Bir úıdiń eki kelini de bala kóterip otyrsa da, biri dekrettik tólem alady, ekinshisi almaıdy. Bul ádiletti me? Árıne, joq. Osy aıyrmashylyqtyń neden týyndaıtynyn ári ata-analarǵa qandaı quqyqtar beriletinine úńileıik. Sonymen qatar qazirgi zańda bar, biraq kópshilik bile bermeıtin normalarǵa da toqtalamyz. Mysaly, keı jaǵdaıda ákelerdiń ózi dekretke shyǵyp, jumys ornyn saqtap qalyp júr.
Eldegi dekrettik tólemder úsh túrli bolady. Birinshisi – júktilik pen bosanýǵa baılanysty tabysynan aıyrylǵany úshin tólenetin bir rettik kómek. Ol tek resmı jumys isteıtin júkti áıelderge ǵana beriledi. Bul tólemdi alý úshin aldymen ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyq paraǵyn alý kerek. Mundaı paraq júkti áıeldiń tirkelgen emhanasy arqyly beriledi. Mysaly, Shyǵys Qazaqstan men Abaı oblystarynda 27-aptadan bastap beriledi, óıtkeni bul aımaqtar buryn ıadrolyq synaq aımaǵy bolǵan. Qalǵan oblystarda 30-aptada beriledi.
Biraq bul paraqty jumys istemeıtin áıel ala almaıdy, sebebi ony alý úshin jumys ornyńyzdan nemese jeke kásipkerligińizdi rastaıtyn qujat tapsyrý kerek. Jumyssyz, úı sharýasynda otyrǵan analar mundaı anyqtama tapsyra almaıdy. Sondyqtan olar bul tólemnen qaǵylady. Degenmen keı analar júktiligin bilgennen keıin resmı jumysqa ornalasyp nemese jeke kásipker bolyp tirkelip, qajetti tólemge jol ashady. Bul – zań buzýshylyq emes, biraq ókinishke qaraı, júıeniń osaldyǵyn kórsetedi.
Al tólem somasy qalaı esepteledi? Eger áıel adam 2025 jyldyń 27 shildesinde ýaqytsha jaramsyzdyq paraǵyn alsa, keıingi 12 aıdaǵy ortasha tabysy esepke alynady, ıaǵnı 2024 jyldyń 1 shildesinen 2025 jyldyń 30 maýsymyna deıingi kezeń. Aı saıynǵy jalaqysy 200 myń teńge bolsa, onyń ishinen 10% zeınetaqy jarnasy ustalyp, 180 000 teńge bolyp esepteledi. Bul soma dekrettik demalys kezeńine sáıkes koeffısıentke kóbeıtiledi (mysaly, 126 kún / 30 kún = 4,2). Iаǵnı 180 000 × 4,2 = 756 000 teńge. Osydan taǵy 10% zeınetaqy jarnasy alynyp, áıeldiń qolyna shamamen 680 400 teńge tólenedi. Bul júktilik jáne bosanýǵa baılanysty tólenetin tólemniń mysaly.
Ekinshisi – bala týǵan kezdegi bir rettik tólem, halyq arasynda «jórgekpul» dep te atalady. Tabysy bar-joǵyna qaramastan barlyq bosanǵan áıelderge tólenedi. Onyń mólsheri balanyń neshinshi ekenine baılanysty, aılyq eseptik kórsetkish (2025 jyly 1 AEK – 3 932 teńge) arqyly esepteledi. Eger bul sizdiń birinshi, ekinshi nemese úshinshi balańyz bolsa 38 AEK, ıaǵnı 149 416 teńge alasyz. Al tórtinshi nemese odan kóp balany dúnıege ákelseńiz 63 AEK, ıaǵnı, 247 716 teńge beriledi.
Úshinshi túri – bala kútimine baılanysty aı saıynǵy tólem. Bul járdemaqyny balanyń anasy, ákesi nemese resmı túrde asyrap alýshy ala alady. Biraq ekeýi qatar ala almaıdy, tek bir adamǵa ǵana rásimdeledi. Eger járdemaqyny úı sharýasyndaǵy ana (nemese áke) alatyn bolsa, onda ol balanyń rettik sanyna qaraı esepteledi. Mysaly, birinshi balaǵa – 22 648 teńge, ekinshisine – 26 777 teńge, úshinshisine – 30 866 teńge, al tórtinshi jáne odan keıingi balalarǵa 34 995 teńge aı saıyn tólenedi.
