Búginde qurylys salasy ekonomıkanyń eń qarqyndy damyp kele jatqan salalarynyń biri retinde memleketimizdiń qýat alýyna orasan zor úles qosyp otyr. Alaıda qurylys jobalaryn tıimdi júzege asyrý – tek qarjy men materıaldyq bazaǵa emes, jobalardy basqarý mádenıetine, ekonomıkalyq, uıymdyq-quqyqtyq tetikterdiń jetildirilýine de tikeleı baılanysty. О́kinishke qaraı, osy júıedegi olqylyqtar qurylys salasyndaǵy basqarý deńgeıiniń tómendeýine túrki bolyp keledi.
Qazirgi tańda qala qurylysy men qurylys qyzmeti birneshe oqshaý normatıvtik aktilermen retteledi. Atap aıtqanda, «Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly» zań, tehnıkalyq reglamentter, qurylys normalary men erejeleri, standarttar, Úkimet qaýlylary men ortalyq ýákiletti organdardyń aktileri bar. Alaıda osy zańnamalyq keńistiktegi árkelkilik, birizdiliktiń joqtyǵy salanyń júıeli damýyna kedergi keltirip otyr. Sonymen qatar qoldanystaǵy qurylys normalary halyqaralyq standarttarǵa tolyq sáıkes kelmeıdi. Al jergilikti basqarý organdary men qurylys kompanııalarynyń zań talaptaryn saqtamaýy – jıi kezdesetin jaıt.
Osy qajettilikti eskere otyryp, 2022 jylǵy 1 qyrkúıekte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qurylys kodeksin ázirleý týraly tapsyrma berdi. Sodan beri kodeks jobasyn qalyptastyrý men pysyqtaý maqsatynda úlken jumys júrgizildi. Kodeks tek bir salanyń emes, tutas ulttyq ınfraqurylym men ómir súrý sapasynyń bolashaǵyna jaýap beretin qujat retinde baǵalandy.
Joba Májiliske alǵash túsken kezde onyń mazmuny áli de pisip-jetilmegen, tolyqqandy júıelik qujat deńgeıine jetpegen edi. Quqyqtyq olqylyqtar, qaıshylyqty normalar, shala tujyrymdar kóp boldy. Degenmen Májilis qabyrǵasynda túıtkildermen betpe-bet kelgende úlken jumys bastaldy. Jumys toptarynda depýtattar men mamandar, sarapshylar men qoǵam ókilderi naqty usynystaryn bildirip, jobaǵa ómirmen úndes mazmun qosa tústi.
Qurylys zańnamasyn biriktirý men júıeleý arqyly júzege asatyn kodıfıkasııa búgingi tańda ýshyǵyp turǵan mynadaı túıtkilderdiń sheshimin tabýǵa negiz bola alady: sapasyz qurylys jumystary; biryńǵaı josparlaýdyń bolmaýy; jol qozǵalysy erejeleri men bas josparǵa sáıkes kelmeıtin zańsyz nysandardyń salynýy; ruqsat berý rásimderiniń zańsyz júrgizilýi; jer telimderiniń maqsatsyz paıdalanylýy; ınfraqurylym qýattarynyń tapshylyǵy men qoldanystaǵy jelilerdiń shamadan tys júktelýi; qysqamerzimdi paıda kózdeıtin fırmalardyń naryqqa kedergisiz enýi; haotıkalyq qurylys pen jasyl aımaqtardyń joıylýy; qalalardyń tarıhı kelbetin buzý; zańnamalyq erejelerdiń túsiniksizdigi men kóptigi; baqylaýdyń álsizdigi men jaýapsyzdyq.
Máselen, jobalyq qujattamany saraptaý men qurylys barysyn baqylaý júıesi zaman talabyna saı emes. Qujattarǵa ústirt kózqaras, tehnıkalyq qadaǵalaýdyń jetkiliksizdigi, ákimshilik rásimderdiń ashyqtyǵynyń bolmaýy qurylys sapasyna keri áser etip jatyr. Buǵan qosa jobalaýshy, merdiger, tehnıkalyq qadaǵalaýshy syndy qatysýshylar arasyndaǵy jaýapkershiliktiń naqty bólinbeýi de máseleni kúrdelendire tústi.
Osy túıtkilderdiń sheshimi retinde ázirlenip otyrǵan Qurylys kodeksi qurylys salasynyń zańnamalyq tuǵyryn bekitetin júıeli, irgeli qujat bolýǵa tıis. Kodeks normalardy bir arnaǵa toǵystyryp qana qoımaı, salanyń ashyq, ádil jáne barlyq tarapqa ortaq jumys erejelerin qalyptastyrady.
Bul kodekste zańnamany júıeleý, qaıtalanatyn jáne ózara qaıshy keletin normalardy joıý, qurylysty basqarýda sıfrlyq tetikterdi engizý, sala qatysýshylarynyń jaýapkershiligin arttyrý, qaýipsizdik pen energııa tıimdiliginiń ozyq standarttaryn zań júzinde bekitý maqsaty basty orynǵa qoıylǵan.
