Orman kúzetetin aqyldy tehnologııa

Elimizde keıingi jylda­ry ormandardyń órte­nip ketýi jıilep, tabı­ǵı apattar ekojúıege úlken zalal keltirip jatyr. Máselen, 2023 jyly Abaı oblysynda bol­ǵan alapat órtte 14 ormanshy qaza taýyp, myńdaǵan gektar orman kúlge aınaldy. Bul jaǵdaı qoǵamda úlken rezonans týǵyzdy. Buǵan deıin de Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Túrkistan oblystarynda birneshe ret iri órt tirkelgen. Mamandar mundaı apattar­­­dyń bas­ty sebebi órttiń kesh anyq­ta­lýy men kózben baqylaýǵa tá­ýel­di­­lik ekenin aıtyp júr. Osy má­se­leni sheshýge qazir elimizde orman­daǵy órtti jasandy ıntel­lek­ti­men baqylaıtyn aqyldy ­júıe iske qosylyp jatyr. Joba­ny ázirleýshi «Qazaqtelekom» ­kompanııasy.

Qazirdiń ózinde júıe Semeı ormany rezervatynda ornatylyp, jumys isteı bastaǵan. 2026 jyldyń ortasyna deıin el bo­ıynsha 270 avtomattandyrylǵan stansa iske qo­sylyp, 5,6 mıllıon gektar or­man táýlik boıy baqy­lanatyn bolady.

– Buryn ormanshylar muna­ra­ǵa shyǵyp, dúrbimen qarap, tútin baıqasa, koordınatyn shamalap eseptep, rasııamen habarlaı­tyn. Qazir biz 30 metrlik antenna­lar­ǵa aınalany 360 gradýs kóre alatyn kameralar ornatamyz. Olar 30 shaqyrym qashyqtyqtaǵy eń kishkentaı tútindi de baıqap, avtomatty túrde jasandy ıntellektige jiberedi. Júıe tútinniń qaýipti, qaýipti emes ekenin anyqtap, naqty koordınatany shyǵaryp, ortalyqqa sıgnal beredi. Qajet bolsa, dron kóteriledi de, oqı­ǵa ornynan naqty beınejazba túsiredi, – deıdi «Qazaqtelekom» Basqarma tóraǵasy Baǵdat Mýsın.

Barlyq derek, beıne, tele­metrııa, dybys sıgnaldary Alma­tydaǵy data-ortalyqqa túsedi. Al júıe kún batareıasy, dızel generatory, antıvandaldyq qorǵa­nyspen jabdyqtalady.

– Bul ınfraqurylymnyń eń mańyzdy bóligi – sýperkompıýter. Bizde qazir eki sýperkompıýter bar. Bireýi – Astanada, ekinshisin Qazaqtelekom óz qarjysyna saldy. Ekeýi de jasandy ıntellek­tini úıretýge, derekterdi jyldam óńdeýge arnalǵan. Qazirdiń ózin­­­de júıe tek órt emes, brako­ner­di anyqtaý, sırek ósimdikter­di, aýrý aǵashtardy taný syndy fýnksııalardy da ıgerip jatyr. Prezıdent tapsyrmasymen iske asyp jatqan jobaǵa qomaqty qarajat bólindi. Sondyqtan «NVIDIA»-men seriktestik aıasyn­da qurylǵylar tikeleı AQSh-tan jetkizildi, – deıdi B.Mýsın.

Ormandaǵy órtpen kúreste ozyq tehnologııany alǵash qol­dan­ǵan elderdiń biri – AQSh. Onda «ForestWatch», «FUEGO», «FireNet» sııaqty júıeler keńi­nen qoldanylady. Mysaly, ­«FUEGO» Kalıfornııa ýnıversıteti jasa­ǵan joba. Ol spýtnıkter men jer­de turǵan arnaıy kameralar ar­­qyly ormannan shyqqan tútindi birneshe mınýt ishinde anyqtaı alady. Júıe jasandy ıntellekt kómegimen órttiń naqty qaı jerde tutanǵanyn, onyń taralý baǵy­tyn avtomatty túrde esepteıdi. Bul Kalıfornııadaǵy jıi bolatyn órttermen kúreske kóp kómegin tıgizip otyr.

Kanada men Aýstralııada ormandy baqylaýǵa kóbine drondar men jylý sezgish quraldar paıdalanylady. Kanadada arnaıy orman qyzmeti drondardy ushyryp, naq­ty ýaqytta órt oshaqtaryn kartada belgileıdi. Aýstralııada orman ishine orna­tylǵan beınekameralar men jylý datchıkteri arqyly órt­tiń alǵashqy belgileri birden anyq­talyp, órt sóndirýshilerge dereý habar beriledi.

Izraıl men Ispanııa sııaqty taýly aımaqtarda, elektr jeli­sin tartý qıyn jerlerde, kún sáý­­lesinen qýat alatyn stansalar or­natylady. Mysaly, Ispanııada qoldanylatyn «FireDetect» júıesi kún batareıalarymen jumys is­tep, ormandaǵy jaǵdaıdy úzdiksiz baqylap otyrady. Tútin baıqal­sa, sol sátte aımaqtyq qyzmetter­ge belgi beredi. Biraq bul júıeler­diń ortaq bir qıyndyǵy bar – olar óte qymbat jáne ınfraqurylym­ǵa táýel­di. Iаǵnı olardy iske qosý úshin spýtnık, ınternet, elektr je­lisi sekildi tehnıkalyq qyzmet kór­setý qajet. Al elimizdiń ormandary kóbine shalǵaıda ornalasqan, keı jerde tipti jaryq joq. Son­dyqtan bizdegi jańa júıe osy qıyn­dyqtardy eskerip jasalǵan. Baǵdat Mýsınniń aıtýynsha, ol tolyqtaı avtonomdy jumys is­teıdi. Kúnnen qýat alady, qajet bolsa dızel generator qosyla­dy. Sondaı-aq bul júıe tek orman órtin anyqtaý úshin ǵana emes, eko­júıeni tolyq baqylaýǵa baǵyttalǵan.

– Erteń buny jaıylymdardy, kólderdi, tabıǵı parkterdi baqylaý úshin de qoldanýǵa bolady. Qazirdiń ózinde keıbir sheteldik uıymdar sýperkompıýterdiń qýa­tyn qoldanýǵa ótinish berip otyr. Sonymen qatar keleshekte óz júıe­mizdi TJM Strategııalyq jos­parlaý jáne jedel basqarý koman­dalyq ortalyǵyna qosý­dy jos­parlap otyrmyz, bul tıimdi bas­qarý úshin orman al­qaptaryn respýb­lıkalyq deń­geıde biryńǵaı baqylaýdy qam­tamasyz etedi. Jınaq­talǵan beı­ne muraǵat pen tele­metrııa otan­dyq AI modelderdi oqytý, bol­jamdy táýekel kartalaryn ja­saý, patrýldik baǵyttardy ońtaı­landyrý, ormandy qalpyna kel­tirý monıtorıngi úshin negiz bola alady. Derekter ýnıversıtet­ter men startaptarǵa ekologııalyq she­shim­derdi damytý úshin ashyq jáne qoljetimdi bolady, – deıdi B.Mýsın.