Eger bala kútimine shyqqan ata-ana resmı jumys istep, tabysynan aıyrylsa, onda memleket oǵan tabysynyń 40%-y kóleminde tólem jasaıdy. Mysaly, ortasha jalaqysy 180 000 teńge bolsa, sonyń 40%-y 72 000 teńge túsedi. Bul somadan 10% zeınetaqy jarnasy ustalyp, ata-ana 64 800 teńge alady. Aqsha bala 1,5 jasqa tolǵanǵa deıin aı saıyn tólenip otyrady. Alaıda júıeniń óz shekteýleri bar. Dekrettik tólemniń eń tómengi jáne eń joǵarǵy shegi bar. Mysaly, sizdiń jalaqyńyz 1 mln teńge bolsa da, báribir tólem belgili bir shekpen esepteledi. Al jalaqyńyz tym tómen bolsa da, memleket eń tómengi shekke saı mólsherde eseptep beredi. Máselen, keı ananyń jalaqysy 30 myń teńge bolǵanyna qaramastan, oǵan memleket shamamen 85 myń teńgemen esep júrgizedi.
Meniń kózqarasym boıynsha, bizdegi júıeni túbegeıli ózgertý kerek. Tólemder tek resmı tabysqa emes, barlyq anaǵa teń mólsherde taǵaıyndalýǵa tıis. Qazir baıqaǵanymyz, zańdy eptilikpen aınalyp ótetinder kóbirek alady. Al shyn muqtaj, biraq zańnan attamaıtyn, ne bolmasa tirkelmegen jumys isteıtin analar eshteńe almaı qalyp otyr. Osylaısha, bir qoǵamda eki túrli jaǵdaıda ómir súrip jatqan analardy kóremiz. Bul – ádiletsizdik. Keıbir analar tipti jalǵan kásipkerlik ashyp, dekretke shyqqanyn dáleldep, járdemaqy alyp júr. Biraq bul áreketi úshin keıin sot aldynda jaýap berip, alǵan aqshasyn qaıtaryp, keı jaǵdaıda qylmystyq jaýapkershilikke de tartylady. Mundaı jaǵdaılar jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Bul erejeler 2005 jyly qabyldanǵan. Endi, mine 2025 jyl. Jańa kózqaras kerek. Qoǵamdyq qorǵa ortaq jáne teń esepteıtin formýla engizilse eken deımin. Ár ana men ár bala laıyqty qoldaýǵa, birdeı járdemaqyǵa ıe bolýǵa tıis. О́ıtkeni olardyń bári – el bolashaǵy.
Osy tusta qyzyq bir jaǵdaıdy aıtaıyn. Iri eki bank birigip, birqatar qyzmetkerlerdi qysqartýǵa ushyratqan kezde, balasy 3 jasqa tolmaǵan bir áke dekrettik demalysqa shyǵý arqyly óz jumys ornyn saqtap qalǵan. Bul – zańda kórsetilgen quqyq. Iаǵnı balańyz 3 jasqa tolmaǵan bolsa, siz (ata-ana retinde) dekrettik demalysqa shyǵyp, jumysyńyzdan qysqartylýdan zańmen qorǵala alasyz. Buny kóbi bile bermeıdi. Aıtpaqshy, ýaqytsha jumysqa jaramsyzdyq paraǵy berilgen kúnnen bastap 1 jyl, al balanyń týý týraly kýáligi 1,5 jyl ishinde ǵana jaramdy. Bul merzimder ótip ketse, eshqandaı tólem taǵaıyndalmaıdy. Sondyqtan qujattardy der kezinde tapsyrý mańyzdy.
Bir aıtqanda barlyq qyryn qamtyp shyǵý múmkin emes. Biraq basty másele – júıeniń ózektiligi men ádildigi týraly oılanatyn ýaqyt keldi. Ananyń da, balanyń da jaǵdaıy – tek otbasynyń emes, memlekettiń de jaýapkershiligi.
Daıyndaǵan –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
