Siz kútken satıralyq roman

Muhtar mektep qabyrǵasynda júrip tyrnaqaldy dúnıelerimen ózin satıra janryna beıim ekenin baıqatty. Aýdandyq, oblystyq gazetterde, bertin kele respýblıkalyq basylymdarda jaryq kórgen syqaq áńgimeleri ony oqyrmandaryna tez tanymal etti. Talapty jas QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde dekan, professor Temirbek Qojakeevten dáris alyp, súıikti shákirti bola bildi. «Myqshegeniń» tálim-tárbıesin aldy. Eńbek jolyn aýdandyq gazette bastaǵan ol keıin «Ońtústik Qazaqstan» oblystyq gazetinde qyzmet atqara júrip, sheberligin shyńdady. Basylymnyń «Qaqpan» aıdaryn júıeli túrde júrgizip, zańdy belinen basqan shendi men shekpendilerdi, jemqor basshylardy syn sadaǵymen túıredi. Talaı ótkir maqalalar jazyp, aımaqtaǵy tili tikenek feletonıst atandy. Respýblıkalyq «Ara» jýrnalynyń ońtústik óńirlerdegi menshikti tilshisi boldy. Táýelsiz «Judyryq», «Barys» gazetterin ashty. Respýblıkalyq basylymdarmen de tyǵyz shyǵar­mashylyq baılanys ornatty.

Ýaqyt óte kele qalamy júr­dek jazýshy tórt tomdyq jı­na­ǵy men «Qudaǵı qushaqtaı be­redi», «Bıýrokratpen qoshtasý», «Biz uıal­maımyz» kitaptaryn shyǵaryp, kesek kórkem shy­ǵarmalaryn usyndy.

Jasyratyny joq, Muhtar­ Sherim­­niń qaısy bir syqaq týyn­dysyn oqy­sańyz, izdenimpaz­dy­ǵyna, eńbek­qor­lyǵyna, she­berligine tánti bolasyz. Satırık keıipkerin qııaldan iz­demeıdi. О́mirdiń ózinen alady. Qo­ǵamdaǵy keleńsizdikter qalamyna erik­siz iline ketedi. Al ony qandaı formatta berý tásilin jazýshy sheber meńgergen. Oqyrmanyn birden eliktirip áketedi. Oqıǵalar jelisimen jeteleı jóneledi. Dıalogteri de nanymdy. Tipti shaǵyn áziliniń salmaǵy atanǵa júk bolarlyqtaı. Astarynan úlken oıdy ańǵarasyz. Kúl­ki­niń aıasynda zil jatqanyn ba­ǵamdaısyz. Syzdaýyqtaı sarkazmdy, ıirimi mol ıronııa­ny ushyrata alasyz. Muhtar She­rim bıyl oqyrmandaryn eleń et­kizetindeı jaǵymdy jańalyq ákeldi.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵy­nyń bıylǵy basty jınaly­syn­­da Muhtar Sherimniń «Sýper betsizder» satıralyq romany­nyń jaryq kórýi jyldyń basty jańalyǵy retinde basa aıtyldy. Keńestik kezeńdegi Sadyqbek Adambekovtiń, Esenjol Dom­baevtyń satıralyq romanda­ryn aıtpaǵanda, Muhtar She­rim Qazaqstanda táýelsizdik or­naǵannan keıin osy janrda qa­lam tartqan tuńǵysh qarymdy qa­lamger. Atalar dástúrin qaıta jańǵyrtqan jazýshy. Talaı ádebı baıqaýlarda top jaryp, olja salǵan, báıge alǵan sańlaq satırık. Halyqaralyq «Alash» ádebı, Kópen Ámirbek atyndaǵy «Ara» syı­lyqtary­nyń ıegeri, Shona Smahanuly atyn­daǵy sy­qaqshylar baıqaýynyń bas júldegeri, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń laýreaty, «Qazaqstan­nyń Qurmetti jazýshysy».

