Qadirli oqyrman, tanysý alańyna tap boldym dep tapyraqtap qalǵan bolarsyz. Saspańyz. Bul – áıgili satırık Qudaıbergen Sultanbaevtyń kezinde kúlkige qaryq qylǵan, búginde de ózektiligin joımaǵan «kempir izdeımin» atty ıntermedııasynan úzindi. Ol zamanda jaryn jarnama bıýrosynan izdeıtin jaǵdaılar kezdesse, búgingi kúnniń boıdaqtary teńin Tinder-den tabatynyna senedi.
Iá, tehnologııa damyǵan saıyn sezim de sıqyrlanyp jáne sıfrlanyp barady. Tanysý alańdary jaryńnyń jamandy-jaqsyly minezi, ádebi men ádeti jazylǵan derekterdi aldyńa dastarhandaı jaıyp jiberedi. Táspi tartqandaı, saýsaǵyńdy syrǵyta ber. Talǵamyń saı adamdardy top-tobymen tamashalap otyra beresiń. Bir qaraǵanda op-ońaı: tirkeldiń, test tapsyrdyń, mine, minsiz jaryń aldyńda tur. Biraq shyn máninde bul algorıtmder adam júreginiń kúrdeli suranysyna jaýap bere ala ma?
Algorıtm aldaı ma?
Búginde tanysý alańdary tek sýret pen qysqasha sıpattama arqyly tańdaý jasaıtyn dáýirden áldeqashan ozdy. Ásirese, Tinder, Badoo, AlemLove.kz syndy platformalar qoldanýshylarǵa «ǵylymı dáleldengen sáıkestik modelin» usynady. Aıtalyq, Tinder otyzǵa jýyq túrli psıhologııalyq jáne áleýmettik parametr boıynsha tulǵany saralap, oǵan eń úılesimdi adamdardy «usynyp» beredi. Teorııa júzinde, budan asqan formýla joq. Is júzinde she?
Máselen, siz «Mýzart» tobyn unatasyz, ol da «Saǵyndym Almatymdy» dep sarnap qoıady. Biraq ómir tek Sáken Maıǵazıev pen Meırambek Bespaevtan turmaıdy. Tulǵalyq qurylym, kúızeliske tózimdilik, emosııalyq ıntellekt – munyń bári jalań saýaldamamen anyqtala salatyn jadaǵaı dúnıe emes ekeni anyqtalyp kele jatyr.
Mahabbat – matematıka emes
Osy taqylettes platformalarda keńinen qoldanylatyn MBTI atty tulǵalyq tıpologııalar bar. Iаǵnı sizdiń ıntrovert ne ekstravert ekenińiz, logıkaǵa ne emosııaǵa kóbirek súıenetinińiz anyqtalyp, sáıkes tıptegi adamdarmen juptastyrylady. Biraq psıhologtar bul tıpologııalardyń dáldigine kúmánmen qaraıdy. О́ıtkeni olar kóbine qarapaıym tıpteýge negizdelgen jáne adamnyń minez-qulqyn naqty boljaýǵa tolyq jetkiliksiz.
Munyń ústine taǵy bir mańyzdy másele bar: adamdar saýaldarǵa shynaıy emes, ózderi qalaǵan beınege saı jaýap berýge beıim. Iаǵnı qoldanýshylar kóp jaǵdaıda shynaıy «menin» emes, «jaqsyraq» kórinetin nusqasyn kórsetedi. Bul – sanaly ne beısanaly túrde jasalatyn «redaksııa». Mysaly, bireý ózin ashyq, kópshil etip sıpattaýy múmkin, shyn máninde ol tuıyq bolýy múmkin. Sebebi tanysý alańynda adamdar tartymdy, meıirimdi, tabysty ári kóńildi kóringisi keledi, deıdi ınternet psıhologııasyn zertteýshi, dosent Patrısııa Ýolleıs.
Osylaısha, jasandy ıntellekt pen tıpologııaǵa súıengen sáıkestik júıeleri naqty ómirdegi úılesimdilikti dál kórsete almaıdy. Sebebi adamnyń sezimi tek sanmen ólshenbeıdi, al shynaıy mahabbat – tek algorıtm emes, senim men shyndyqqa negizdelgen tereń baılanys.
Tańdasań tazǵa jolyǵasyń
Onlaın tanysý oıyńdaǵy adamdy tabýǵa múmkindik beredi. Alaıda teńgeniń ekinshi jaǵy bar. Bul – kúlli áleýmettik psıhologııaǵa tán sheksiz tańdaý ıllıýzııasy. «Jap-jaqsy adam eken, biraq budan da jaqsyraǵy tabylyp qalar» degen oılar jastar arasynda jıi kezdesedi.
Ǵalymdar bul fenomendi «sheksiz tańdaý paradoksy» dep ataıdy. Adam neǵurlym kóbirek tańdaýǵa ıe bolsa, soǵurlym sheshim qabyldaýy qıyndaı túsedi, al qabyldanǵan sheshimnen keıingi qanaǵat deńgeıi de tómendeı beretin kórinedi.
Burynǵy zamanda bir aýylda bir-birin kórip júrgen jastar sóz baılasatyn. Qazir bir qoldanbanyń ishinde 100-ge jýyq yqtımal seriktes birden jymıyp qarap turady. Bul «sezimdi» emes, «salystyrýdy» kúsheıtedi.
«Men turmyn eleńdeýmen...»
Onlaın platformalar ózara baılanys ornatýǵa kómekteskenimen, olar adamı qarym-qatynastyń tereńdigin almastyra almaıdy. Mysaly, shetelde temirdeı bekigen termınge aınalyp úlgergen «ghosting» (ıaǵnı, adam habarlamalarǵa jaýap bermeı, joq bolyp ketýi) qazirgi tanysý mádenıetiniń jaǵymsyz kórinisteriniń biri. Bul – shynaıy dıalog pen jaýapkershiliktiń jetispeýi. Psıhologtar mundaı tájirıbelerdiń adamnyń ózin-ózi baǵalaýyna teris áser etetinin, tipti emosıonaldyq kúızelis týdyrýy múmkin ekenin eskertip júr.
Odan bólek, onlaın tanystyqtyń arǵy jaǵynda qylmystyq pıǵyl jatýy da múmkin. Jaqynda ishki ister mınıstrligi ınternet alaıaqtarynyń aıla-tásilderine aldanbaýǵa shaqyryp, ásirese romantıkalyq qatynastar jeleýimen jasalatyn qylmystardyń kóbeıip bara jatqanyn málimdedi. Vedomstvonyń dereginshe, áleýmettik jelilerde sheteldik azamat retinde tanysatyn alaıaqtar mahabbat pen senimge muqtaj jandardy jyly sózben arbap, keıin túrli syltaýmen kómek surap, qarjy aýdarýǵa kóndiredi. Máselen, Astana qalasynyń turǵyny ınternet arqyly tanysqan adamyna senip, 9 mıllıon teńgeden astam aqshasynan aıyrylǵan.
Oflaınǵa oralsaq...
Saıyp kelgende, ınternet tanystyqtyń ıkemdiligin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sýretine «lúpil» basyp, «ýatsappen» ýaǵdalasyp baqytty bolyp ketken jandar az emes. Qaıtken kúnde de «qudany qudaı, dosty paıǵambar qosady» degen sóz bar. Áıtse de bir basyn ekeý qylǵysy keletin jastardyń júzbe-júz dıdarlasyp, tanysqany lázim.