Kodeks qurylys obektisiniń búkil ómirlik sıklyn qamtıdy. Iаǵnı bastapqy qujattamany ázirleýden bastap jobalaý, qurylys júrgizý, paıdalanýǵa berý jáne tipti ony buzý kezeńine deıingi barlyq rásim qamtylady. Ákimshilik rásimder Biryńǵaı sıfrlyq keńistik aıasynda júzege asyrylady. Sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtyp, merzimderdi qysqartyp, rásimderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi.
Saladaǵy jaýapkershilikti naqty bólý – Kodekstiń basty tirekteriniń biri. Jańa júıe aıasynda jobalaýshy jobanyń durystyǵyna, merdiger oryndalǵan jumystyń sapasyna, tehnıkalyq qadaǵalaýshy baqylaýdyń durystyǵyna derbes jaýap beredi.
Sonymen qatar Kodekste tehnıkalyq retteý máselesine de jańasha kózqaras usynylǵan. Qaýipsizdiktiń mindetti talaptarymen qatar, tıimdiligi dáleldengen jaǵdaıda balamaly jobalyq sheshimder men zamanaýı materıaldardy qoldanýǵa múmkindik beriledi. Bul «jasyl qurylys» pen energııa únemdeıtin tehnologııalardy jáne ekologııalyq sheshimderdi engizýge jol ashady.
Seısmıkalyq qaýip aımaqtarynda zamanaýı oqshaýlaǵysh júıeler men ınjenerlik sheshimderdi qoldaný arqyly halyqaralyq standarttarǵa sáıkes seısmıkalyq qaýipsizdik qamtamasyz etiledi. Búginde Qazaqstan aýmaǵynyń úshten biri seısmıkalyq turǵydan qaýipti aımaqqa jatady.
Salany sıfrlandyrý Kodeks jobasynda aıryqsha mańyzǵa ıe bolmaq. Jobalaýǵa deıingi daıyndyqtan bastap paıdalanýǵa berýge deıingi barlyq úderis sıfrlyq keńistik arqyly qadaǵalanady. Qurylys barysynda tehnıkalyq qadaǵalaý, avtorlyq baqylaý, qabyldaý aktileri jáne oryndalǵan jumystar boıynsha tólem sekildi kezeńder onlaın túrde baqylanady. Sonymen qatar osy platformada qurylys salasyndaǵy mamandardy sertıfıkattaý jáne olardy tirkeý rásimderi de avtomattandyrylmaq.
Jobalaý sapasyn arttyrý maqsatynda qurylys obektilerin aqparattyq modeldeý – BIM tehnologııasy mindetti túrde qoldanylady. Iаǵnı jobalardyń sapasyn arttyryp qana qoımaı, qurylys barysynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi.
Qalalardy damytýda da jańasha tásil engiziledi. Bas josparlar men egjeı-tegjeıli josparlaý jobalarynyń talaptary kúsheıtiledi. Endi kez kelgen qurylys bastamasy áleýmettik ınfraqurylymnyń múmkindikterine, kólik júıesine, halyq tyǵyzdyǵyna jáne jasyl aımaqtardyń saqtalýyna qaraı josparlanady. Mundaı jańasha kózqaras qalalardyń júıesiz ósýine jol bermeı, úılesimdi jáne ornyqty damýyna negiz bolady.
Qysqasy, Qurylys kodeksi salalyq zańnamany júıeleý quraly ǵana emes, sapaǵa, qaýipsizdikke, sıfrlyq tıimdilikke negizdelgen basqarýdyń jańa fılosofııasyn usynady. Ýrbanızasııa, halyq sanynyń ósýi jáne ómir súrý sapasyna qoıylatyn talaptardyń artýy jaǵdaıynda bul qujat – elimizdiń sáýlettik kelbetin aıqyndaıtyn, zamanaýı ınfraqurylymdy qalyptastyratyn jáne azamattardyń ómir súrý jaǵdaılaryn jaqsartatyn mańyzdy tetikke aınalady.
Májilistegi jumys toptarynyń jumysy ádettegi formaldylyqpen shektelip qalǵan joq. Ár usynys, ár pikir keńinen talqylandy, naqty mysaldarmen negizdeldi. Qurylys salasyndaǵy naqty problemalarǵa qanyq depýtattar ár óńirdiń ereksheligin eskerip, birqatar mańyzdy túzetý engizdi.
Endigi kezekte jumys toptarynyń aldynda turǵan basty mindet – Qurylys kodeksin meılinshe tolyqtyryp, saladaǵy naqty qajettilikter men qoǵam suranysyna beıimdeý. Osylaısha, qujattyń ár tarmaǵy naqty iste iske asatyn, tıimdi sheshimderdiń negizine aınalmaq.
Marhabat JAIYMBETOV,
Májilis depýtaty