Talantty jazbagerdiń buǵan úlken daıyndyqpen kel­ge­ni kórinip tur. Romannyń al­ǵashqy betin ashqannan-aq Muhtar Sherimniń ózine tán stıli oqyrmandy baýrap ala qoıa­dy. Sóz saptaýy shymyr, dıalogteri adam minezin ashady. Keıip­kerlerdiń qaqtyǵysy da nanymdy. Árkimniń ózindik bet-beınesin, bolmysyn tanı alasyz. Romandaǵy basty keıipker Maıra búgingi qoǵamnyń jınaq­talǵan obrazy dep aıtýǵa bolady. Mun­daı «maıra­lar» ortamyzda tolyp júr. Ol – ýa­qyt­tyń ózi týdyrǵan beıne. О́te pysyq. Pysyqtyǵy sonsha, dıirmenge sal­sań, biteý túsetin, tiri shyqqanymen qoımaı qam­badan qos qoltyǵyna eki qap­ undy qysyp ala shyǵatyn júlik. Bılik baspaldaǵynda otyr­ǵan bas­shylardy aldap-arbap, óz yq­tııarymen jeke maqsatyna jum­saı alatyn epti. Aýdan ákimi­men til tabysyp, tonnyń ishki baýyndaı aralasýy — so­nyń aıqyn aıǵaǵy. Álgindeı áre­ketimen aýyl ákimi, ­aýdan ákimi qyzmetine qol jetkize­di. «Dándegen qarsaq qulaǵymen in­ ­qa­zar» degen. Onyń aýdan áki­mi bolyp taǵaıyndalǵanyna tań­ǵal­madyq. Jylpostyń joly dańǵyl. Oblys­tyq máslıhattyń depýtaty bolyp saılanýy da ońaıǵa tús­ti. Qyzmeti satylap kóterilip, densaý­lyq saq­taý mınıstri oryntaǵyna bir-aq jaıǵasqanda da jaǵamyzdy usta­madyq. О́ıtkeni qazyna qar­jysyn jymqyrýdy ábden meń­ger­gen Maıra barlyq bılikke ke­der­gisiz qol jetkize alady. Ol ómir súrip otyrǵan qoǵam son­daı. Satıralyq romanda na­sha­qor­lyq, jemqorlyq, pa­ra­qor­­lyq, sat­qyn­dyq, ekijúz­di­lik, jaǵym­paz­dyq sııaqty ke­leńsiz qubylys­tar­dyń beti ashylyp, syn tezine ilinedi. Ájýa etiledi. Búgingi qoǵamnyń bet perdesi osylaısha sheshiledi.

Satıralyq romandaǵy ýchaske­lik ınspektor, maskúnem Nartaı, Qalqabaı, Krýtoı, Kıslota, Shaman sııaqty keıip­ker­ler esi­mizde qal­dy. Aýyl ákimderi Nartaı men Qalqabaıdyń tarty­sy, Maqsat pen Gúldınanyń shy­naıy mahab­baty jaqsy ashyl­ǵan. «Barys» gaze­tiniń til­shisi Maqsattyń shyndyqqa um­ty­lyp, sot, prokýratýra, ishki is­ter organdaryndaǵy ádiletsiz­dikti, para­qorlyqty áshkere etýde kórgen qor­lyqtary oqyr­man­dardy kúmánsiz sen­di­redi. Al sholaq belsendilerdiń áreketi kúlki shaqyrady.

Jalpy, elimizdiń sport, sot, proký­ratýra organdarynda oryn alǵan keleńsiz kemshilikterdi qa­lamger ýytty tilmen qalaı ájýa­laıdy deseńizshi?! Qý dúnıe dese, qoı­nyndaǵy áıelin, qart ata-anasyn satyp ketýden taıynbaıtyn eki­júzdi adamdardyń beınesin áre­ke­timen jáne dıalogimen sátti ashqan.

Muhtar Sherim ashy kekesindi, keı­bir shtrıhtardy, utymdy detaldardy sheber paıdalana biledi. Olardyń is­teri men tirlikterinen keıde túńilip ketesiń. Qoǵamnyń azǵyndap bara jat­qanyna nalısyń! Laǵnet aıtasyń. Oıǵa batasyń. Jazýshynyń qudireti osynda!

Jalpy, «Sýper betsizder» romany — qazaq ádebıetiniń satıra janryna qosylǵan tatymdy týyn­dy. Tili jeńil. Oqyrmandardy jalyqtyrmaıdy.

Kórinbeı ketken bul janrda jazar kóbeısin deımiz.

Serikqalı JEKSENBAEV,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi