda jyl saıyn «Jyl qusy» aksııasy ótkizilip keledi. Bıyl­ tańdaý jurtshyǵa tústi. Bul tıi­sinshe baǵalanbaı júrgen, ólekse jeıtin qustardyń eń kish­kentaı tobynyń ókili. Basqa da qustar sııaqty, jurtshynyń da ortasy taryldy, brakonerlik­ten bólek, elektr jelileri men jel energetıkasy nysandaryna so­ǵylyp ólip jatady. Barlyq iri ınfraqurylymdyq, jel ener­getıkasy jobalary halyq­aralyq standarttarǵa sáı­kes ekologııalyq baǵalaý prosedýrasynan ótýge tıis. О́kinishke qaraı elimizde mundaı standarttar áli joq, olardy qoldaný qus­tar­dyń jolyn­daǵy qaýip-qa­terlerdi aıtarlyq­taı azaıtýǵa múm­kindik berer edi», deıdi QBSQ-nyń ǵylym jónin­degi dırektory Sergeı Sklıarenko.

2025 jyly Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna eki qustyń túri – aqbas qumaı men kúshigen engen. Jyrtqysh qustardy kóbeıtip, baptap, tabıǵat aıasyna jiberýde aýqymdy zertteýler júrgizip kele jatqan «Suńqar» ortalyǵynyń dırektory Ashot Anzorov: «Buryn bizge kóbinese kólik qaǵyp ketken qustardy ákeletin. Qazir mundaı jaǵdaı azaıdy. Árıne, biz jaraly qustardy emdep, tabıǵatqa qaıta jiberemiz, biraq ońaltý máselesi kúrdeli, ol qur qııalmen sheshilmeıdi. Adamdar kóbinese qustarǵa oıynshyq sııaqty qaraıdy. Mysaly, bizge kelip bir qusty attaı qalap satyp alyp, jaqyndaryna erekshe syılyq retinde tartý jasaıtyn kezder bolady. Ol adam jyrtqysh qusty qalaı kútip, asyraıtynyn bilmeı, syılyǵyn qaıta ákelip tapsyratyn oqıǵalar bar», deıdi.

Mamandar kóp elde jaralanǵan qustarǵa kómek kórsetetin arnaıy baǵdarlamalary joq bolǵan­dyq­tan, eriktiler qustardy ózderi em­deı­tinin aıtady. Qustardy emdeý kisini emdeýden arzan emes, quny dıa­gnozyna baılanysty 20, 50, tipti 100 myń teńgege deıin jetýi múmkin.

«Dala qanattary – 2025» ornı­tologııalyq baıqaýynyń uıym­dastyrýshysy Pavel Adjı­gıl­dıaev: «Sonaý 70-jyldary Alma­ty­da serýendep júrip, 60 shaqty qus túrin kezdestirýge bolatyn, qazir shamamen 20 túri tabylady. Qustar ekojúıelerde mańyzdy ról atqaratyndyqtan, olardyń azaıýy dabyl qaǵarlyq másele retinde qarastyrý kerek», deıdi.

13 jyldan beri Alakóldiń ja­ǵa­synda qustardy baqylap, tama­shalaıtyn «Alakól qanatta­ry» fes­tıvali ótkizilip júr. Qazir Alakólde shamamen 200 qus túrin kezdestirýge, onyń ishinde joıylyp ketý qaýpi bar, sırek kezdesetin relıkti shaǵalany kórýge bolady. «Alakól qanattary» festıvaliniń uıymdastyrýshysy Natalıa Borovaıa bastapqyda festıval kóńil kóteretin shara bolsa, ýaqyt óte kele ol mádenı, bilim berý, ekologııalyq baǵdarlamalardy qamtıtyn kópformatty orynǵa aınalǵanyn atap ótti.

Elimizdegi ornıtologııalyq týrızm degende, eń tanymal oryn retinde IýNESKO-nyń Bıo­qoryqtar jelisine kiretin  qy­zyl dýadaqty kórýge bolatyn Qor­ǵaljyn qoryǵy bar. Kól­saı,­ Qaıyń­dy kólderi mańy­nan­ orman qus­ta­ry men sý qus­ta­­ryn, Altynemel ulttyq par­­­ki­nen shóleıt qustaryn, Ala­kól­ qoryǵynan sırek kez­de­­se­tin sý qustaryn, Aqsý-Ja­ba­­ǵyly qoryǵynan bıik ta­ý­ly aımaqtardy mekendeıtin qus­tar­dy tamashalaýǵa bolady.

Ornıtologııalyq týrızmniń qyzatyn shaǵy – kóktem men kúz mezgilinde. О́ıtkeni mıg­rasııa júrip jat­qanda jolaı damyldaǵan, azyq izdegen qus­tardyń neshe atasyn­ kórip qalý­ǵa múmkindik bar. Qus­tar­dyń keletin, qaıtatyn maýsymy qanat­tylardyń tirshiligin ba­qylaý­shylar, ornıtolog maman­dar, tabıǵatty túsirýmen aına­ly­satyn fotograftar, dúrbi ar­qa­laǵan týrısterge taptyrmaıtyn kezeń.

Elimizde ornıtologııalyq týrızmniń áleýeti myqty bolsa da, ony uıymdastyratyn arnaıy agenttikter áli de az. О́ıtkeni tý­rızm­niń bul baǵytyna jergilikti saıa­hatshylardan suranys joqtyń qasy. Suranys bolǵan kúnniń ózin­de kóp jerde baqylaý muna­ra­lary, arnaıy soqpaqtar jetispeıdi.

ALMATY